FUJITO

(Cửa Hoa Tử Đằng)

 

Tác giả: Vô Danh

Dịch: Nguyễn Nam Trân

         

Buồng hoa tử đằng (ảnh minh họa)

Dẫn nhập:

Nếu dịch thẳng th́ Fujito có nghĩa là cánh cửa hoa tử đằng (wisteria, glycines), một loài hoa nở thành chùm màu tím nhạt rất lăng mạn, tượng trưng cho tiết cuối xuân. Chúng ta biết cùng với hoa mơ (ume), anh đào (sakura) hoa tử đằng hay đậu tía (fuji) là một trong 3 danh hoa Nhật Bản.

Tuy nhiên, Fujito c̣n là tên của một cửa biển với một chùm đảo nhỏ h́nh thù giống như một buồng hoa tử đằng buông rủ dù ngày nay với những biển đổi địa chất cũng như công tŕnh lấp biển khai hoang thời Tokugawa (1603-1868), cḥm đảo xưa kia đă nhập một với đất liền để trở thành bán đảo. Nơi đây - vào năm 1184 – thời hai quân đoàn Genji và Heike c̣n tranh phong để dành quyền bính, từng là sân khấu của một câu chuyện hết sức thương tâm mà qua đó, tác giả muốn tŕnh bày bản chất tàn khốc và vô nghĩa của chiến tranh. 

Thông tin cơ bản:

Trường phái: Ngũ lưu (5 trường phái chính: Kanze, Hôshô, Komparu, Kongô, Kita) đều diễn vở này.

Loại h́nh: Lớp thứ 5 (Cuồng nam tức Shuushin-otoko-mono). Shuushin (chấp tâm) ư nói kẻ bị ám ảnh măi v́ một việc ǵ.

Soạn giả: Không rơ (1).

Xuất điển: Truyện Heike, chương 10.

Mùa: Cuối xuân (cuối tháng 3 âm lịch)

Địa điểm: Vùng Kojima thuộc Bizen (nay là tỉnh Okayama, phía nam đảo Honshuu).

Thời lượng tŕnh diễn: khoảng 1h30.

Màn: 2 màn. 

Phối vai:

Maejite: Bà lăo (Mẹ của người đánh cá)

Nochijite: Hồn ma người đánh cá.

Waki: Tướng Sasaki Moritsuna, tân lănh chúa.

Wakizure: Vơ sĩ hầu cận (2 hay 3 người)

Ai Kyôgen: Đầy tớ phục vụ Moritsuna  

Mặt nạ và y trang:

Về mặt nạ:

Chỉ có Maejite và Nochijite đeo mặt nạ.Trong vở này, có một chuyện hiếm thấy là vai Shite do hai người khác nhau đóng và người kêu oan là bà mẹ chứ không phải chính nạn nhân..

Maejite: Mặt nạ Shakumi (đàn bà trung niên lẹm cằm), Fukai (đàn bà điên tuổi trung niên), Yase-onna (đàn bà ốm yếu).

Nochijite: Yase-otoko (đàn ông ốm yếu), Kawazu (người chết trôi). 

Về y trang (lược dịch):

Maejite:Kazura (tóc mượn trùm đầu), kimono ngắn tay và áo khoác đơn sơ (karaori).

Nochijite: Tóc mượn đen và dài, mặc mizugoromo (áo thô sơ của dân đi biển) dài tới đầu gối, cầm quạt và chống gậy

Waki: Đội măo eboshi (măo cao ngất màu đen), chít đầu bằng một giải giây màu trắng. Mặc kimono tay ngắn và vận hakama (quần váy). Có đeo kiếm ngắn và cầm quạt.

Wakizure: Áo bào giản dị với ống tay dài, có đeo kiếm ngắn và quạt. Một người trong bọn vác theo thanh trường kiếm (của chủ). 

Sơ lược cốt truyện:

Trong cuộc tranh giành quyền lực giữa hai thế lực vũ sĩ là Genji và Heike, Genji đă thắng một chuỗi trận cuối cùng và sau đó tuyệt diệt Heike (2). Tướng Sasaki (Saburô) Moritsuna (3) phe Genji đă thành công khi vượt qua biển trên lưng ngựa – một việc hi hữu – và đưa toán tiên phong do ḿnh cầm đầu tập kích quân Heike trong trận Fujito (năm 1184) ở vùng đất cùng tên nằm ở khu vực (quần đảo) Kojima vùng Bizen (nay thuộc tỉnh Okayama). Nhờ chiến công vang dội đó mà Moritsuna được Mạc phủ ban thưởng khu vực Kojima làm ấp phong.Vào một ngày xuân đẹp trời năm 1185, lần đầu tiên ông đặt chân tới nơi trấn nhậm. Chợt có một bà lăo hiện ra trước mắt, cáo buộc ông đă giết con trai bà. Ban đầu Moritsuna vờ như không hay biết nhưng sau bị bà lăo thúc bách nhiều lần và thấy bà là một người mẹ đáng thương nên ông mới nh́n nhận sự thực.

Câu chuyện bi thảm nói trên thực ra đă xảy ra trước đó một năm, khi quân Genji đóng ở cửa biển Fujito, bên bờ đối diện (tức đảo Kojima) và cách đó không xa là doanh trại của Heike. Quân Genji (phần lớn là kỵ binh) không biết cách tiến công bằng đường thủy (sở trường của Heike) nên phải dậm chân tại chỗ. Lúc ấy, để giải quyết vấn đề nan giải này, đến Moritsuna mới hỏi thăm một người dân chài địa phương xem trong ḷng sông có chỗ nào nước cạn mà khi triều rút, chiến mă cũng có thể vượt qua. Mặt khác, Moritsuna v́ bản tính đa nghi, cũng muốn giữ kín thông tin với cả đồng đội và địch quân. V́ thế sau khi được anh trai làng chài chỉ giúp cho lối đi bí mật này, Moritsuna đă không ngần ngại giết chết anh ta tại chỗ rồi vùi xác dưới biển để anh không c̣n tiết lộ được cho ai khác.

Nghe Moritsuna thú tội, bà lăo trở thành điên loạn, lăn lộn dưới đất. Bà đ̣i Moritsuna giết luôn ḿnh và ép ông phải trả lại mạng sống cho đứa con vô tội. Moritsuna tỏ ra hối hận, bèn vỗ về an ủi và hứa rằng sẽ cầu siêu cho con bà rồi sai bộ hạ đem bà về nhà.

Y lời, Moritsuna đă lập một đàn tràng trên băi biển Fujito và cho tụng Bát Nhă Tâm Kinh để an ủi vong linh người dân chài. Lúc ấy, hồn ma của chàng ta bèn hiện ra trên mặt sóng và cho biết ḿnh vẫn ôm mối hận đă bị sát hại một cách tàn nhẫn. Hồn ma kể lể việc ḿnh bị đâm hai nhát kiếm và bị vùi thây dưới biển như thế nào. Hồn ma cũng nói rằng ḿnh đang muốn hóa thành một thủy thần dưới dạng ác long (rồng dữ) để phục thù. Tuy nhiên, nay thấy kẻ sát nhân chẳng những biết hố lỗi lại c̣n tổ chức Phật sự để cầu siêu cho ḿnh, chàng cũng thấy nguôi ngoai nên đă hết dẹp oán thù để có thể giác ngộ thành Phật. 

Bản tuồng gồm 11 phân cảnh (sequences) sẽ được phân ra làm bày tiểu đoạn theo thứ tự ABCDEFG để tiến việc theo dơi. 

 

Vào tuồng 

(Xin chú ư: Đoạn văn nằm giữa hai dấu hoa thị *    * chỉ thấy trong  vở diễn của một số chi phái, có lẽ v́ người ta sợ chúng quá lan man hay lập đi lập lại làm loăng mất không khí) (4) Ngoài ra, ca từ đôi khi được lập lại nhưng đó là điều thấy trong nguyên văn) 

A-   Sasaki Moritsuna đặt chân lên đất phong ở Fujito:  

Để tưởng thưởng chiến công hiển hách của ông trong trận Fujito, Mạc phủ phong cho tướng Sasaki Moritsuna vùng quần đảo Kojima làm lănh địa. Hôm nay là ngày đầu ông đến trấn nhậm ở Fujito, một cửa biển nằm trong vùng nhằm một ngày đẹp trời như mang lại điềm lành (cát nhật). 

(Tân lănh chúa Sasaki Saburô (Tam Lang) Moritsuna bước vào sân khấu. Theo sau là hai vũ sĩ tùy tùng). 

Moritsuna và đoàn tùy tùng: Xuân đang qua và sắp cuối mùa, xuân đang qua và sắp cuối mùa, hoa tử đằng (tiết mộ xuân) cũng vừa độ nở. Nay con thuyền đưa ta đi cập bến Fujito, cửa biển mang tên hoa tử đằng (5) đúng là vừa khéo như thể muốn đánh dấu đoạn cuối của một cuộc hành tŕnh. Fujito là điểm đến của ta.

Moritsuna: (Nói lối để xưng danh) Như ta đây là Sasaki Saburô Moritsuna, người lănh ấn tiên phong trong trận Fujito và đă làm nên công trạng. Do đó ta mới được tưởng thưởng vùng quần đảo Kojima trong xứ Bizen này để làm lănh địa. Nhân hôm nay ngày lành tháng tốt, lần đầu ta mới đặt chân lên ấp phong cho biết nó thế nào.

Moritsuna và đoàn tùy tùng: Đất nước ta (6) giờ đă thái b́nh. Những ngọn sóng trong xanh đang nhẹ tấp vào bờ và tiếng thông reo trong gió nghe cũng êm sao (7). Buổi sáng hôm nay dưới bầu trời xuân đẹp, thuyền của ta lặng lẽ chèo dọc theo bờ biển và giờ đây đă tới được cửa Fujito.

(Moritsuna ngồi trên một cái ghế h́nh trụ và ở chỗ Wakiza trong khi hai vũ sĩ tùy tùng ngồi dưới sàn trước chỗ ban hợp xướng).

Moritsuna: (Quay đầu về phía bộ hạ) Này, có đứa nào đấy không?

Tùy tùng: (Một người đứng lên) Vâng, tướng công!

Moritsuna: Bay hăy báo cho cư dân trong lănh địa biết họ cứ đến đây tŕnh bày mọi điều oan ức, ta sẽ giải quyết.(8)

Tùy tùng: Xin tuân lệnh.

(Tùy tùng ra đứng giữa sân khấu)

Tùy tùng: * Này bọn các ngươi! Tất cả nghe đây cho kỹ! Vị lănh chúa vùng vịnh này là ngài Sasaki Moritsuna hôm nay lần đầu tiên đặt chân đến nơi trấn nhậm.Nếu các ngươi có chuyện oan ức muốn ngài giải quyết th́ hăy mau đến tŕnh*.

(Tùy tùng trở về chỗ ngồi. Bà lăo xuất hiện và đứng lại bên cầu (= hashigakari) tức hành lang đưa vào buồng tṛ).

 

B-  Bà lăo xuất hiện trước mặt Moritsuna: 

Bà lăo bày tỏ mối hận ḷng v́ con ḿnh đă bị Moritsuna sát hại.Nhân thấy Moritsuna tảng lờ như không biết ḥng trốn tránh sự thật, bà lăo buộc ông ta ít nhất phải có một hành động nào đó để an ủi vong linh con ḿnh. 

Bà lăo: * Có thật là tân lănh chúa vừa đặt chân tới đất này không? Mọi người chắc biết rằng kỷ niệm của kẻ quá cố phải là vật chúng ta luôn giữ bên ḿnh v́ bao giờ nó cũng gợi ra được h́nh ảnh của người đó. Nay vị lănh chúa này là kẻ đă giết con ta, ít nhất ta phải đến tận nơi nh́n cho rơ mặt *.

Bà lăo: Ta không làm ǵ hơn là già theo lớp sóng thời gian, kéo lê chuỗi tháng ngày trên cửa biển Fujito này (9).Than ôi, phải chi ta có thể quay lại mùa xuân cũ năm nào (10), lúc con trai ta c̣n sống th́ vui biết bao nhiêu. (Làm điệu bộ như chực khóc)

Moritsuna: Lạ chưa ḱa! Bà già đằng kia như có điều chi oan ức. Bà đang nh́n ta và khóc tức tưởi. (Quay nh́n bà lăo) Chuyện ǵ đă xảy ra cho bà ấy nhỉ?

Bà lăo: Có một bài thơ xưa nói rằng: Lũ côn trùng sống trong đám rong mà người đi biển cắt lên có tên là warekara (lỗi tại tôi)”, âm thanh nghe tựa hoàn cảnh của tôi là chỉ biết một ḿnh than thở chứ nào dám trách móc ai” (11). Cũng như ư của bài thơ ấy, đáng lư ra tôi không được quyền oán hận bởi v́ những ǵ xảy ra cho mỗi người đều đến từ cái Nghiệp của họ (nhân quả ứng báo). Do đó, tội lỗi mà người vũ sĩ thô bạo kia đă phạm phải chỉ là quả báo của một lỗi lầm trong tiền kiếp của tôi thôi. Tôi vẫn tự nhủ ḷng ḿnh như vậy để cho vơi nỗi niềm cay đắng nhưng ngài ơi, ngài đă quá nhẫn tâm khi vùi thây đứa con vô tội của tôi dưới ḷng biển cả.* Những lời tôi nói ra đây có thể làm cho ngài không thoải mái nhưng thưa tướng công, một người mẹ như tôi sẽ không thể nào ngưng buông lời trách móc khi đứng trước mặt kẻ đă sát hại con ḿnh *.

(Bà lăo qú xuống trước mặt Moritsuna)

Moritsuna: Mi nói ǵ? Mi buộc tội ta đă vùi xác đứa con vô tội của mi dưới đáy biển à? Ta hoàn toàn không hiểu điều mi muốn nói.

Bà lăo: * Có chứ! Làm ǵ mà ngài không hiểu. Ngài đă d́m xác con trai tôi dưới làn sóng này. Đó là điều tôi muốn thưa với ngài đấy. Ngài thừa biết cơ mà. Cái người ngài đă cướp mất mạng sống sau khi anh ta chỉ cho ngài lối đi bí mật để vượt cửa Fujito chính là con của già nầy! *

Moritsuna: Chao ôi, giọng sao mà to thế. Mi bảo ǵ nào?

Bà lăo: * Bây giờ mà ngài c̣n muốn ngậm câm như ḥn núi (12) ư?. (Ngài vẫn tưởng mọi người không hay biết ǵ sự thật à?. Ông này thực đáng xấu hổ! Ông ta cứ muốn dấu diếm thiên hạ việc ông đă giết con ta) *. Thôi, nói chừng đó đă đủ. Ta không đ̣i hỏi ǵ hơn là ngài phải thú thực việc ngài đă giết con ta và phải khấn nguyện để vong hồn nó được siêu sinh. Và nếu ngài lại có đôi lời an ủi những người sống là già này (và đám em của nó) th́ chúng tôi sẽ khuây khỏa phần nào.

(Bà lăo xáp tới gần Moritsuna và qú xuống)

Hợp xướng: Dù ngài muốn dấu diếm sự thực nhưng có biết chăng là “tiếng dữ đồn xa”. Sao lại che đậy làm ǵ!

Cuộc đời này là một cơi tạm (giả ngụ) mà chúng ta chỉ là khách qua đường. Do đó, cái duyên giữa mẹ con cũng là giả tạo mà thôi.Tuy vậy, một khi đă đến trong cuộc đời này, lúc cái chết đem đứa con đi mất th́ nỗi buồn tử biệt vẫn c̣n ám ảnh tôi măi không thôi.Chính nỗi khổ tâm đó là sợi dây ràng buộc (chấp trước) tôi với nó trong kiếp sau và những kiếp tương lai, khiến cho tôi măi đắm ch́m trông biển khổ (khổ hải). Vậy xin ngài hăy cầu nguyện cho đứa con tôi - người mà ngài đă vùi sâu dưới làn sóng bạc - để linh hồn nó được siêu thăng. 

C-  Moritsuna nhận tội: 

Moritsuna quá đỗi thương tâm v́ thấy bà lăo đang đau khổ đến cùng cực nên đă thú nhận hành động tàn nhẫn ḿnh làm. Ông đă cam tâm  sát hại người đánh cá từng giúp ông t́m thấy một lối đi dưới biển ở cửa Fujito để có thể bất ngờ tấn công quân địch. Ông đă giết ân nhân của ḿnh chỉ v́ muốn bảo toàn bí mật. Nghe thế, bà lăo càng thêm đau xót. 

Moritsuna: * Chết thật. Ta chưa thấy ai đáng thương như bà này (Ông tự nhủ khi đứng trước mặt bà lăo) * Xin bà hăy đến sát đây để nghe ta c̣n kể lại ngọn ngành.

Mới ngày 25 tháng 3 năm ngoái đây thôi (13). Đêm hôm đó, ta gọi một người dân trong vùng và hỏi hắn thử xem có một nơi nào ngựa vượt được qua cửa biển không? Hắn nói: “Thưa ngài, có một nơi rất cạn, một con đường nhỏ nhô lên khỏi đáy biển giống như điều ông mong đợi. Con đường ấy vào đầu con trăng th́ ở phía đông c̣n đến cuối con trăng lại nằm ở phía tây”. * Ta nghe câu nói đó mà cứ ngỡ là Đức Đại Bồ Tát Hachiman (14) đă thác lời dạy của ngài vào miệng hắn *. Ta bèn dấu kín thông tin này với cả bọn bộ hạ thân tín rồi nhờ màn đêm che phủ, đă cùng với anh dân chài địa phương, chỉ có hai chúng ta, đến nơi. Ta đă xem xét kỹ và xác nhận được con đường cạn nằm ch́m dưới nước rồi mới quay về. Chợt lúc đó, trong đầu ta  lóe lên ư nghĩ: “Thôi, không được đâu! Bọn tiện dân như hắn làm ǵ có tiết tháo. Nhỡ hắn đem tin này rêu rao cho ai khác th́ khốn!” Dù có tội nghiệp cho hắn nhưng ta đă nhanh tay chụp lấy hắn và đâm liền hai nhát kiếm. Thế rồi ta đă đem nhận ch́m xác hắn dưới biển. Té ra đó là đứa con trai của mi à? *Thôi hăy xem như những ǵ xảy ra do do cái Nghiệp tiền thân của mi. Ta sẽ cầu siêu để an ủi vong linh hắn, đồng thời trông nom gia đ́nh mi. Thôi chớ cay đắng và đừng oán hận ta nữa *.         

Bà lăo: Ngài có thể cho biết đă d́m xác con tôi ở chỗ nào không?

Moritsuna: Mi có thấy tảng đá lớn nằm trên băi bồi kia không? Xa hơn tí nữa về hướng đó, thấy có chỗ nước sâu nên ta đă dấu kỹ xác của con mi. (Đưa tay chỉ chỗ)

Bà lăo: Y như lời mọi người. Đúng là chỗ đó. (Ngước mắt nh́n về phía xa)

Moritsuna: Ta ngỡ đêm hôm, có ai biết được.

Bà lăo: Người ta biết ngay đấy. Cho dù ngài nói là ....

Moritsuna: Đă dấu nhẹm được chứng cớ!

Bà lăo: Tiếng lành đồn gần (Hảo sự bất xuất môn)

Hợp xướng / Moritsuna: Nhưng tiếng dữ...

Hợp xướng: Tiếng dữ đồn xa (Ác sự hành thiên lư) (15). Đúng như câu ngạn ngữ. Ḷng cha mẹ thương con nào ngại ngăn sông cách núi nhưng nay biết làm sao t́m lại đứa con. Hỏi thử ta đă làm ǵ để chịu quả báo nặng nề như thế này. (Bà lăo làm như khóc) 

D-  Bà lăo than khóc và mất hết lư trí: 

Bà lăo bao lần bày tỏ nỗi buồn sâu sắc của bà trước cái chết oan ức của người con. Xong, nước mắt đầm đ́a, bà lăn lộn trên mặt đất và không đếm xĩa ǵ đến cái nh́n của người chung quanh. Bà van lơn, cầu khẩn Moritsuna hăy giết bà như đă giết đứa con trai. Mất hết lư trí, bà gào khóc đ̣i Moritsuna phải trả mạng con ḿnh.

Xúc động trước cảnh tượng đó, Moritsuna hứa sẽ làm Phật sự để an ủi vong linh người con và ra lệnh cho thủ hạ đưa bà về tận nhà. 

Hợp xướng: Có câu thơ xưa nói rằng: “Dầu tấm ḷng cha mẹ không phải là một nơi tối tăm nhưng đôi khi v́ t́nh yêu đối với con ḿnh, họ có thể đánh mất lư trí” (16). Giờ đây ta mới hiểu cặn kẽ ư nghĩa của câu nói ấy. Vẫn biết mọi vật trên đời thảy đều vô thường nhưng hôm nay ta đă chứng kiến tận mắt. Ta vẫn biết, không kể trẻ già, ai nấy cũng phải chết và đôi khi lại có cảnh tre phải khóc măng. Biết là một chuyện, nhưng hôm nay nhận ra rằng con ta không c̣n nữa, ta mới thấy trống vắng, suốt ngày thờ thẫn như một con hạc già (17). Tất cả như đă diễn ra như trong một giấc mơ. Ta nuôi con đến năm nó ngoài hai mươi tuổi, xa một chút là mong, vắng một chút đă nhớ. Nhưng than ôi, biết đến kiếp nào ta mới gặp lại con ta. .

Bà lăo: Sống trong cơi thế gian này, như một cây tre già, ta chỉ nếm toàn mùi tân khổ (18).  

Hợp xướng: Trong cuộc đời đầy khổ đau này, đứa con trai chài lưới của tôi là rường cột (trụ trượng) của cả gia đ́nh. Nay nó đă chết, cái thân vật vờ này c̣n biết cậy nhờ ai. Tôi không c̣n muốn sống nữa. Xin ngài hăy giết tôi như đă giết con tôi. Nói xong, bà lăo lăn lộn trên mặt đất bất chấp cặp mắt của những người xung quanh. Bà đ̣i trả lại mạng con ḿnh. Cảnh tượng thật đau ḷng v́ hầu như bà không c̣n lư trí. (Bà lăo đến sát thêm nhưng lần này bị Moritsuna đẩy ra. Bà loạng choạng đi thụt lùi và ngă xuống khóc)

Moritsuna:: * Đáng thương thay. Nhưng bây giờ, có làm ǵ đi nữa và dù mi tiếp tục nuôi ḷng oán hận ta, con của ngươi cũng không tài nào sống lại. Ta sẽ t́m cách an ủi vong linh hắn và chu cấp cho vợ con. Giờ th́ ta phải về dinh. (Moritsuna đứng dậy và đi về phía cầu để vào buồng tṛ).

Có đứa nào đấy không? (Đầy tớ xuất hiện).

Ta hết sức tội nghiệp tên đánh cá. Vậy chúng bay hăy làm pháp sự để cầu siêu và chăm sóc lăo mẫu của hắn. Nhớ đưa bà ấy về cho. *  

Đầy tớ:Xin tuân lệnh. 

(Người đầy tớ đến đỡ bà lăo đứng lên rồi đưa về nhà. Hắn nắm lấy tay bà ra chiều thông cảm). 

Giữa 2 màn (Nakairi)  

E-   Độc thoại của người đầy tớ. Đề cập đến việc làm pháp sự 

Sau khi đưa bà lăo về đến nhà, người đầy tớ bày tỏ sự thương xót của ḿnh trước t́nh cảnh của với người mẹ mất con và giải bày cớ sự tại sao Moritsuna phải giết người trai làng chài. Xong việc, anh ta trở về báo cáo cho chủ. Moritsuna bèn hạ lệnh đầy tớ đi t́m các tay nhạc công (quản huyền) để cử hành một buổi lễ cầu siêu và ban bố lệnh cấm sát sanh (= cấm đi săn và đánh cá) trong ṿng 7 ngày. Bọn tùy tùng và đầy tớ bèn lănh mệnh. (Dịch giả xin phép lược bỏ đoạn này v́ chỉ nhắc đi nhắc lại nội dung) 

F-   Moritsuna cử hành buổi lễ: 

Trên bờ biển, Moritsuna bắt đầu cử hành buổi lễ cầu siêu có đàn sáo (quản huyền) và tiếng tụng Bát Nhă Tâm Kinh. 

(Moritsuna và các vũ sĩ tùy tùng đứng dậy) 

Moritsuna / Tùy tùng: Chúng ta sẽ đọc nhiều bài kinh và trổi lên tiếng  nhạc để cầu siêu cho người bạc phước. Chúng ta sẽ đọc nhiều bài kinh và trổi lên tiếng nhạc để cầu siêu cho người bạc phước. Chúng ta sẽ ngủ lại trên băi biển này và làm pháp sự suốt ngày suốt đêm để ai điếu vong hồn hắn. Hăy cầu nguyện để hắn có thể nhổ neo để đem con thuyền Bát Nhă cập bến Niết Bàn. Chúng ta hăy để tâm hồn thanh tĩnh mà tụng kinh Bát Nhă. (Cả bọn lần xâu chuỗi bồ đề)

Moritsuna: Sách xưa có dạy: “Cho dù giết hết muôn loài trong Tam Giới, nếu tụng Bát Nhă Tâm Kinh, chúng ta sẽ không bao giờ phải bị đọa xuống địa ngục” (Độc tụng. Sát hại Tam Giới nhất thiết hữu t́nh. Bất đọa ác thú) (ác thú = ác đạo) (19) 

G-  Hồn ma người đánh cá hiện ra. 

Hồn ma kể lại cái đêm anh ta bị Moritsuna sát hại. Thế xong anh cho mọi người biết ư định phục thù của ḿnh. Tuy nhiên, cảnh lập đàn tràng làm pháp sự - một việc không ngờ - đă làm cho ḷng anh vơi đi nhiều cay đắng. Sau khi giác ngộ lẽ đạo, bóng ma liền biến mất trong không. 

(Hồn ma người đánh cá với mái tóc đen tuyền và bộ quần áo dân chài, vắt theo cái khố bên người và cầm cần câu dài trên tay).

Bà lăo mất con khiếu kiện với tân lănh chúa (The-Noh.com) 

Hồn ma: * Trong tim ta và trong tấm thân đă biến mất như bọt nước,  giọt sương, hỏi c̣n lại ǵ không? Chiều đă buông và hơi nước dậy lên như khói giữa bao lớp sóng nhưng ta sẽ không c̣n thấy lại cảnh xuân về trong cơi nhân gian. Khi trăng lặn xuống bên kia biển, con đường đưa ta về cơi đời sau (trung hữu chi đạo) (20) chỉ hiện ra tờ mờ.*

Cay đắng thay, thôi ta không muốn nhớ chuyện xưa. Thế nhưng khi cố gắng quên đi, ta c̣n khổ đau nhiều hơn là khi nhớ về nó nữa (21). Đời người nào có ǵ chắc chắn. Phải chi ta có tà ư và phạm vào tội lỗi th́ đương nhiên, ta đáng bị trừng phạt. Nhưng đây, ta chẳng làm nên tội mà cũng bị giết bỏ. Bây giờ nghĩ lại, phải chi ta đừng nói cho ông ấy biết con đường cạn nằm dưới biển.Ta thấy như đă tự dọn lối cho ḿnh để vượt sông Tam Đồ (22).

Moritsuna: Kỳ lạ chưa ḱa. Ngày sắp rạng ra rồi. Ta thấy như có bóng ai đang đứng trên mặt nước. Có phải là hồn ma của người quá cố. Ta ngờ lắm.

Hồn ma: (Quay nh́n Moritsuna) Tuy cảm ơn ngài đă làm Phật sự cho tôi nhưng nay tôi hiện ra đây để báo cho ngài là niềm oán hận của tôi vẫn chưa nguôi.

Moritsuna: Thế ư? Th́ ra ngươi hiện hồn về là để oán trách ta! Ngươi không hề quên những chuyện xảy ra đêm đó?

Hồn ma: Tôi đă chỉ giúp ngài lối đi cạn để vượt qua cửa biển Fujito.Tin tức ấy do ngài đ̣i hỏi.

Hồn ma (hay Moritsuna): * Ở một chỗ nước nông *.

Moritsuna:Theo đúng lời ngươi, ta đă vượt qua eo biển.

Hồn ma: Rồi trở thành một trang vũ sĩ tiếng tăm lừng lẫy.

Moritsuna: Chuyện vượt biển bằng ngựa th́ từ trước đến nay...

Hồn ma: Chưa có ai làm.

Moritsuna: Nhờ đó, ta được ân thưởng ḥn đảo này. Tất cả là do công lao của ngươi.

Hồn ma: Ngài đă có được phần thưởng quí báu nhờ thông tin của tôi.

Moritsuna: Một phần thưởng đáng giá...

Hồn ma: Lẽ ra nó cũng phải được ban cho tôi nếu như tôi muốn.

Hợp xướng: Thế nhưng điều không ai nghĩ tới là ngài lại cướp đi mạng sống của tôi. Điều này c̣n khó tin hơn cả việc ngồi trên lưng ngựa vượt qua eo biển. V́ thế, tôi không thể nào quên những chuyện xảy ra đêm đó. Ngài đă đem tôi đến bên băi đất bồi, tuốt thanh kiếm lạnh như băng và đâm xuyên lồng ngực tôi. Khi bị đâm, tôi không sao thở nổi. Trong t́nh huống như vậy, ngài đă đem d́m tôi xuống nước và vùi thây tôi dưới biển.

Hồn ma; Từ đó, thủy triều đă đưa tôi trôi giạt.

Hợp xướng: Từ đó, thủy triều đă đưa tôi trôi giạt. Sóng đánh xô xác tôi đập vào ghềnh đá tựa như thanh củi mục, Ḷng oán hận dâng cao đến độ không c̣n chịu nổi, tôi đă muốn hóa thân thành thủy thần, với h́nh dáng một con rồng dữ ẩn ḿnh dưới đáy biển Fujito này.Thế nhưng ngoài mọi dự đoán, tôi đă được ngài cầu siêu cho và hiện nay đang ở trên chiếc thuyền nhà Phật, con thuyền của lời nguyền cứu độ chúng sinh (hoằng thệ) và thong thả chèo qua biển nối hai bờ Sinh Diệt. Tôi nay vừa đến bờ bên kia (bĩ ngạn = cơi tịnh độ).Tôi đến được bờ bên kia và thành Phật. Tôi đă trút sạch mọi điều cay đắng. Tôi đă thành Phật.   

Chú thích: 

(1)    Các nhà nghiên cứu không đồng ư với nhau nên đă để khuyết tên tác giả. Có thuyết cho rằng vở Fujito là tác phẩm của Kanze Motomasa, con trai Zeami, v́ soạn giả có lối hành văn giản dị giống văn phong của ông trong vở  tuồng xă hội Sumidagawa. Armen Godel th́ ngược lại, ông khẳng định nó là tác phẩm của chính Zeami.

(2)    Thật thế, sau khi binh tướng và quí tộc Taira tự sát tập thể (gọi là nhập thủy) ở eo biển Dan no Ura, các bại tướng sống sót đă bị bắt phải tuần hành ngoài phố rồi đem đi xử trăm, ngay cả thiếu niên Rokudai, giọt máu cuối cùng của ḍng họ cũng bị truy lùng và đem giết cho sạch hậu hoạn.

(3)    Gia thần của Minamoto no Yoritomo, xuất thân từ một gia đ́nh có nhiều chiến tướng đầy tham vọng.

(4)   Theo bản của The-Noh.com

(5)    Có thể đến từ một ư thơ của tăng Jakuren (Tịch Liên) chép trong Shin-Kokinshuu (Tân Cổ Kim Ḥa ca Tập). Ư nói khi con thuyền kết bằng củi khô của ta trôi từ trên rừng xuống vùng Uji th́ trời hăy c̣n tối nên không thấy được cảnh mùa xuân đă về trên cửa biển.

(6)    Nguyên văn là Akitsu (hay Akizu = Thu Tân, Bến mùa thu), một mỹ từ để nói về Nhật Bản (cũng như Mizuho no kuni = Thụy Huệ Quốc, Đất nước của bông lúa thiêng).

(7)    Mượn ư một bài thơ của Fujiwara no Tsunefusa (Đằng Nguyên Kinh Pḥng) trong Zoku Go-Shuuihuu (Tục Hậu Thập Di Tập) nói về tiếng tùng reo trong gió ở đền thần đạo Sumiyoshi. Sóng lặng gió êm và tiếng tùng reo vi vu là biểu tượng của một thời thịnh trị.

(8)    Khi các lănh chúa đến nơi trấn nhậm th́ việc giải quyết vấn đề cho dân oan là hành động ưu tiên của người cai trị (matsurigoto)

(9)    Tiếng sóng (nami) ở đây muốn nói đến tiếng sóng bao đời (oinami) (cũng già đi như ta) đă vỗ vào bến Fujito, gợi lên h́nh ảnh những chùm hoa tử đằng đong đưa như sóng gợn (fujinami).

(10)              Mùa xuân cũ cũng gắn với h́nh ảnh “những mùa hoa tử đằng” trôi qua êm ả trong gia đ́nh bà thời người con trai c̣n sống.

(11)              Warewaka là tên một giống côn trùng nhỏ sống trong rong biển, khi đến kỳ sinh sản th́ “tự ḿnh” tách đôi ra. Ư thơ của Fujiwara no Naohiko (bài 807 trong Kokinshuu tức Cổ Kim Ḥa Ca Tập) với một chút sửa đổi.

(12)              Shinobuyama (Tín Phu Sơn) là một “gối thơ” (điển cố về thơ) của miền Đông Bắc (Tôhoku), có nghĩa là ḥn núi ẩn nhẫn, cố giữ bí mật. Động từ Shinobu là nhẫn nhục, chịu đựng chứ không nói ra (trong thơ t́nh, cũng ám chỉ sự nhớ nhung phong kín).

(13)              Theo Truyện Heike th́ trận Fujito xảy ra ngày 25 tháng 9 âm lịch nhưng soạn giả đă kéo nó về ngày 25 tháng 3, có lẽ để cho ăn khớp với cảnh mùa xuân nhằm tăng thêm hiệu quả thi ca.

(14)              Ám chỉ Thiên hoàng Ôjin (Ứng Thần) của nhà nước Yamato, một thiên hoàng trong truyền thuyết, sống vào cuối thế kỷ thứ 3. Sau ông được xem như Thần Chiến Tranh và cũng là vị thần đỡ đầu cho nhà Genji.

(15)              Ngạn ngữ Trung Quốc có chép trong Truyền Đăng Lục, Thiền Lâm Cú Tập và một vài nơi khác, tương đương với câu “Tiếng lành đồn gần, tiếng dữ đồn xa” của người Việt.

(16)              Ư thơ của Fujiwara no Kanesuke (Đằng Nguyên Kiêm Phụ) trong Gosenshuu (Hậu Soạn Tập), nguyên văn: Hito no oya no / Kokoro no yami ni / Aranekedo / Ko no omou michi ni / Madohinuru kana /

(17)              Trạng thái thờ thẫn như ngủ gục của một con hạc già mất con. Trong Hán Ḥa Hán Lăng Vịnh Tập, nhà thơ Hán thi Miyako no Yoshika (Đô, Lương Hương) có câu: “Lăo hạc tâm nhàn hoản hoản miên”

(18)              Mượn ư thơ Minamoto no Toshiyori (Nguyên,Tuấn Lại) trong Zoku Kokinshuu (Tục Cổ Kim Tập): Sống trên đời này, ta giống như cây tre trên sông, đau trong từng đốt một.

(19)              Trich lời Kinh Bát Nhă. Ác thú / Ác đạo là để chỉ ba nơi dành cho kẻ ác: Địa ngục, Súc sinh và Tu La.

(20)              Trung ấm hay Trung hữu (49 ngày), thời kỳ linh hồn người vừa chết c̣n vất vưởng v́ chưa t́m ra chỗ đầu thai.

(21)              Mượn ư thơ của Fujiwara no Tameuji (Đằng Nguyên Vi Thị) trong Go Shuuishuu (Hậu Thập Di Tập): Cố gắng để nhớ lại khuôn mặt thân yêu của em c̣n gây cho ta nhiều đau khổ hơn là việc phải xa em.

(22)              Sanzu (sông Tam Đồ): Con sông nằm giữa đường về cơi tịnh độ mà mọi  người phải đi qua vào ngày thứ 7 sau khi chết. Tùy theo cái Nghiệp lúc sinh thời sẽ qua được ở quăng nào. Bên bờ sông lại có một bà lăo (Đoạt Y Bà = Datsueba) và một ông lăo (Huyền Y Ông = Ken.eô) đang chờ đó để đoạt lấy quần áo. (theo Thập Vương Kinh, một ngụy kinh).

 

Dịch ngày 29/9/2019 (NNT)

 

Lời lạm bàn của người dịch: 

Cuộc giao tranh giữa hai nhà Genji và Heike đă được chép lại trong nhiều tác phẩm chiến kư có màu sắc dă sử của thế kỷ 13, đặc biệt là Truyện Heike (Heike Monogatari), Nguyên B́nh thịnh suy kư (Gempei jôsuiki), Sử miền Đông (tức Ngô Thê Kính = Azuma Kagami). Chính Heike và Azuma là 2 tác phẩm đă gợi hứng cho vở tuồng Fujito này.

Dù có thuyết cho rằng Fujito là do Motomasa sáng tác, theo Armen Godel, nó phải là một tác phẩm của Zeami và câu chuyện người mẹ mất con chỉ là sản phẩm tưởng tượng của ông, vốn được biết như một nhà nghệ sĩ luôn luôn đứng về phía kẻ bị áp bức. Cũng như trong Koi no Omoni, nơi ông lên án giới quí tộc giàu sang, thế lực...đă đánh lừa t́nh yêu một người già nua, nghèo khổ, thân phận thấp hèn, th́ đây, trong Fujito, ông lại tố cáo giới quân nhân – v́ muốn dành chiến thắng và đạt được công danh phú quí – đă không đếm xỉa đến sự sống chết của đám thường dân vô tội. Vở tuồng này cũng nói lên t́nh mẫu tử sâu đậm và bền bĩ của một người mẹ. Bà đă bất chấp phải đối đầu với quyền lực, dám đổi cả mạng sống của ḿnh khi đi khiếu kiện v́ con. Khi nào c̣n chiến tranh th́ vẫn c̣n những người mẹ mất con như thế và nỗi đau khổ ấy vẫn thấy ngay hôm nay và cả ngày mai nữa. “Nhất tướng công thành vạn cốt khô”, một chân lư xa xưa nhưng thời nào cũng đúng.

Tuy nhiên, khán giả và độc giả chắc sẽ ngỡ ngàng khi thấy vong hồn của người đánh cá và bà mẹ của anh đă có thể tha thứ cho kẻ sát nhân một cách nhẹ nhàng và nhanh chóng đến vậy. Có thể đó là thái độ khoan dung của nạn nhân biết theo đúng lời nhà Phật dạy: “Buông con dao hàng thịt là thành Phật”. Hoặc giả giữa thời phong kiến, với một thể chế quyền lực bưng bít và ngạo mạn, việc lên tiếng phản đối tới được chừng đó cũng đă quá sức họ. Ngay trong thời đại chúng ta, giới cầm quyền chắc ǵ đă có mấy ai biết thú nhận việc ác của ḿnh và chịu chuộc lỗi như Moritsuna!

Theo bà Shirasu Masako, trong 2 tập sách nghiên cứu (xem thư mục) th́ Fujito là một cửa biển, một bến đ̣ (watashi), rộng khoảng 25 chô (mà 1 chô là 109m), tức cỡ 2,8km nhưng chỗ bí mật mà ngựa có thể vượt qua vừa cạn lại vừa hẹp (khoảng 10 chô hay 1,1km). Sau khi Moritsuna và 7 bộ hạ thân tín vượt đến được bờ kia th́ 3 vạn kỵ binh của đại tướng chỉ huy Minamoto no Noriyori đă rầm rộ rượt theo chi viện và phá thủng ngay pḥng tuyến của Heike.

Khi quân Genji đóng ở Fujito, họ không có cách tiến qua bờ bên kia để tấn công địch, lại c̣n bị quân Heike đem thuyền nhẹ đến khiêu chiến. Ta hiểu được là họ rất bực bội nếu không t́m ra giải pháp và tâm lư ấy cũng phải có nơi Moritsuna, một vũ sĩ miền Đông mà cuộc đời cung mă chỉ nhắm đến quân công v́ nó đồng nghĩa với vinh hoa phú quí.    

Thư mục tham khảo: 

1)    Nguyên tác Nhật ngữ của Fujito trong “Dao Khúc Bách Ban” (Yôkyoku Hyakuban, Nishino Haruo biên tập, Nxb Iwanami, ấn bản 1998)

2)    Nguyên tác Nhật ngữ của Fujito trong “Dao Khúc Tập” (Yôkyoku-shuu, Itô Masayoshi hiệu chú, Nxb Shinchô, ấn bản 1989). Cả hai nguyên tác đều bằng cổ văn kèm theo chú thích.

3)    Bản tiếng Nhật (giản dị) và bản dịch sang tiếng Anh của trang The Noh.com trên mạng: Fujito (ấn hành năm 2017).

4)    Bản dịch sang Pháp văn (La Porte des Glycines) của Armen Godel và Kano Kôichi trong La Lande des Mortifications. Vingt-cinq pièces de Nô. (Cơi thống khổ. Hai mươi lăm vở tuồng Nô) Collection NRF, Gallimard, Paris 1994.

5)    Shirasu Masako, Nô no Monogatari (Tuồng tích của Nô), (phần bàn về Fujito, từ trang 67), Nxb Kôdansha Bungei Bunko, 2007.

6)    Shirasu Masako, Yôkyoku Heike Monogatari (Dao khúc Nô từ Truyện Heike) (phần bàn về Fujito, từ trang 211), Nxb Kôdansha Bungei Bunko, 2005.

7)    H́nh ảnh và thông tin khác trên mạng.

 

 

 


* Nguyễn Nam Trân :

Một trong những bút hiệu của Đào Hữu Dũng, sinh năm 1945 gần Đà Lạt. Nguyên quán Hương Sơn, Hà Tĩnh. Theo học Chu Văn An (1960~1963) và Đại Học Sư Phạm Sài G̣n trước khi đến Nhật năm 1965. Tốt nghiệp Đại Học Đông Kinh (University of Tokyo) và Đại Học Paris (Pantheon-Sorbonne). Tiến sĩ khoa học truyền thông. Giáo sư đại học. Hiện sống ở Tokyo và Paris. E-mail: dhdungjp@yahoo.com

.........................

® "Khi phát hành lại bài viết của trang này cần phải có sự đồng ư của tác giả (dhdungjp@yahoo.com)
và ghi rơ nguồn lấy từ www.erct.com