FUJITO

(Cửa Hoa Tử Đằng)

 

Tác giả: Vô Danh

Dịch: Nguyễn Nam Trân

         

Buồng hoa tử đằng (ảnh minh họa)

Dẫn nhập:

Nếu dịch thẳng thì Fujito có nghĩa là cánh cửa hoa tử đằng (wisteria, glycines), một loài hoa nở thành chùm màu tím nhạt rất lãng mạn, tượng trưng cho tiết cuối xuân. Chúng ta biết cùng với hoa mơ (ume), anh đào (sakura) hoa tử đằng hay đậu tía (fuji) là một trong 3 danh hoa Nhật Bản.

Tuy nhiên, Fujito còn là tên của một cửa biển với một chùm đảo nhỏ hình thù giống như một buồng hoa tử đằng buông rủ dù ngày nay với những biển đổi địa chất cũng như công trình lấp biển khai hoang thời Tokugawa (1603-1868), chòm đảo xưa kia đã nhập một với đất liền để trở thành bán đảo. Nơi đây - vào năm 1184 – thời hai quân đoàn Genji và Heike còn tranh phong để dành quyền bính, từng là sân khấu của một câu chuyện hết sức thương tâm mà qua đó, tác giả muốn trình bày bản chất tàn khốc và vô nghĩa của chiến tranh. 

Thông tin cơ bản:

Trường phái: Ngũ lưu (5 trường phái chính: Kanze, Hôshô, Komparu, Kongô, Kita) đều diễn vở này.

Loại hình: Lớp thứ 5 (Cuồng nam tức Shuushin-otoko-mono). Shuushin (chấp tâm) ý nói kẻ bị ám ảnh mãi vì một việc gì.

Soạn giả: Không rõ (1).

Xuất điển: Truyện Heike, chương 10.

Mùa: Cuối xuân (cuối tháng 3 âm lịch)

Địa điểm: Vùng Kojima thuộc Bizen (nay là tỉnh Okayama, phía nam đảo Honshuu).

Thời lượng trình diễn: khoảng 1h30.

Màn: 2 màn. 

Phối vai:

Maejite: Bà lão (Mẹ của người đánh cá)

Nochijite: Hồn ma người đánh cá.

Waki: Tướng Sasaki Moritsuna, tân lãnh chúa.

Wakizure: Võ sĩ hầu cận (2 hay 3 người)

Ai Kyôgen: Đầy tớ phục vụ Moritsuna  

Mặt nạ và y trang:

Về mặt nạ:

Chỉ có Maejite và Nochijite đeo mặt nạ.Trong vở này, có một chuyện hiếm thấy là vai Shite do hai người khác nhau đóng và người kêu oan là bà mẹ chứ không phải chính nạn nhân..

Maejite: Mặt nạ Shakumi (đàn bà trung niên lẹm cằm), Fukai (đàn bà điên tuổi trung niên), Yase-onna (đàn bà ốm yếu).

Nochijite: Yase-otoko (đàn ông ốm yếu), Kawazu (người chết trôi). 

Về y trang (lược dịch):

Maejite:Kazura (tóc mượn trùm đầu), kimono ngắn tay và áo khoác đơn sơ (karaori).

Nochijite: Tóc mượn đen và dài, mặc mizugoromo (áo thô sơ của dân đi biển) dài tới đầu gối, cầm quạt và chống gậy

Waki: Đội mão eboshi (mão cao ngất màu đen), chít đầu bằng một giải giây màu trắng. Mặc kimono tay ngắn và vận hakama (quần váy). Có đeo kiếm ngắn và cầm quạt.

Wakizure: Áo bào giản dị với ống tay dài, có đeo kiếm ngắn và quạt. Một người trong bọn vác theo thanh trường kiếm (của chủ). 

Sơ lược cốt truyện:

Trong cuộc tranh giành quyền lực giữa hai thế lực vũ sĩ là Genji và Heike, Genji đã thắng một chuỗi trận cuối cùng và sau đó tuyệt diệt Heike (2). Tướng Sasaki (Saburô) Moritsuna (3) phe Genji đã thành công khi vượt qua biển trên lưng ngựa – một việc hi hữu – và đưa toán tiên phong do mình cầm đầu tập kích quân Heike trong trận Fujito (năm 1184) ở vùng đất cùng tên nằm ở khu vực (quần đảo) Kojima vùng Bizen (nay thuộc tỉnh Okayama). Nhờ chiến công vang dội đó mà Moritsuna được Mạc phủ ban thưởng khu vực Kojima làm ấp phong.Vào một ngày xuân đẹp trời năm 1185, lần đầu tiên ông đặt chân tới nơi trấn nhậm. Chợt có một bà lão hiện ra trước mắt, cáo buộc ông đã giết con trai bà. Ban đầu Moritsuna vờ như không hay biết nhưng sau bị bà lão thúc bách nhiều lần và thấy bà là một người mẹ đáng thương nên ông mới nhìn nhận sự thực.

Câu chuyện bi thảm nói trên thực ra đã xảy ra trước đó một năm, khi quân Genji đóng ở cửa biển Fujito, bên bờ đối diện (tức đảo Kojima) và cách đó không xa là doanh trại của Heike. Quân Genji (phần lớn là kỵ binh) không biết cách tiến công bằng đường thủy (sở trường của Heike) nên phải dậm chân tại chỗ. Lúc ấy, để giải quyết vấn đề nan giải này, đến Moritsuna mới hỏi thăm một người dân chài địa phương xem trong lòng sông có chỗ nào nước cạn mà khi triều rút, chiến mã cũng có thể vượt qua. Mặt khác, Moritsuna vì bản tính đa nghi, cũng muốn giữ kín thông tin với cả đồng đội và địch quân. Vì thế sau khi được anh trai làng chài chỉ giúp cho lối đi bí mật này, Moritsuna đã không ngần ngại giết chết anh ta tại chỗ rồi vùi xác dưới biển để anh không còn tiết lộ được cho ai khác.

Nghe Moritsuna thú tội, bà lão trở thành điên loạn, lăn lộn dưới đất. Bà đòi Moritsuna giết luôn mình và ép ông phải trả lại mạng sống cho đứa con vô tội. Moritsuna tỏ ra hối hận, bèn vỗ về an ủi và hứa rằng sẽ cầu siêu cho con bà rồi sai bộ hạ đem bà về nhà.

Y lời, Moritsuna đã lập một đàn tràng trên bãi biển Fujito và cho tụng Bát Nhã Tâm Kinh để an ủi vong linh người dân chài. Lúc ấy, hồn ma của chàng ta bèn hiện ra trên mặt sóng và cho biết mình vẫn ôm mối hận đã bị sát hại một cách tàn nhẫn. Hồn ma kể lể việc mình bị đâm hai nhát kiếm và bị vùi thây dưới biển như thế nào. Hồn ma cũng nói rằng mình đang muốn hóa thành một thủy thần dưới dạng ác long (rồng dữ) để phục thù. Tuy nhiên, nay thấy kẻ sát nhân chẳng những biết hố lỗi lại còn tổ chức Phật sự để cầu siêu cho mình, chàng cũng thấy nguôi ngoai nên đã hết dẹp oán thù để có thể giác ngộ thành Phật. 

Bản tuồng gồm 11 phân cảnh (sequences) sẽ được phân ra làm bày tiểu đoạn theo thứ tự ABCDEFG để tiến việc theo dõi. 

 

Vào tuồng 

(Xin chú ý: Đoạn văn nằm giữa hai dấu hoa thị *    * chỉ thấy trong  vở diễn của một số chi phái, có lẽ vì người ta sợ chúng quá lan man hay lập đi lập lại làm loãng mất không khí) (4) Ngoài ra, ca từ đôi khi được lập lại nhưng đó là điều thấy trong nguyên văn) 

A-   Sasaki Moritsuna đặt chân lên đất phong ở Fujito:  

Để tưởng thưởng chiến công hiển hách của ông trong trận Fujito, Mạc phủ phong cho tướng Sasaki Moritsuna vùng quần đảo Kojima làm lãnh địa. Hôm nay là ngày đầu ông đến trấn nhậm ở Fujito, một cửa biển nằm trong vùng nhằm một ngày đẹp trời như mang lại điềm lành (cát nhật). 

(Tân lãnh chúa Sasaki Saburô (Tam Lang) Moritsuna bước vào sân khấu. Theo sau là hai vũ sĩ tùy tùng). 

Moritsuna và đoàn tùy tùng: Xuân đang qua và sắp cuối mùa, xuân đang qua và sắp cuối mùa, hoa tử đằng (tiết mộ xuân) cũng vừa độ nở. Nay con thuyền đưa ta đi cập bến Fujito, cửa biển mang tên hoa tử đằng (5) đúng là vừa khéo như thể muốn đánh dấu đoạn cuối của một cuộc hành trình. Fujito là điểm đến của ta.

Moritsuna: (Nói lối để xưng danh) Như ta đây là Sasaki Saburô Moritsuna, người lãnh ấn tiên phong trong trận Fujito và đã làm nên công trạng. Do đó ta mới được tưởng thưởng vùng quần đảo Kojima trong xứ Bizen này để làm lãnh địa. Nhân hôm nay ngày lành tháng tốt, lần đầu ta mới đặt chân lên ấp phong cho biết nó thế nào.

Moritsuna và đoàn tùy tùng: Đất nước ta (6) giờ đã thái bình. Những ngọn sóng trong xanh đang nhẹ tấp vào bờ và tiếng thông reo trong gió nghe cũng êm sao (7). Buổi sáng hôm nay dưới bầu trời xuân đẹp, thuyền của ta lặng lẽ chèo dọc theo bờ biển và giờ đây đã tới được cửa Fujito.

(Moritsuna ngồi trên một cái ghế hình trụ và ở chỗ Wakiza trong khi hai vũ sĩ tùy tùng ngồi dưới sàn trước chỗ ban hợp xướng).

Moritsuna: (Quay đầu về phía bộ hạ) Này, có đứa nào đấy không?

Tùy tùng: (Một người đứng lên) Vâng, tướng công!

Moritsuna: Bay hãy báo cho cư dân trong lãnh địa biết họ cứ đến đây trình bày mọi điều oan ức, ta sẽ giải quyết.(8)

Tùy tùng: Xin tuân lệnh.

(Tùy tùng ra đứng giữa sân khấu)

Tùy tùng: * Này bọn các ngươi! Tất cả nghe đây cho kỹ! Vị lãnh chúa vùng vịnh này là ngài Sasaki Moritsuna hôm nay lần đầu tiên đặt chân đến nơi trấn nhậm.Nếu các ngươi có chuyện oan ức muốn ngài giải quyết thì hãy mau đến trình*.

(Tùy tùng trở về chỗ ngồi. Bà lão xuất hiện và đứng lại bên cầu (= hashigakari) tức hành lang đưa vào buồng trò).

 

B-  Bà lão xuất hiện trước mặt Moritsuna: 

Bà lão bày tỏ mối hận lòng vì con mình đã bị Moritsuna sát hại.Nhân thấy Moritsuna tảng lờ như không biết hòng trốn tránh sự thật, bà lão buộc ông ta ít nhất phải có một hành động nào đó để an ủi vong linh con mình. 

Bà lão: * Có thật là tân lãnh chúa vừa đặt chân tới đất này không? Mọi người chắc biết rằng kỷ niệm của kẻ quá cố phải là vật chúng ta luôn giữ bên mình vì bao giờ nó cũng gợi ra được hình ảnh của người đó. Nay vị lãnh chúa này là kẻ đã giết con ta, ít nhất ta phải đến tận nơi nhìn cho rõ mặt *.

Bà lão: Ta không làm gì hơn là già theo lớp sóng thời gian, kéo lê chuỗi tháng ngày trên cửa biển Fujito này (9).Than ôi, phải chi ta có thể quay lại mùa xuân cũ năm nào (10), lúc con trai ta còn sống thì vui biết bao nhiêu. (Làm điệu bộ như chực khóc)

Moritsuna: Lạ chưa kìa! Bà già đằng kia như có điều chi oan ức. Bà đang nhìn ta và khóc tức tưởi. (Quay nhìn bà lão) Chuyện gì đã xảy ra cho bà ấy nhỉ?

Bà lão: Có một bài thơ xưa nói rằng: Lũ côn trùng sống trong đám rong mà người đi biển cắt lên có tên là warekara (lỗi tại tôi)”, âm thanh nghe tựa hoàn cảnh của tôi là chỉ biết một mình than thở chứ nào dám trách móc ai” (11). Cũng như ý của bài thơ ấy, đáng lý ra tôi không được quyền oán hận bởi vì những gì xảy ra cho mỗi người đều đến từ cái Nghiệp của họ (nhân quả ứng báo). Do đó, tội lỗi mà người vũ sĩ thô bạo kia đã phạm phải chỉ là quả báo của một lỗi lầm trong tiền kiếp của tôi thôi. Tôi vẫn tự nhủ lòng mình như vậy để cho vơi nỗi niềm cay đắng nhưng ngài ơi, ngài đã quá nhẫn tâm khi vùi thây đứa con vô tội của tôi dưới lòng biển cả.* Những lời tôi nói ra đây có thể làm cho ngài không thoải mái nhưng thưa tướng công, một người mẹ như tôi sẽ không thể nào ngưng buông lời trách móc khi đứng trước mặt kẻ đã sát hại con mình *.

(Bà lão quì xuống trước mặt Moritsuna)

Moritsuna: Mi nói gì? Mi buộc tội ta đã vùi xác đứa con vô tội của mi dưới đáy biển à? Ta hoàn toàn không hiểu điều mi muốn nói.

Bà lão: * Có chứ! Làm gì mà ngài không hiểu. Ngài đã dìm xác con trai tôi dưới làn sóng này. Đó là điều tôi muốn thưa với ngài đấy. Ngài thừa biết cơ mà. Cái người ngài đã cướp mất mạng sống sau khi anh ta chỉ cho ngài lối đi bí mật để vượt cửa Fujito chính là con của già nầy! *

Moritsuna: Chao ôi, giọng sao mà to thế. Mi bảo gì nào?

Bà lão: * Bây giờ mà ngài còn muốn ngậm câm như hòn núi (12) ư?. (Ngài vẫn tưởng mọi người không hay biết gì sự thật à?. Ông này thực đáng xấu hổ! Ông ta cứ muốn dấu diếm thiên hạ việc ông đã giết con ta) *. Thôi, nói chừng đó đã đủ. Ta không đòi hỏi gì hơn là ngài phải thú thực việc ngài đã giết con ta và phải khấn nguyện để vong hồn nó được siêu sinh. Và nếu ngài lại có đôi lời an ủi những người sống là già này (và đám em của nó) thì chúng tôi sẽ khuây khỏa phần nào.

(Bà lão xáp tới gần Moritsuna và quì xuống)

Hợp xướng: Dù ngài muốn dấu diếm sự thực nhưng có biết chăng là “tiếng dữ đồn xa”. Sao lại che đậy làm gì!

Cuộc đời này là một cõi tạm (giả ngụ) mà chúng ta chỉ là khách qua đường. Do đó, cái duyên giữa mẹ con cũng là giả tạo mà thôi.Tuy vậy, một khi đã đến trong cuộc đời này, lúc cái chết đem đứa con đi mất thì nỗi buồn tử biệt vẫn còn ám ảnh tôi mãi không thôi.Chính nỗi khổ tâm đó là sợi dây ràng buộc (chấp trước) tôi với nó trong kiếp sau và những kiếp tương lai, khiến cho tôi mãi đắm chìm trông biển khổ (khổ hải). Vậy xin ngài hãy cầu nguyện cho đứa con tôi - người mà ngài đã vùi sâu dưới làn sóng bạc - để linh hồn nó được siêu thăng. 

C-  Moritsuna nhận tội: 

Moritsuna quá đỗi thương tâm vì thấy bà lão đang đau khổ đến cùng cực nên đã thú nhận hành động tàn nhẫn mình làm. Ông đã cam tâm  sát hại người đánh cá từng giúp ông tìm thấy một lối đi dưới biển ở cửa Fujito để có thể bất ngờ tấn công quân địch. Ông đã giết ân nhân của mình chỉ vì muốn bảo toàn bí mật. Nghe thế, bà lão càng thêm đau xót. 

Moritsuna: * Chết thật. Ta chưa thấy ai đáng thương như bà này (Ông tự nhủ khi đứng trước mặt bà lão) * Xin bà hãy đến sát đây để nghe ta còn kể lại ngọn ngành.

Mới ngày 25 tháng 3 năm ngoái đây thôi (13). Đêm hôm đó, ta gọi một người dân trong vùng và hỏi hắn thử xem có một nơi nào ngựa vượt được qua cửa biển không? Hắn nói: “Thưa ngài, có một nơi rất cạn, một con đường nhỏ nhô lên khỏi đáy biển giống như điều ông mong đợi. Con đường ấy vào đầu con trăng thì ở phía đông còn đến cuối con trăng lại nằm ở phía tây”. * Ta nghe câu nói đó mà cứ ngỡ là Đức Đại Bồ Tát Hachiman (14) đã thác lời dạy của ngài vào miệng hắn *. Ta bèn dấu kín thông tin này với cả bọn bộ hạ thân tín rồi nhờ màn đêm che phủ, đã cùng với anh dân chài địa phương, chỉ có hai chúng ta, đến nơi. Ta đã xem xét kỹ và xác nhận được con đường cạn nằm chìm dưới nước rồi mới quay về. Chợt lúc đó, trong đầu ta  lóe lên ý nghĩ: “Thôi, không được đâu! Bọn tiện dân như hắn làm gì có tiết tháo. Nhỡ hắn đem tin này rêu rao cho ai khác thì khốn!” Dù có tội nghiệp cho hắn nhưng ta đã nhanh tay chụp lấy hắn và đâm liền hai nhát kiếm. Thế rồi ta đã đem nhận chìm xác hắn dưới biển. Té ra đó là đứa con trai của mi à? *Thôi hãy xem như những gì xảy ra do do cái Nghiệp tiền thân của mi. Ta sẽ cầu siêu để an ủi vong linh hắn, đồng thời trông nom gia đình mi. Thôi chớ cay đắng và đừng oán hận ta nữa *.         

Bà lão: Ngài có thể cho biết đã dìm xác con tôi ở chỗ nào không?

Moritsuna: Mi có thấy tảng đá lớn nằm trên bãi bồi kia không? Xa hơn tí nữa về hướng đó, thấy có chỗ nước sâu nên ta đã dấu kỹ xác của con mi. (Đưa tay chỉ chỗ)

Bà lão: Y như lời mọi người. Đúng là chỗ đó. (Ngước mắt nhìn về phía xa)

Moritsuna: Ta ngỡ đêm hôm, có ai biết được.

Bà lão: Người ta biết ngay đấy. Cho dù ngài nói là ....

Moritsuna: Đã dấu nhẹm được chứng cớ!

Bà lão: Tiếng lành đồn gần (Hảo sự bất xuất môn)

Hợp xướng / Moritsuna: Nhưng tiếng dữ...

Hợp xướng: Tiếng dữ đồn xa (Ác sự hành thiên lý) (15). Đúng như câu ngạn ngữ. Lòng cha mẹ thương con nào ngại ngăn sông cách núi nhưng nay biết làm sao tìm lại đứa con. Hỏi thử ta đã làm gì để chịu quả báo nặng nề như thế này. (Bà lão làm như khóc) 

D-  Bà lão than khóc và mất hết lý trí: 

Bà lão bao lần bày tỏ nỗi buồn sâu sắc của bà trước cái chết oan ức của người con. Xong, nước mắt đầm đìa, bà lăn lộn trên mặt đất và không đếm xĩa gì đến cái nhìn của người chung quanh. Bà van lơn, cầu khẩn Moritsuna hãy giết bà như đã giết đứa con trai. Mất hết lý trí, bà gào khóc đòi Moritsuna phải trả mạng con mình.

Xúc động trước cảnh tượng đó, Moritsuna hứa sẽ làm Phật sự để an ủi vong linh người con và ra lệnh cho thủ hạ đưa bà về tận nhà. 

Hợp xướng: Có câu thơ xưa nói rằng: “Dầu tấm lòng cha mẹ không phải là một nơi tối tăm nhưng đôi khi vì tình yêu đối với con mình, họ có thể đánh mất lý trí” (16). Giờ đây ta mới hiểu cặn kẽ ý nghĩa của câu nói ấy. Vẫn biết mọi vật trên đời thảy đều vô thường nhưng hôm nay ta đã chứng kiến tận mắt. Ta vẫn biết, không kể trẻ già, ai nấy cũng phải chết và đôi khi lại có cảnh tre phải khóc măng. Biết là một chuyện, nhưng hôm nay nhận ra rằng con ta không còn nữa, ta mới thấy trống vắng, suốt ngày thờ thẫn như một con hạc già (17). Tất cả như đã diễn ra như trong một giấc mơ. Ta nuôi con đến năm nó ngoài hai mươi tuổi, xa một chút là mong, vắng một chút đã nhớ. Nhưng than ôi, biết đến kiếp nào ta mới gặp lại con ta. .

Bà lão: Sống trong cõi thế gian này, như một cây tre già, ta chỉ nếm toàn mùi tân khổ (18).  

Hợp xướng: Trong cuộc đời đầy khổ đau này, đứa con trai chài lưới của tôi là rường cột (trụ trượng) của cả gia đình. Nay nó đã chết, cái thân vật vờ này còn biết cậy nhờ ai. Tôi không còn muốn sống nữa. Xin ngài hãy giết tôi như đã giết con tôi. Nói xong, bà lão lăn lộn trên mặt đất bất chấp cặp mắt của những người xung quanh. Bà đòi trả lại mạng con mình. Cảnh tượng thật đau lòng vì hầu như bà không còn lý trí. (Bà lão đến sát thêm nhưng lần này bị Moritsuna đẩy ra. Bà loạng choạng đi thụt lùi và ngã xuống khóc)

Moritsuna:: * Đáng thương thay. Nhưng bây giờ, có làm gì đi nữa và dù mi tiếp tục nuôi lòng oán hận ta, con của ngươi cũng không tài nào sống lại. Ta sẽ tìm cách an ủi vong linh hắn và chu cấp cho vợ con. Giờ thì ta phải về dinh. (Moritsuna đứng dậy và đi về phía cầu để vào buồng trò).

Có đứa nào đấy không? (Đầy tớ xuất hiện).

Ta hết sức tội nghiệp tên đánh cá. Vậy chúng bay hãy làm pháp sự để cầu siêu và chăm sóc lão mẫu của hắn. Nhớ đưa bà ấy về cho. *  

Đầy tớ:Xin tuân lệnh. 

(Người đầy tớ đến đỡ bà lão đứng lên rồi đưa về nhà. Hắn nắm lấy tay bà ra chiều thông cảm). 

Giữa 2 màn (Nakairi)  

E-   Độc thoại của người đầy tớ. Đề cập đến việc làm pháp sự 

Sau khi đưa bà lão về đến nhà, người đầy tớ bày tỏ sự thương xót của mình trước tình cảnh của với người mẹ mất con và giải bày cớ sự tại sao Moritsuna phải giết người trai làng chài. Xong việc, anh ta trở về báo cáo cho chủ. Moritsuna bèn hạ lệnh đầy tớ đi tìm các tay nhạc công (quản huyền) để cử hành một buổi lễ cầu siêu và ban bố lệnh cấm sát sanh (= cấm đi săn và đánh cá) trong vòng 7 ngày. Bọn tùy tùng và đầy tớ bèn lãnh mệnh. (Dịch giả xin phép lược bỏ đoạn này vì chỉ nhắc đi nhắc lại nội dung) 

F-   Moritsuna cử hành buổi lễ: 

Trên bờ biển, Moritsuna bắt đầu cử hành buổi lễ cầu siêu có đàn sáo (quản huyền) và tiếng tụng Bát Nhã Tâm Kinh. 

(Moritsuna và các vũ sĩ tùy tùng đứng dậy) 

Moritsuna / Tùy tùng: Chúng ta sẽ đọc nhiều bài kinh và trổi lên tiếng  nhạc để cầu siêu cho người bạc phước. Chúng ta sẽ đọc nhiều bài kinh và trổi lên tiếng nhạc để cầu siêu cho người bạc phước. Chúng ta sẽ ngủ lại trên bãi biển này và làm pháp sự suốt ngày suốt đêm để ai điếu vong hồn hắn. Hãy cầu nguyện để hắn có thể nhổ neo để đem con thuyền Bát Nhã cập bến Niết Bàn. Chúng ta hãy để tâm hồn thanh tĩnh mà tụng kinh Bát Nhã. (Cả bọn lần xâu chuỗi bồ đề)

Moritsuna: Sách xưa có dạy: “Cho dù giết hết muôn loài trong Tam Giới, nếu tụng Bát Nhã Tâm Kinh, chúng ta sẽ không bao giờ phải bị đọa xuống địa ngục” (Độc tụng. Sát hại Tam Giới nhất thiết hữu tình. Bất đọa ác thú) (ác thú = ác đạo) (19) 

G-  Hồn ma người đánh cá hiện ra. 

Hồn ma kể lại cái đêm anh ta bị Moritsuna sát hại. Thế xong anh cho mọi người biết ý định phục thù của mình. Tuy nhiên, cảnh lập đàn tràng làm pháp sự - một việc không ngờ - đã làm cho lòng anh vơi đi nhiều cay đắng. Sau khi giác ngộ lẽ đạo, bóng ma liền biến mất trong không. 

(Hồn ma người đánh cá với mái tóc đen tuyền và bộ quần áo dân chài, vắt theo cái khố bên người và cầm cần câu dài trên tay).

Bà lão mất con khiếu kiện với tân lãnh chúa (The-Noh.com) 

Hồn ma: * Trong tim ta và trong tấm thân đã biến mất như bọt nước,  giọt sương, hỏi còn lại gì không? Chiều đã buông và hơi nước dậy lên như khói giữa bao lớp sóng nhưng ta sẽ không còn thấy lại cảnh xuân về trong cõi nhân gian. Khi trăng lặn xuống bên kia biển, con đường đưa ta về cõi đời sau (trung hữu chi đạo) (20) chỉ hiện ra tờ mờ.*

Cay đắng thay, thôi ta không muốn nhớ chuyện xưa. Thế nhưng khi cố gắng quên đi, ta còn khổ đau nhiều hơn là khi nhớ về nó nữa (21). Đời người nào có gì chắc chắn. Phải chi ta có tà ý và phạm vào tội lỗi thì đương nhiên, ta đáng bị trừng phạt. Nhưng đây, ta chẳng làm nên tội mà cũng bị giết bỏ. Bây giờ nghĩ lại, phải chi ta đừng nói cho ông ấy biết con đường cạn nằm dưới biển.Ta thấy như đã tự dọn lối cho mình để vượt sông Tam Đồ (22).

Moritsuna: Kỳ lạ chưa kìa. Ngày sắp rạng ra rồi. Ta thấy như có bóng ai đang đứng trên mặt nước. Có phải là hồn ma của người quá cố. Ta ngờ lắm.

Hồn ma: (Quay nhìn Moritsuna) Tuy cảm ơn ngài đã làm Phật sự cho tôi nhưng nay tôi hiện ra đây để báo cho ngài là niềm oán hận của tôi vẫn chưa nguôi.

Moritsuna: Thế ư? Thì ra ngươi hiện hồn về là để oán trách ta! Ngươi không hề quên những chuyện xảy ra đêm đó?

Hồn ma: Tôi đã chỉ giúp ngài lối đi cạn để vượt qua cửa biển Fujito.Tin tức ấy do ngài đòi hỏi.

Hồn ma (hay Moritsuna): * Ở một chỗ nước nông *.

Moritsuna:Theo đúng lời ngươi, ta đã vượt qua eo biển.

Hồn ma: Rồi trở thành một trang vũ sĩ tiếng tăm lừng lẫy.

Moritsuna: Chuyện vượt biển bằng ngựa thì từ trước đến nay...

Hồn ma: Chưa có ai làm.

Moritsuna: Nhờ đó, ta được ân thưởng hòn đảo này. Tất cả là do công lao của ngươi.

Hồn ma: Ngài đã có được phần thưởng quí báu nhờ thông tin của tôi.

Moritsuna: Một phần thưởng đáng giá...

Hồn ma: Lẽ ra nó cũng phải được ban cho tôi nếu như tôi muốn.

Hợp xướng: Thế nhưng điều không ai nghĩ tới là ngài lại cướp đi mạng sống của tôi. Điều này còn khó tin hơn cả việc ngồi trên lưng ngựa vượt qua eo biển. Vì thế, tôi không thể nào quên những chuyện xảy ra đêm đó. Ngài đã đem tôi đến bên bãi đất bồi, tuốt thanh kiếm lạnh như băng và đâm xuyên lồng ngực tôi. Khi bị đâm, tôi không sao thở nổi. Trong tình huống như vậy, ngài đã đem dìm tôi xuống nước và vùi thây tôi dưới biển.

Hồn ma; Từ đó, thủy triều đã đưa tôi trôi giạt.

Hợp xướng: Từ đó, thủy triều đã đưa tôi trôi giạt. Sóng đánh xô xác tôi đập vào ghềnh đá tựa như thanh củi mục, Lòng oán hận dâng cao đến độ không còn chịu nổi, tôi đã muốn hóa thân thành thủy thần, với hình dáng một con rồng dữ ẩn mình dưới đáy biển Fujito này.Thế nhưng ngoài mọi dự đoán, tôi đã được ngài cầu siêu cho và hiện nay đang ở trên chiếc thuyền nhà Phật, con thuyền của lời nguyền cứu độ chúng sinh (hoằng thệ) và thong thả chèo qua biển nối hai bờ Sinh Diệt. Tôi nay vừa đến bờ bên kia (bĩ ngạn = cõi tịnh độ).Tôi đến được bờ bên kia và thành Phật. Tôi đã trút sạch mọi điều cay đắng. Tôi đã thành Phật.   

Chú thích: 

(1)    Các nhà nghiên cứu không đồng ý với nhau nên đã để khuyết tên tác giả. Có thuyết cho rằng vở Fujito là tác phẩm của Kanze Motomasa, con trai Zeami, vì soạn giả có lối hành văn giản dị giống văn phong của ông trong vở  tuồng xã hội Sumidagawa. Armen Godel thì ngược lại, ông khẳng định nó là tác phẩm của chính Zeami.

(2)    Thật thế, sau khi binh tướng và quí tộc Taira tự sát tập thể (gọi là nhập thủy) ở eo biển Dan no Ura, các bại tướng sống sót đã bị bắt phải tuần hành ngoài phố rồi đem đi xử trãm, ngay cả thiếu niên Rokudai, giọt máu cuối cùng của dòng họ cũng bị truy lùng và đem giết cho sạch hậu hoạn.

(3)    Gia thần của Minamoto no Yoritomo, xuất thân từ một gia đình có nhiều chiến tướng đầy tham vọng.

(4)   Theo bản của The-Noh.com

(5)    Có thể đến từ một ý thơ của tăng Jakuren (Tịch Liên) chép trong Shin-Kokinshuu (Tân Cổ Kim Hòa ca Tập). Ý nói khi con thuyền kết bằng củi khô của ta trôi từ trên rừng xuống vùng Uji thì trời hãy còn tối nên không thấy được cảnh mùa xuân đã về trên cửa biển.

(6)    Nguyên văn là Akitsu (hay Akizu = Thu Tân, Bến mùa thu), một mỹ từ để nói về Nhật Bản (cũng như Mizuho no kuni = Thụy Huệ Quốc, Đất nước của bông lúa thiêng).

(7)    Mượn ý một bài thơ của Fujiwara no Tsunefusa (Đằng Nguyên Kinh Phòng) trong Zoku Go-Shuuihuu (Tục Hậu Thập Di Tập) nói về tiếng tùng reo trong gió ở đền thần đạo Sumiyoshi. Sóng lặng gió êm và tiếng tùng reo vi vu là biểu tượng của một thời thịnh trị.

(8)    Khi các lãnh chúa đến nơi trấn nhậm thì việc giải quyết vấn đề cho dân oan là hành động ưu tiên của người cai trị (matsurigoto)

(9)    Tiếng sóng (nami) ở đây muốn nói đến tiếng sóng bao đời (oinami) (cũng già đi như ta) đã vỗ vào bến Fujito, gợi lên hình ảnh những chùm hoa tử đằng đong đưa như sóng gợn (fujinami).

(10)              Mùa xuân cũ cũng gắn với hình ảnh “những mùa hoa tử đằng” trôi qua êm ả trong gia đình bà thời người con trai còn sống.

(11)              Warewaka là tên một giống côn trùng nhỏ sống trong rong biển, khi đến kỳ sinh sản thì “tự mình” tách đôi ra. Ý thơ của Fujiwara no Naohiko (bài 807 trong Kokinshuu tức Cổ Kim Hòa Ca Tập) với một chút sửa đổi.

(12)              Shinobuyama (Tín Phu Sơn) là một “gối thơ” (điển cố về thơ) của miền Đông Bắc (Tôhoku), có nghĩa là hòn núi ẩn nhẫn, cố giữ bí mật. Động từ Shinobu là nhẫn nhục, chịu đựng chứ không nói ra (trong thơ tình, cũng ám chỉ sự nhớ nhung phong kín).

(13)              Theo Truyện Heike thì trận Fujito xảy ra ngày 25 tháng 9 âm lịch nhưng soạn giả đã kéo nó về ngày 25 tháng 3, có lẽ để cho ăn khớp với cảnh mùa xuân nhằm tăng thêm hiệu quả thi ca.

(14)              Ám chỉ Thiên hoàng Ôjin (Ứng Thần) của nhà nước Yamato, một thiên hoàng trong truyền thuyết, sống vào cuối thế kỷ thứ 3. Sau ông được xem như Thần Chiến Tranh và cũng là vị thần đỡ đầu cho nhà Genji.

(15)              Ngạn ngữ Trung Quốc có chép trong Truyền Đăng Lục, Thiền Lâm Cú Tập và một vài nơi khác, tương đương với câu “Tiếng lành đồn gần, tiếng dữ đồn xa” của người Việt.

(16)              Ý thơ của Fujiwara no Kanesuke (Đằng Nguyên Kiêm Phụ) trong Gosenshuu (Hậu Soạn Tập), nguyên văn: Hito no oya no / Kokoro no yami ni / Aranekedo / Ko no omou michi ni / Madohinuru kana /

(17)              Trạng thái thờ thẫn như ngủ gục của một con hạc già mất con. Trong Hán Hòa Hán Lãng Vịnh Tập, nhà thơ Hán thi Miyako no Yoshika (Đô, Lương Hương) có câu: “Lão hạc tâm nhàn hoản hoản miên”

(18)              Mượn ý thơ Minamoto no Toshiyori (Nguyên,Tuấn Lại) trong Zoku Kokinshuu (Tục Cổ Kim Tập): Sống trên đời này, ta giống như cây tre trên sông, đau trong từng đốt một.

(19)              Trich lời Kinh Bát Nhã. Ác thú / Ác đạo là để chỉ ba nơi dành cho kẻ ác: Địa ngục, Súc sinh và Tu La.

(20)              Trung ấm hay Trung hữu (49 ngày), thời kỳ linh hồn người vừa chết còn vất vưởng vì chưa tìm ra chỗ đầu thai.

(21)              Mượn ý thơ của Fujiwara no Tameuji (Đằng Nguyên Vi Thị) trong Go Shuuishuu (Hậu Thập Di Tập): Cố gắng để nhớ lại khuôn mặt thân yêu của em còn gây cho ta nhiều đau khổ hơn là việc phải xa em.

(22)              Sanzu (sông Tam Đồ): Con sông nằm giữa đường về cõi tịnh độ mà mọi  người phải đi qua vào ngày thứ 7 sau khi chết. Tùy theo cái Nghiệp lúc sinh thời sẽ qua được ở quãng nào. Bên bờ sông lại có một bà lão (Đoạt Y Bà = Datsueba) và một ông lão (Huyền Y Ông = Ken.eô) đang chờ đó để đoạt lấy quần áo. (theo Thập Vương Kinh, một ngụy kinh).

 

Dịch ngày 29/9/2019 (NNT)

 

Lời lạm bàn của người dịch: 

Cuộc giao tranh giữa hai nhà Genji và Heike đã được chép lại trong nhiều tác phẩm chiến ký có màu sắc dã sử của thế kỷ 13, đặc biệt là Truyện Heike (Heike Monogatari), Nguyên Bình thịnh suy ký (Gempei jôsuiki), Sử miền Đông (tức Ngô Thê Kính = Azuma Kagami). Chính Heike và Azuma là 2 tác phẩm đã gợi hứng cho vở tuồng Fujito này.

Dù có thuyết cho rằng Fujito là do Motomasa sáng tác, theo Armen Godel, nó phải là một tác phẩm của Zeami và câu chuyện người mẹ mất con chỉ là sản phẩm tưởng tượng của ông, vốn được biết như một nhà nghệ sĩ luôn luôn đứng về phía kẻ bị áp bức. Cũng như trong Koi no Omoni, nơi ông lên án giới quí tộc giàu sang, thế lực...đã đánh lừa tình yêu một người già nua, nghèo khổ, thân phận thấp hèn, thì đây, trong Fujito, ông lại tố cáo giới quân nhân – vì muốn dành chiến thắng và đạt được công danh phú quí – đã không đếm xỉa đến sự sống chết của đám thường dân vô tội. Vở tuồng này cũng nói lên tình mẫu tử sâu đậm và bền bĩ của một người mẹ. Bà đã bất chấp phải đối đầu với quyền lực, dám đổi cả mạng sống của mình khi đi khiếu kiện vì con. Khi nào còn chiến tranh thì vẫn còn những người mẹ mất con như thế và nỗi đau khổ ấy vẫn thấy ngay hôm nay và cả ngày mai nữa. “Nhất tướng công thành vạn cốt khô”, một chân lý xa xưa nhưng thời nào cũng đúng.

Tuy nhiên, khán giả và độc giả chắc sẽ ngỡ ngàng khi thấy vong hồn của người đánh cá và bà mẹ của anh đã có thể tha thứ cho kẻ sát nhân một cách nhẹ nhàng và nhanh chóng đến vậy. Có thể đó là thái độ khoan dung của nạn nhân biết theo đúng lời nhà Phật dạy: “Buông con dao hàng thịt là thành Phật”. Hoặc giả giữa thời phong kiến, với một thể chế quyền lực bưng bít và ngạo mạn, việc lên tiếng phản đối tới được chừng đó cũng đã quá sức họ. Ngay trong thời đại chúng ta, giới cầm quyền chắc gì đã có mấy ai biết thú nhận việc ác của mình và chịu chuộc lỗi như Moritsuna!

Theo bà Shirasu Masako, trong 2 tập sách nghiên cứu (xem thư mục) thì Fujito là một cửa biển, một bến đò (watashi), rộng khoảng 25 chô (mà 1 chô là 109m), tức cỡ 2,8km nhưng chỗ bí mật mà ngựa có thể vượt qua vừa cạn lại vừa hẹp (khoảng 10 chô hay 1,1km). Sau khi Moritsuna và 7 bộ hạ thân tín vượt đến được bờ kia thì 3 vạn kỵ binh của đại tướng chỉ huy Minamoto no Noriyori đã rầm rộ rượt theo chi viện và phá thủng ngay phòng tuyến của Heike.

Khi quân Genji đóng ở Fujito, họ không có cách tiến qua bờ bên kia để tấn công địch, lại còn bị quân Heike đem thuyền nhẹ đến khiêu chiến. Ta hiểu được là họ rất bực bội nếu không tìm ra giải pháp và tâm lý ấy cũng phải có nơi Moritsuna, một vũ sĩ miền Đông mà cuộc đời cung mã chỉ nhắm đến quân công vì nó đồng nghĩa với vinh hoa phú quí.    

Thư mục tham khảo: 

1)    Nguyên tác Nhật ngữ của Fujito trong “Dao Khúc Bách Ban” (Yôkyoku Hyakuban, Nishino Haruo biên tập, Nxb Iwanami, ấn bản 1998)

2)    Nguyên tác Nhật ngữ của Fujito trong “Dao Khúc Tập” (Yôkyoku-shuu, Itô Masayoshi hiệu chú, Nxb Shinchô, ấn bản 1989). Cả hai nguyên tác đều bằng cổ văn kèm theo chú thích.

3)    Bản tiếng Nhật (giản dị) và bản dịch sang tiếng Anh của trang The Noh.com trên mạng: Fujito (ấn hành năm 2017).

4)    Bản dịch sang Pháp văn (La Porte des Glycines) của Armen Godel và Kano Kôichi trong La Lande des Mortifications. Vingt-cinq pièces de Nô. (Cõi thống khổ. Hai mươi lăm vở tuồng Nô) Collection NRF, Gallimard, Paris 1994.

5)    Shirasu Masako, Nô no Monogatari (Tuồng tích của Nô), (phần bàn về Fujito, từ trang 67), Nxb Kôdansha Bungei Bunko, 2007.

6)    Shirasu Masako, Yôkyoku Heike Monogatari (Dao khúc Nô từ Truyện Heike) (phần bàn về Fujito, từ trang 211), Nxb Kôdansha Bungei Bunko, 2005.

7)    Hình ảnh và thông tin khác trên mạng.