THẾ HỆ TRONG CHIẾNTRANH

(Senchuuha, 1979)

Nguyên tác: Endo Shusaku

Dịch: Nguyễn Nam Trân

 Endo Shusaku (1923-1996) 

Tuy bên ngoài trời mưa, trong quán vẫn chật ních. Bên trên những nồi lẩu đặt trên bếp lò sáng trắng, hơi nước bốc lên ngùn ngụt. Đám khách tư chức và thanh niên nam nữ ngồi thổi phù phù mớ rau hành và xiên cây đắp cơm nắm (kiritanpo)^[8] vừa ăn xì xụp. Một cô tiếp viên trong bộ đồng phục mầu xanh sẫm kẽ sọc trắng bận rộn đặt những bình sake lên hết bàn này đến bàn khác

-Chỗ này còn trống hở ông?

Một anh chàng có vẻ tư chức đi cùng một cô gái trẻ, lên tiếng hỏi Konishi.

-Dạ phải!

Đang đưa chén rượu lên môi, Konishi cảm thấy hơi bực bội vì bị quấy rầy. Thật ra anh đang muốn giữ trọn cái bàn này cho mỗi mình.

-Chọn lẩu vị muối (shiojiru)^[9] nghe em?

-Sao cũng được anh. Em đói lắm rồi.

Konishi đưa mắt nhìn người con gái trẻ rút thuốc lá từ cái xắc tay màu nâu bắt đầu hút mà nghĩ đến vợ và mấy đứa con gái đang đợi cơm ở nhà. So với đứa con gái cả của mình thì cô gái này tuổi chẳng khác bao nhiêu nhưng bàn tay cô đã biết đưa điếu thuốc lên môi một cách thành thạo. Trông sao mà khó thương!

-Bữa tiệc tất niên sắp tới, coi bộ mình phải đóng tiền hơi đắt đó nghe!

-Đành phải thế thôi. Chả lẽ không đi!

Tuy không có chủ ý những anh đã nghe được những gì hai người đang hạ giọng trao đổi với nhau. Có lẽ họ là bạn đồng sự trong một hãng buôn nào đó, và chung văn phòng cũng nên. Câu chuyện bắt đầu bằng việc than phiền hội phí quá cao họ phải đóng cho buổi tiệc tất niên đã chuyển sang những lời nói lén không mấy đẹp về các bạn đồng nghiệp.

Konishi chậm rãi nhâm nhi bình sake thứ hai. Lúc này ở nhà chắc bà vợ và mấy đứa con anh đã bắt đầu bữa cơm chiều. Chuyện anh ghé hàng quán nhậu một ly trước khi từ sở về nhà vẫn thường xảy ra nên gia đình chỉ đợi cơm đến 7 giờ tối. Sau đó nếu không thấy anh, họ sẽ tự động ăn cơm. Thói quen đó lại khiến cho Konishi cảm thấy thoải mái hơn.

Khi hơi men vừa ngấm, Konishi lại nhớ về cuộc họp mặt hôm qua trong đám tang của một anh bạn cùng sở. Đó là Mimura, một đồng nghiệp cùng một lứa tuổi 52 như anh và đang giữ chức Trưởng phòng nhân sự. Tuy huyết áp của họ hơi cao nhưng vào kỳ kiểm tra sức khỏe thường niên của hãng hồi năm rồi, trong khi Konishi là 150 thì Mimura đã lên đến 160. Qua câu chuyện giữa hai người, anh nghe Mimura cho biết nếu chịu uống thuốc đều, nó sẽ không thể nào vượt quá 200 nên không cần lo lắng làm chi. Vậy mà Mimura bị nhồi máu cơ tim và đã ra đi đột ngột.

Hôm đó, bên cái bài vị vây quanh bởi những hàng hoa cúc, có đặt một bức ảnh của Mimura đầu đội mũ đánh gôn (golf) và đang tươi cười. Cạnh đó, người quả phụ của anh trong lớp áo tang và đứa con trai mặc bộ đồng phục của ngôi trường cấp ba cậu theo học, ngồi cúi đầu ủ rủ. Nhìn vào di ảnh của Mimura, Konishi đứng chắp hai tay và không khỏi nghỉ rằng mai đây, số phận của mình chắc cũng sẽ đến thế mà thôi. Cho tới hôm nay, giữa cái chết và anh, hãy còn có một khoảng cách nào đó nhưng giờ đây, anh đã nhận ra nó đang tiến về phía anh bằng những bước chân hối hả.

Nói thế vì quả tình là những đám ma anh đến viếng trong năm nay, ngoài Mimura hãy còn hai người đàn ông khác cũng ở độ tuổi 50. Do đó mà anh không khỏi lo ngay ngáy.

“Lo thì lo chứ biết làm cách nào bây giờ?”, lòng anh thầm nhủ. Ngồi trước mặt anh, cô gái đang vớt mấy củ hành và cá từ nồi lẩu vị muối để bỏ vào tô cho người đàn ông. Chàng ta vừa phì phèo thuốc lá vừa ngắm cử chỉ săn sóc của người con gái như thể việc cô ta đang làm là rất tự nhiên. Konishi chắc chắn hai anh chị này phải từng ngủ với nhau rồi.

“Làm sao mà chẳng phải lo lắng nhỉ!” Nói thì nói vậy chứ anh không biết mình phải làm gì bây giờ? Tuy chưa từng cảm thấy thỏa mãn với công việc hiện tại nhưng nhất định anh sẽ không từ chức. Mãi mới leo lên tới hàng cán bộ lãnh đạo và chỉ còn đợi ngày hãng cho về hưu. Nhìn vào tình thế cũng như cơ cấu tổ chức hãng, anh nghĩ là mình đã may mắn lắm rồi. Hồi trẻ, anh đâu ngờ mình sẽ có một tuổi già như thế này! Tốt nghiệp ngành Luật ở Đại học, anh những mong sẽ trở thành công chức. Nhưng cái ngăn anh không toại nguyện được là lúc đó, đất nước bị cuốn vào trong một cuộc chiến tranh.

Thế nhưng biến cố này không chỉ xảy ra cho mỗi cá nhân Konishi. Lúc ấy, chung quanh anh, những kẻ mà định hướng của cuộc đời phải xoay vần vì cuộc chiến nhiều không kể xiết. Thế nhưng,đối với họ, cũng như Konishi, đó là một điều bất khả kháng.

Sau khi đã cạn nốt bình sake thứ hai, trong lúc còn do dự không biết nên dừng lại hay uống thêm một bình thứ ba, anh bỗng nghe có tiếng động như ai đang kéo mạnh để mở cánh cửa kính đưa vào quán.Dưới ánh đèn điện, anh thấy những giọt mưa li ti như mũi kim đang rơi bên ngoài. Một bóng phụ nữ tuổi độ 50, mảnh dẻ nhưng to lớn, người choàng chiếc áo đi mưa màu đen, đang bước vào trong.

Người đàn bà ấy có cái sống mũi cao, mái tóc điểm những sợi ánh bạc như tóc dân ngoại quốc. Trên chiếc áo đi mưa màu đen, nước mưa đang nhỏ xuống thành những giọt tròn và lấp lánh. Bà ta hỏi thăm một hai điều gì đó với mấy cô hầu bàn mặc áo xanh đậm có kẽ sọc rồi biến vào một căn phòng riêng biệt (zashiki) nằm ở cuối quán.

-Ôi cha!

Konishi vẫn cầm cái bình sake đã cạn trên tay, bất ngờ thốt ra một tiếng than nho nhỏ. Nó khiến cho người đàn ông đối diện ngồi bên cô gái và đang vung tay đũa phải đưa mắt nhìn về hướng anh với nét mặt dò xét.

Không một người khách nào trong quán để ý đến kẻ lạ mặt vừa bước vào. Có lẽ mỗi Konishi mới nhận ra rằng người phụ nữ trung niên ấy là Ono Mari, một danh thủ vĩ cầm (violin).

***

Trước khi Konishi vào doanh trại, Tokyo không có lấy một ngày quang đãng. Bầu trời lúc nào cũng nặng mây.

Đáng lý ra hai sự kiện đó không ăn nhập gì nhau nhưng trong khoảng thời gian đó thì bầu trời của thành phố Tokyo cũng đã trở nên xám xịt chẳng khác gì cõi lòng của những chàng sinh viên đại học như Konishi. Từ khu phố Shinano-machi, nơi anh ở trọ, khi đi bộ về hướng Shinjuku, anh vẫn thấy phong cảnh ngay cả mặt tiền những đại lộ, lúc nào cũng hoang vắng, thê lương. Cửa kính của các hiệu buôn đều bị che kín, lại còn treo lủng lẳng những tấm biển “Đóng cửa nghỉ” (Hưu nghiệp) cho biết họ đã thôi hoạt động .Đằng trước các cửa tiệm như thế thấy chất đầy những bịch cát, chậu để xách nước và mọi thứ dụng cụ chữa cháy khác để phòng khi địch quân oanh tạc. Ngoài ra, không thấy có bóng người nào lai vãng.

Mây che phủ hết ngày này đến ngày khác. Konishi hãy còn nhớ lại là, lúc ấy, trên bầu trời nơi những đám mây trắng đùn nhau như một mớ bông gòn cũ, không hiểu vì sao anh vẫn nghe những tiếng nổ ì ầm chẳng biết từ đâu vọng tới.

Ở đại học, những buổi giảng không còn là những buổi giảng đúng nghĩa nữa. Thay vào đó, Konishi và các bạn của anh mỗi này đều bị bắt đi làm việc ở Công binh xưởng hạng nặng F thuộc thành phố Kawasaki, nơi chế tạo những phụ kiện dành cho phi cơ.

Những buổi sáng mùa đông, trên người mặc đồ tác nghiệp, chân quấn xà cạp, vai đeo lủng lẳng một cái xắc con, đám công nhân cũng như sinh viên đã phải sắp thành hàng một ở quãng trường đằng trước ga Kawasaki và phải đợi rất lâu và chịu đựng những trận gió bấc buốt giá cho đến khi xe buýt tới rước. Trong cái xắc Konishi đeo trên vai, anh đã thủ sẵn một ít đậu nành gói trong phong giấy. Đó là phần lương thực dành cho một ngày lao động mà anh phải mang theo để nén cơn đói bằng cách đánh lừa cái bao tử lép kẹp của mình.

Đến cuối năm Chiêu Hòa thứ 19 (1944), công binh xưởng bắt đầu thiếu hụt nguyên liệu. Phần lớn máy móc bắt buộc phải ngưng hoạt động. Dù là thế, Konishi và các bạn đồng sự khác, mình mẩy bê bết dầu mỡ, vẫn cứ phải đứng túc trực suốt ngày trước những cái máy ép để đục lỗ (drilling machine). Đôi khi lại có một viên đốc công đi ngang kiểm tra, lập danh sách đám sinh viên bỏ chỗ. Những người bị xem là trốn việc hôm đó sẽ không được nhận phần cháo (zôsui) loãng như nước ốc vốn được phát cho nhân công vào lúc ba giờ chiều. Dù chỉ là một bát cháo lỏng bỏng, nó vẫn làm cho đám sinh viên thèm đến nhỏ dãi vì sẽ giúp họ lấp phần nào cái bao tử đang trống rỗng.

Đám sinh viên như Konishi không chỉ đói mỗi thức ăn. Họ đói cả sách vở. Họ đói một căn phòng ấm áp.Họ còn đói cả tình yêu. Do đó , vào giờ nghỉ trưa, họ thường tụm năm tụm bảy, ngồi dựa lưng vào vách tường bê-tông của công xưởng nơi có nắng ấm dọi tới để kháo với nhau về đồ ăn hay sách vở. Thế rồi, kèm theo những tiếng thở dài sườn sượt, họ bắt đầu nhắc đến tên của vài người đẹp thuộc đội “nữ dân công tình nguyện” (teishintai) hiện phục vụ trong những gian xưởng biệt lập với nơi họ làm việc.Những nàng con gái mặc quần rộng (mompe) và chít khăn vải trên đầu (hachimaki) để tiện tác nghiệp, thường phụ trách khâu tuyển lựa và phân phối phụ kiện. Khắp nơi trong công xưởng, đâu đâu cũng thấy dán những biểu ngữ bằng giấy với dòng chữ: “ Hãy tiếp tục tinh thần đảo Attu!” (Attu shima ni tsuzuke!”^[10].

Thế nhưng vào cuối năm đó, những chàng trai ra ngồi sưởi nắng đã lần lượt nhận được “tấm trát đỏ” (akagami) báo lệnh động viên. Buổi sáng khi đến công xưởng, mọi người có thể dễ dàng nhận biết những bộ mặt nào vừa mới nhận được tấm trát đó. Tuy họ vẫn nở những nụ cười gượng gạo nhưng ai cũng thấy là, sâu trong tròng mắt họ, tất cả đã nhuộm một màu u ám,

-Vừa nhận xong!

Họ đã hạ giọng để chia sẻ với đồng bọn điều bí mật đó.

-Bao giờ thì đi?

-Hai tuần sau thôi.

Tuy nhiên không có lấy một người nào thốt ra những câu khích lệ như “Chúc mừng cậu nghe!” hoặc “Cố gắng lên nhé!” vì chúng đều vô nghĩa. Cũng vì ai cũng biết sớm muộn gì bản thân mình cũng sẽ nhận được tờ giấy ấy. Cả bọn cùng đưa mắt nhìn đăm đăm những cái ống khói cao đang nhô lên khu cơ xưởng để thấy là hôm nay cũng như mọi ngày, làn khói ấy vẫn vươn thẳng lên trên khung trời màu xám. Phong cảnh đó đâu có gì thay đổi so với hôm qua và hôm kia. Làm như nó sẽ còn tiếp diễn mãi mãi.

-Khi nào chiến tranh mới chấm dứt hở ta?

Nhưng ai mà biết được khi nào chiến tranh chấm dứt. Họ đành nghĩ là nó sẽ còn tiếp diễn như thế cho đến thiên niên vạn đại.

Khi một người trong bọn rời ga Tokyo lên đường tùng chinh, bọn họ đã ra ga Shinjuku hoặc Tokyo đưa tiễn. Đứng thành vòng tròn trên kè ga đông đúc, họ đã hùng hồn hát bài ca hiệu đoàn mà như thể đang muốn trút cả mọi sự uất ức và thịnh nộ vào bên trong. Họ hát, nhảy múa, reo hò không phải để tiễn bạn bè ra đi nhưng đang tự đánh lừa hòng xoa dịu nỗi bất an và sợ hãi trong lòng. Khi bóng chiếc xe chở kẻ được tiễn chân khuất xa tầm mắt thì mỗi người trong cái đám vừa mới ồn ào đều trở về với vẻ mặt lạnh lùng như bầu trời xám bên trên đầu họ.

Đã bước vào năm Chiêu Hòa 20 (1945) nhưng tờ thông tri nhập ngũ vẫn chưa đến tay Konishi. Mấy lúc gần đây, những cuộc oanh kích của địch quân đã xảy ra dồn dập. Kể từ tháng 11 năm ngoái, sau khi Công binh xưởng chuyên chế tạo phi cơ Nakajima ở vùng Muashino (gần Tokyo, NNT) bị địch không kích thì chỉ nội trong tháng 12 đã có thêm 15 cuộc ném bom như thế. Có điều lạ là thành phố Kawasaki nơi có Công binh xưởng F vẫn chưa bị thiệt hại gì. Duy những chuyện xe chở những con người mệt mỏi đến kiệt quệ sau một ngày lao động cực nhọc, dồn ép vào nhau nhưng cơm nắm cá (sushi), vẫn chạy cà rịch cà tang với tiếng bánh kẽo cà kẽo kẹt và phải dừng lại nhiều lần dọc đường. Đôi khi máy bay địch ném bom vào những khu phố bình dân (shitamachi) trong thành. Khi nhìn ra cửa sổ toa tàu, họ có thể nhận ra những ánh lửa đỏ rực và cột khói đen ngòm bốc lên nền trời. Xe điện cũng bị nghẽn đường, những lúc muốn đi về hướng Shinano-machi, Konishi đành đổi tàu ở ga Tokyo và phải đứng trên kè ga ngắm bầu trời hai màu đen đỏ ở đằng xa và đợi tàu đến dài cả cổ. Lúc đó từ đáy lòng của Konishi chợt một tình cảm hết sức xác thực đang chực dâng trào: đó là cảm giác xem cái chết như điều duy nhất đang chờ đón họ.

Lệnh động viên đã tới với Inami, người bạn thân thiết của Konishi, vào ngày 28 tháng 2 năm đó (1945). So với những người bạn đã nhận cái trát ấy trước kia, lần này nó còn khiến cho Konishi thấy bức bách hơn vì anh nghĩ chẳng bao lâu nữa sẽ đến lượt mình. Cái đêm Inami được lệnh nhập ngũ, bốn năm anh bạn đã họp nhau ở căn phòng trọ của kẻ sắp lên đường và chia sớt với nhau một ít rượu mà có người đã lấy trộm được từ cơ xưởng phân phối vật tư. Loại rượu ấy vốn dùng như dược phẩm đã được pha loãng với nước để uống trong đêm tiễn biệt. Giữa bữa tiệc, họ lại thấy xuất hiện vài khuôn mặt khác, trong đó có ông chủ nhà trọ và ông chủ tiệm bán đồ điện vốn là một thành viên Hội quân nhân trừ bị của khu phố. Sau khi đã ngâm nga mấy câu thơ chữ Hán không lấy gì đặc sắc, ông ta đã lên giọng khuyên bảo Inami:

-Cố lên nhé! Cậu phải hết lòng phụng sự tổ quốc đó nghe!

Những lời ông ấy nói hoàn toàn sáo rỗng. Trong khi nghe, Inami ngồi nghiêm trang nhưng với vẻ mặt xanh xao trong bộ đồng phục sinh viên mà đã lâu rồi, anh mới có dịp mặc.

Đêm hôm đó, Konishi nán lại căn gác trọ của Inami và hai người đã quấn chung một tấm chăn nằm ngủ. Được một lúc, Konishi thấy Inami quay mặt về phía anh và bắt đầu thút thít khóc. Nghe tiếng khóc, Konishi nằm im định không nói gì nhưng rốt cuộc anh đã thì thào:

-Tớ cũng vậy thôi. Mai mốt cũng đến lượt tớ sẽ bị gọi đi như cậu!

-Ờ nhỉ!

Người bạn nằm phía bên kia gật đầu, nhìn về phía anh và nói tiếp:

-Đồ đạc của tớ, nếu có thứ gì thích, cậu cứ cầm về đi!

-Nếu là sách thì tớ không cần đâu. Chưa đọc xong, trát đỏ đã đến nơi rồi!

-Ừ! Thật đấy nhỉ! Thế thì, thay vào đó….

Inami trả lời và còn nói tiếp:

-Cậu đi xem hòa nhạc hộ tớ vậy. Phải mất công lắm tớ mới lấy được tấm vé ấy đấy! Tớ đã định bụng là trước khi vào doanh trại, phải cố đi nghe cho được một buổi hòa nhạc

Vẫn mặc nguyên cái quần ngắn bó vào đùi khi lao động (momohiki) đã phai màu, Inami bò ra khỏi tấm nệm, lục lọi gì đó trong mấy ngăn kéo bàn viết, gây ra tiếng động sột soạt rồi rút ra một tấm vé màu nâu.

Inami là người say mê âm nhạc, không những anh sưu tập đĩa hát mà ngay trong căn phòng trọ, anh còn có cả một máy nghe đĩa.

-Buổi trình diễn ấy là của ai vậy?

-Một tay chơi vĩ cầm tên Ono Mari! Bộ cậu không biết cô ta sao? Ono Mari được coi như một thiếu nữ có tài năng bẩm sinh đấy nhé!

-Ừ, tên tuổi cổ thì tớ cũng có nghe nói tới nhiều lần…

Dưới ánh đèn điện vàng vọt phát ra từ cái chụp bằng vải màu đen, Konishi nhìn kỹ tấm vé. Trên mặt tấm giấy chất liệu thô sơ, rẻ tiền đó, có in mấy dòng chữ: “Buổi độc tấu vĩ cầm của Ono Mari, tổ chức vào ngày 10 tháng 3”. Giữa một thành phố Tokyo đầy chết chóc như bây giờ mà lại khai trương một buổi trình diễn âm nhạc như thế này, quả là một chuyện chỉ thấy trong mơ.

-Cậu biếu không tớ đấy à ?

-Sao lại còn hỏi ? Nhờ cậu đi nghe hộ tớ mà!

Thế rồi, sáng ngày hôm sau, Inami đã ra ga Shinjuku để lên đường tùng chinh. Cũng như trường hợp những người đi trước, trên kè ga vẫn có cảnh bạn bè sinh viên đứng thành vòng chung quanh anh, khoành tay nhau ca hát. So với những kẻ cùng lên đường nhập ngũ khác thì thân hình Inami khá gầy guộc và thấp bé. Vừa nhấp nháy đôi mắt sâu đằng sau lớp kính cận đang trễ xuống cánh mũi, anh đã bao lần cúi đầu chào từ giã đám bạn.

***

Đêm mồng 9 tháng 3, một liên đội khổng lồ phi cơ B 29 đã đến dội bom lên thành phố Tokyo. Lúc đó là thời điểm từ nửa đêm về sáng.

Hôm ấy, gió bấc thổi rất mạnh. Vài ba hôm trước, đã có một trận mưa tuyết lớn đổ xuống thành phố. Tuyết đông cứng mang một màu đen ố bẩn hãy còn đọng lại ở hai bên đường và đem đến một cái lạnh gay gắt. Khoảng sáu giờ chiều , để chuẩn bị cho buổi trình diễn ngày hôm sau, Ono Mari đã đến nhà ông Saforov, vốn là một nhạc sĩ hệ Bạch Nga, người sẽ đàn đệm cho cô và sống ở gần nhà, để ôn tập . Sau buổi đó, lúc trở về nhà, thì trên đường, cô đã phải đứng khựng lại không biết bao nhiêu lần vì những ngọn gió bấc bắt đầu dậy lên từ giữa trưa đã thổi tạt mái tóc dài vốn là hình ảnh tiêu biểu (trademark) của cô và che lấp cả khuôn mặt.

Hồi mới 14 tuổi, Ono Mari đã có lần dự thi cuộc tranh tài do Nhật báo Mainichi chủ xướng và vượt qua nhiều thí sinh trọng tuổi hơn để đoạt giải nhất môn vĩ cầm. Thế rồi kể từ lúc đó, với tư cách một nghệ sĩ trình diễn, cô đã qui tụ được rất nhiều người hâm mộ. Thể chất cô vốn yếu ớt từ ngày còn nhỏ, vẫn hãy bị lũ trẻ con tinh nghịch trong lớp bắt nạt làm cho cô đau khổ và không còn muốn đến trường nên đã xin phép cha mẹ để chuyển sang học vĩ cầm với điều kiện là cô sẽ tiếp tục học những môn cần thiết khác ở tư gia. Cha mẹ đã nuôi dạy cô như thế cho đến nay và trong nhà, cô luôn luôn tỏ ra là một đứa con nuông.

Để chân dưới cái bàn có đặt lò sưởi (kotatsu), cô ngồi ăn miếng bánh khoai lang do mẹ cô tự làm và uống trà cốc trà đỏ không đường, vừa bàn bạc với cha mẹ về chuyến đi trình diễn bên Mãn Châu. Qua câu chuyện, mới biết bên Mãn Châu sắp có một chuyến trình diễn âm nhạc do Âm nhạc báo quốc hội (Ongaku hokokukai)^[11] tổ chức cho cô và trong chuyến lữ hành qua bên đó, cô mong sẽ có mẹ mình đi cùng. Người cha trong bộ áo ngủ ống tay đã sờn kia cũng tán thành rằng Mãn Châu không bị oanh kích, lại là một nơi dư dả thực phẩm, nên cả nhà có thể cùng nhau sơ tán qua đó trong một khoảng thời gian độ nửa năm.

-Bố chắc chỉ còn độ nửa năm, cuộc chiến tranh này có thể được kết thúc!

Cha của cô thời trẻ là một nhà hội họa từng có dịp du học bên Pháp và không ưa gì đám quân nhân. Tuy ông tham gia vào những buổi diễn tập phòng không và cũng đã nhiều lần đưa tiễn những người bị trưng binh ra mặt trận nhưng quanh bàn ăn và trước mặt vợ con, lúc nào ông cũng đưa ra một cái nhìn cá nhân về tương lai đen tối của cuộc chiến.

Hơi ấm của cái lò sưởi đặt dưới bàn làm cho Mari cảm thấy buồn ngủ. Khi cô vừa đưa bàn tay lên miệng để che cái ngáp thì tiếng nhạc ra-đi-ô nãy giờ đang phóng ra bài “Hãy xem chừng! !Lính dù kìa! “ (Miyo! Rakkasan) đã chen vào những tiếng nhiễu bụp bụp rồi được thay thế bằng giọng của người xướng ngôn viên đang đọc bản tin đến từ Ban Quân Quản Miền Đông (Tôbu no gunkanku jôhô). Người ấy lập đi lập lại ba lần cùng một thông điệp: “Đã có động thái của tàu bay địch trên vùng biển Nam. Có lẽ chúng đang tiếp cận quần đảo chúng ta”.

Bà mẹ cô trấn an:

-Không sao đâu! Máy bay trinh sát ấy mà!

-Thay vì chỉ tắt đèn đuốc, mình cứ đi ngủ luôn có phải hay hơn không?

 Người cha trả lời xong, dập cho tắt hết than trong lò sưởi nằm dưới bàn, rồi nói tiếp:

-Chán lắm! Không phải cái gì bố cũng nhất nhất làm theo lệnh các ông nhà binh đâu.

Phòng ngủ của Mari nằm ở trên gác hai. Để tránh khi có biến, cô đã để sẵn ở đầu giường nào hộp đựng cây đàn, nào khăn nón đội để phòng không, nào bọc đồ tế nhuyễn cho lúc hữu sự, nên cứ thế mà lăn ra ngủ như chết. Vừa nằm xuống chẳng bao lâu, cô đã thấy hiện ra trong mơ cảnh mình đang hòa tấu với các bạn trong dàn nhạc giao hưởng. Thế nhưng khác với mọi lần, âm thanh của các nhạc khí lại có gì khiến chúng không sao hòa quyện vào nhau. Cô còn nghe như có ai đang đánh trống đại nữa.

Tokyo trong đống gạch vụn sau không kích (1945)  

-Dậy đi con, Mari ơi! Dậy ngay!

Đột nhiên, cô nghe có tiếng ai ở ngay đầu nằm. Cô ngỡ ngàng nhìn bóng cha mình đội một chiếc nón sắt trên đầu. Trong đầu cô hãy còn vọng lại những âm thanh tạp nhạp của các nhạc khí trong ban giao hưởng.

-Phải chạy mà nấp, con ơi! Họ đang dội bom đấy. Hình như lửa sắp cháy đến sát nhà mình.

Không hiểu sao Mari lại nghe tiếng cha mình như đang gọi từ một chỗ thật xa và tiếng báo tin cuộc oanh kích của ông cũng không thấy có gì hối hả. Khi cô làm theo tiếng gọi ấy và liêu xiêu đứng dậy như một con lật đật, lần đầu tiên Mari mới nhận ra rằng tiếng động đang lùng bùng bên trong lỗ tai mình, không phải là tạp âm do những nhạc khí tạo ra nhưng là âm thanh đến từ một đám cháy xuất hiện ở một nơi mà cô không định được vị trí.

Lúc đó mẹ cô đang đợi sẵn ở tầng dưới và cứ thế hai mẹ con định bụng chạy ra và cùng nhau nấp ở cái hố phòng không đã đào ngoài vườn. Vừa chạy, họ vừa ngước mắt lên nhìn thì thấy bầu trời ở phía Honjo và Fukagawa giờ đã đỏ rực. Cùng với các tiếng nổ lốp đốp như đậu rang, Mari nghe từ phía đó có những tiếng người mà cô không biết là họ đang gào khóc hay la hét. Vừa nhảy xuống được hố phòng không thì họ đã thấy dậy thốc vào mũi mùi tanh tưởi của những tấm chiếu lác trải bên dưới cùng một lượt với mùi đất ẩm hôi hám.

-Ở đây không xong đâu. Phải chạy đi thôi!

Đó là tiếng ông bố. Ông còn nói với mẹ cô, lúc ấy đang đeo lủng lẳng vừa tay nải vừa túi xách trên cánh tay:

-Bà ơi, quẳng bớt nó đi cho tôi. Không mang gì theo cũng được mà.

 Thế rồi ông chỉ chụp lấy mỗi một cái sắc khoác sau lưng mình rồi hối thúc hai mẹ con cùng bước ra khỏi cổng. Họ nghe những tiếng động từ gia đình ông Yoshimura bên hàng xóm đang tất tả tìm đủ cách thoát thân. Trên mặt đường gần đó, có tiếng trẻ con khóc và gọi “Mẹ ơi!”,

Bọn người tỵ nạn đã dồn cả vào con đường lớn như một dòng nước lũ. Bầu trời đằng sau lưng họ chỉ có một màu đen kịt. Trong dòng lũ chứa đủ mọi hạng người ấy, một gã đàn ông chất cả đồ đạc hòm xiễng lên một chiếc xe mô-tô thùng (rear car), một cậu con trai thồ một đóng chăn đệm bằng chiếc xe kéo của mình và một thiếu nữ quấn chăn che kín khắp người, nhưng hầu như tất cả dòng người đều có khuynh hướng đổ về hướng Tây như những kẻ đang bị ma xua quỉ dắt.

Bố Mari cao giọng nhắc nhở đến không biết bao nhiêu lần là cả cô và mẹ không được rời ông một bước. Cô mới nhận ra rằng mình không mang theo người một thứ gì khác mà chỉ khư khư ôm lấy cái hộp đàn có cây vĩ cầm. Tiếng nổ lại réo lên trên đầu cô và những thân phi cơ B-29 màu trắng đang giăng đôi cánh tay mở rộng dưới luồng ánh sáng hỏa châu. Tuy có tiếng pháo cao xạ nổ dòn nhưng vẫn thấy những chiếc B-29 bay lượn thoăn thoắt. Ngọn gió hung hãn vẫn không ngừng thổi. Từ đằng xa, còn có những tiếng động to khủng khiếp như có ai đang dùng cần cẩu liên tục xáng lên mặt đất.

***

Bên trong ngôi nhà trọ phố Shinano-machi, dưới ánh sáng của hỏa châu chiếu tận thành cửa sổ, Konishi nằm nghe tiếng pháo cao xạ từ một nơi thật xa vọng lại tận đến hai giờ sáng làm anh không thể chợp mắt. Ngày hôm sau, theo thông báo đến từ Bộ Tổng Tham Mưu Quân Đội Hoàng Gia, anh mới biết là đêm hôm qua, có một phi đoàn gồm 130 chiếc phi cơ phóng pháo kiểu B-29 đã đánh bom bất chấp nơi nào trong thành phố, dù có thường dân sinh sống hay không. Thông báo của Bộ Tổng Tham Mưu cũng như những tin tức do báo chí đăng tải đều cho biết họ vừa gây tổn hại cho hơn 50 máy bay địch và trong số đó, 15 chiếc đã bị bắn hạ nhưng không thêm lời bình luận nào khác. Kỳ thực thì hôm đó Konishi đã sử dụng chuyến tàu điện nhà nước tuy đã bị ngắt quãng nhưng hãy còn chạy được đôi chút để đến công binh xưởng và mới được kể cho nghe rằng phần lớn các xóm bình dân (shitamachi) đã bị cháy rụi vì cuộc không kích đêm qua. Trong cơ xưởng, người ta đã tụm năm tụm ba và thầm thì với nhau về những chuyện mới xảy ra nhưng cũng có rất nhiều gương mặt thân quen trong đám công nhân hôm nay không thấy xuất hiện. Riêng trong nhóm sinh viên bị bắt làm dân công đã thấy vắng đi mấy bạn. Taguchi, Ueno, Fujimoto … Họ.đều không đi làm. Viên đốc công lại đến và khi thấy bọn Konishi vẫn tiếp tục bàn tán, đã giận dữ đe dọa:

-Sao? Lại định trốn việc à?

Tuy Konoshi đã cẩn thận cất tấm vé buổi hòa nhạc Inami biếu anh vào trong chiếc ví cùng với cái thẻ đi xe định kỳ, nhưng vừa làm việc Konishi vừa nghĩ thầm là với tình thế này, nhất định buổi hòa nhạc ấy không thể nào diễn ra cho được. Dù anh có muốn đi nghe chăng nữa, nếu giữa đường lại gặp phải một trận không kích như tối hôm qua thì trên đường về sẽ có nguy cơ mất mạng. Ngẫm đi ngẫm lại, coi bộ không nên đi là hơn. Thế nhưng ý tưởng này đã bị xua đi bởi câu nói của Inami: ”Tớ phải mất bao nhiêu công sức mói có được tấm vé này đấy. Cậu ráng đi hộ tớ nhé!”. Konishi nhớ lại cái giọng buồn buồn của Inami mà anh tưởng mình đang nghe từ một nơi thật sâu bên trong màng nhĩ. Nếu không trân trọng tấm vé màu nâu này, anh có cảm tưởng là mình đang phản bội bạn. Dù không định tìm hiểu nhưng Konishi biết thừa rằng, từ khi bước vào đời quân ngũ, Inami đã chịu biết bao nhiêu là nỗi nhục nhằn.

Đến năm giờ chiều, tiếng còi tan tầm nặng nề và dai dẳng đã nổi lên. Còn do dự không biết nên đi hay không nhưng Konishi vẫn cứ phải đứng chen chúc với các công nhân khác như trong hộp cơm nắm cá (sushi) trên chuyến tàu đưa họ tới nhà ga Kawasaki rồi tiếp tục chen chúc như vậy trên chuyến xe điện nhà nước.

Konishi xuống tàu ở cái ga Yurakucho vắng vẻ đìu hiu và đi bộ về phía Hội trường đa mục đích Hibiya (Hibiya Kôkaidô). Dọc đường, từ trong cái đảy cấp cứu, anh đã lấy ra phong giấy bọc mớ đậu nành (daizu) và đưa lên miệng nhai. Sau một ngày lao động mệt nhọc, chân anh đã mỏi và bụng đói cồn cào. Khi cái dáng đen đúa của tòa nhà có hội trường vừa hiện ra trước mắt, anh đã phải ghé đến ngồi lên một phiến đá trong công viên (Hibiya) để nghỉ ngơi đôi chút. Thế rồi anh leo lên những bậc thang đưa vào cửa trường và đứng bên cạnh một đám đông độ 50 người đang tụ tập. Người nào cũng mặc quần ống rộng tác nghiệp mompe và chân quấn xà cạp, và giống như anh, trên vai đều đeo theo một túi xách nhỏ.

-Không biết buổi hòa nhạc hôm nay có thực hiện được hay không nhỉ?

Có ai đó đã cất tiếng hỏi một người nào khác khi thấy là đã gần 6 giờ chiều rồi mà cánh cửa đưa vào hội trường vẫn chưa ai mở. Theo lời bọn họ nói với nhau thì do cuộc không kích tối hôm qua, người diễn tấu là Ono Mari và người đàn đệm cho cô là ông Saforov đều thoát ra được ngôi nhà đang cháy của họ nhưng chưa ai tìm ra dấu tích của cả hai nên ban chỗ chức còn đang đợi tin. Vì những kẻ có nhiệm vụ liên lạc vẫn chưa ai về nên họ khuyên mọi người hãy nhẫn nại đứng chờ trước cửa hội trường chứ không biết sao hơn.

Hai người mặc đồ kokuminfuku (quốc dân phục, loại trang phục theo qui chế quân đội nhưng dành cho giới dân sự trong thời chiến, NNT) ở đâu ló ra và nói một cách giận dữ:

-Hừm! Thời buổi này mà con chơi loại nhạc của địch. Thôi, về đi! Tất cả về nhà đi!

Tuy mọi người đều cúi gầm mặt nhưng không ai chịu nghe theo. Thấy thế, hai kẻ kia bèn nhún vai rồi bỏ đi nơi khác.

Chẳng bao lâu một ông nhân viên trung niên của hội trường tướng mạo rụt rè đã xuất hiện và nói với một cái giọng yếu như sên:

-Liên lạc cách mấy cũng chẳng thấy ai. Chúng tôi bắt buộc hủy buổi trình diễn này. Xin thành thực cáo lỗi tất cả các ông các bà.

Nghe ông ta trình bày như thế, trong đám khán giả đến xem, không thấy ai phản đối. Vai rũ xuống trong im lặng và ra chiều thất vọng, họ bắt đầu lục tục ra về. Trong khi Konishi cảm thấy là phải đành như thế cho xong và lủi thủi bước đằng sau họ để ra khỏi công viên thì bỗng nghe một người đằng trước mình cất tiếng reo lên:

-Ô kìa! Họ đến rồi!

Tiếng reo đó đã làm cho những người bước đằng sau anh ta đứng khựng lại. Một người con gái mặc quần đàn ông, với mái tóc dài và với dáng điệu mệt lả đang ôm cái hộp đàn vĩ cầm tiến về phía này và cô ta không ai khác hơn là Ono Mari.

-Các bạn ơi, tối nay có trình diễn đó nghe!

Câu nói trên giống như một cái gậy ngắn (bâton) dùng làm tin trong một cuộc chạy đua tiếp sức đã được truyền về phía sau từ người này đến khác rồi lại truyền từ người đó ra đằng sau nữa. Giống như một đàn vịt dáo dác trong trại gia cầm, đám thanh niên nam nữ chực bỏ về đã đổi chiều và quay đầu về hướng ngược lại tức phía hội trường.

Buổi hòa nhạc ngày hôm đó thật đặc biệt. Nó giống như một sự kiện chưa từng xảy ra và mãi mãi không bao giờ có lại. Tuy số khán giả vẫn chưa đủ để lấp được phân nửa số ghế trong hội trường nhưng đám khách lao động mặc quần tác nghiệp mompe rộng rinh và chân quấn xà cạp đã có thể chọn lựa chỗ nào mình thích để ngồi vào, rồi sau đó, chăm chú nhìn lên sân khấu, nóng ruột chờ sự xuất hiện của Ono Mari.

Một đỗi sau, họ đã thấy cô một tay cầm đàn, một tay thủ cây mã vĩ bước lên cái sân khấu vốn chẳng sạch sẽ tinh tươm cho lắm. Không biết vì thiếu thời giờ để sửa lại trang điểm hay sao mà Ono Mari vẫn hiện ra ngay giữa sàn diễn trước mắt khán giả với vẻ mặt mệt mỏi và tiều tụy như lúc cô vừa bắt đầu bước vào trong rạp. Dù vậy, trên khuôn mặt mệt mỏi ấy vẫn là đôi mắt to tròn như một thiếu nữ Tây phương và mái tóc dài tha thướt vốn là những nét đẹp tiêu biểu của cô. Chúng không tương xứng tí nào, nếu không nói là còn tương phản, với cái quần đàn ông cũ kỹ cô đang mặc trên người. Dù vậy, Konishi không thấy ai dám cười cợt về điều đó cả.

Vẫn cầm chiếc dàn và cây mã vĩ, cô để thỏng hai tay xuống và cúi đầu xin lỗi:-

-Nhân vì có một đám cháy xảy ra, chuyến tàu điện nhà nước (shôsen) em đi phải ngừng lại ở ga Yotsuya…..Xin thưa với quí vị là từ Yotsuya đến đây, em đã phải lội bộ đấy ạ. Có lẽ bôm nay là buổi trình diễn cuối cùng của em ... nên em đã quyết tâm rằng, bằng mọi giá, em phải có mặt.

Thế rồi cô đã mím môi, cắn răng để ghìm lấy sự cảm động khỏi bộc lộ ra ngoài trong khi bên dưới, hình như khán giả đều hiểu cho điều đó. Không có một tiếng vỗ tay trêu cợt nào nổi lên. Mọi người đều giữ im lặng như chấp nhận những lời cô vừa bày tỏ. Lúc đó, cũng như mọi người, trong đầu Konishi thầm nghĩ biết đâu đây chẳng là những nốt nhạc cuối cùng mình sẽ được nghe?

Ono Mari hất mạnh khuôn mặt để mái tóc dài của mình khỏi vướng lên vầng trán, đặt chiếc đàn vĩ cầm vào dưới cằm, quay người qua một bên rồi bắt đầu co cái cổ tay thanh tú lại để chỉnh lại cách cầm mã vĩ.

Thế rồi dòng nhạc bản “Bi Ca” của Fauré^[12] đã bắt đầu trôi theo động tác cổ tay cô. Bên dưới, trong hàng ghế ngồi của khách đến nghe, không có lấy một tiếng húng hắng. Đám khán giả với vẻ mặt mệt mỏi và lem luốc đang đưa tai lắng nghe một cách cảm khái và ai nấy đều thu mình trong nỗi cô đơn và đau xót của cuộc đời mình. Những nối nhạc u trầm ấy như đang làm nhói trái tim từng người dự khán. Nghe những âm thanh đó, Konishi không thể nào không hồi tưởng đến cảnh chết chóc từng xảy ra không biết bao lần trên đường phố Tokyo. Anh nghĩ đến bầu trời rực đỏ đen ngòm của những đám khói bốc lên từ các đám cháy khi anh đứng trên sân ga. Anh nhớ đến cảnh tượng những sinh viên bị trưng dụng đi lao động phải hứng những trận gió bấc đau như dao cắt khi đợi xe buýt trên quãng trường đằng trước ga Kawasaki. Anh lại nhớ đến cái dáng gầy guộc còm cõi của Inami, người đã chúi đầu vào tấm nệm và khóc sụt sùi trong căn nhà trọ vào đêm trước ngày nhập ngũ. Có lẽ đêm nay cũng sẽ có những tiếng còi hụ để báo tin một cuộc oanh tạc khác và biết đâu chẳng có vô số nạn nhân ngã xuống! Mình cũng như các khán giả đang ngồi trong thính phòng này, kể cả Ono Mari, người đang trình tấu trên sân khấu, sáng hôm sau có thể chỉ còn là những thi thể cháy nám đen! Cho dù hôm nay mình không bị chết nhưng chẳng bao lâu nữa, thế nào cũng sẽ bị gửi ra chiến trường. Lúc đó, có lẽ chỉ dòng nhạc này là còn lưu lại để có dịp lọt vào tai những người còn sống.

Sau bản “Bi ca” (Elegie), Ono Mari còn chơi thêm “Qua một giấc mơ” (Après un rêve) cũng của Fauré. Khúc nhạc ấy đã được cô tiếp nối bằng điệu “Cuồng vũ quay tròn” (Rondo Capriccioso) của Saint-Saens và “Lãng mạn khúc” (Romance) của Beethoven. Lúc này, không ai trong hội trường nghĩ đến khả năng sẽ có hồi còi báo động cho một cuộc oanh tạc và trên bầu trời sẽ đầy tiếng động cơ ầm ĩ của phi đội địch rồi theo đó là những tiếng nổ long trời lở đất khi bom trút xuống.

***

Konishi cảm thấy có gì nhơm nhớp dính lên tay mình. Thì ra đó là một cái mạng mà lũ nhện đã giăng tơ làm tổ trên khóm cây yatsude (bát thủ, fatsia japonica) trồng trước ngôi nhà anh ở. Anh chậc lưỡi rồi mở tấm cửa kính để vào trong.

Anh nghe có tiếng trên máy truyền hình vọng ra từ gian phòng khách. Đối với một người ở vào lớp tuổi 50 như anh, chắc chắn sẽ không hiểu gì về loại nhạc đánh bằng ghi-ta điện mà các cô con gái của anh yêu thích. Anh thấy nó chỉ là những âm thanh ồn ào như tiếng gõ lanh canh chung quanh một cái chậu sắt.

Konishi hãy còn tựa tay vào cái kệ để giày guốc (getabako) và tháo đôi giày thì đã thấy bóng người vợ từ phòng khách bước ra chào:

-Mình mới về!

Thế rồi chẳng bao lâu sau đó là khuôn mặt của cô con gái thứ đang học cấp ba. Nó cũng chào “Bố ...mới ….về !” nhưng giọng lại có vẻ miễn cưỡng như người đang bị ai quấy rầy.

-Mấy đứa nhớ quét dọn lối vào tiền đường cho bố nghe, con! Đừng để bố lúc nào cũng phải dặn lên dặn xuống!

Nghe anh cằn nhằn, cả bà vợ và cô con gái đều không nói năng gì. Anh làm bộ mặt cau có và bước vào buồng tắm để rửa tay rồi súc cổ họng thành tiếng ro ro như một con vịt đực. Khi anh thay đồ xong và ra ngồi ngoài phòng khách thì cô con gái thứ hai đang học cấp ba và cô em kế đang học cấp hai đang ngồi xem truyền hình đã lộ vẻ chán nản (shirageta) ra mặt.

Một cô lẩm bẩm như nói một mình:

-Thôi, tụi con phải đi làm bài tập đây!

Thế rồi lần lượt hai chị em đều bước ra khỏi phòng khách. Konishi chỉ còn biết nhìn theo bóng hai cô con gái với vẻ mặt tiu nghỉu.

Người vợ vừa đơm cơm vào bát cho anh, vừa nhanh nhẩu tán chuyện:

-Mình nhớ là em có lần kể là ông chủ tiệm Azusa-ya vừa than phiền lưng ông ấy bị cứng đơ rồi chứ!

Azusa-ya là tên cửa hàng bán thực phẩm đủ loại nằm đằng trước bến nơi xe buýt đậu:

-Bây giờ ông ấy đã phải nhập viện! Bà vợ ổng cho biết là trong ngực đã mọc một khối u. Hình như ác tính đó!

Nói về mặt tuổi tác, giữa ông chủ tiệm và anh không khác nhau là mấy.Anh cũng linh cảm là cái chết đang từ từ xáp lại bên mình. Konishi nhớ đến cảnh đám ma của Mimura, người bạn cùng sở chết vì nhồi máu cơ tim mà anh vừa đến phúng điếu. Ôi chà, mà không hẳn thế. Đối với những kẻ ở lứa tuổi của anh thì từ thời sinh viên, đã cảm thấy cái chết luôn luôn rình rập bên người! Nào là cảnh lửa đỏ và khói đen che kín cả bầu trời anh đã chứng kiến trên sân ga Tokyo. Nào là tiếng động cơ của máy bay địch anh luôn được nghe dưới một bầu trời có những đám mây đùn lên trông như mớ bông gòn cũ. Nào là cái chết của Inami bên chiến trường Triều Tiên. Rồi đến những thằng bạn khác đã gục ngã trên những hòn đảo phía Nam Thái Bình Dương. Trong lòng anh, Konishi bao giờ cũng mang một tình cảm mình là kẻ sống sót và đang tiếp tục kiếp dư sinh từ khi thời hậu chiến bắt đầu.

-Con bé Toshiko cho biết nó muốn tham gia một chuyến đi chơi ở đảo Guam với đám bạn bè đó mình!

Konishi không nói năng gì, chỉ tiếp tục đưa đũa gắp. Người vợ vẫn thao thao kể chuyện. Túi lệ dưới mắt và cái cằm đã bắt đầu mọng thịt làm khuôn mặt của bà hơi đẫy ra. Thế thì nếu mái tóc của cô Ono Mari mà anh gặp lại trong cái tiệm lẩu hôm nay, có chen vào những sợi ngả sang bạc trắng đi nữa thì cũng là chuyện không đáng lấy làm lạ.

-Hôm nay anh vừa thấy cô Ono Mari đấy!

Tiếng anh nho nhỏ như một người chỉ lẩm bẩm đủ cho mình nghe. Bà vợ mím môi để nén một cái ngáp và đặt câu hỏi:

-Cái gì hở mình? Người đó là ai vậy?

Dịch ngày 30/11/2024

Văn bản: 

-Endo Shusaku, Senchuuha (Chiến trung phái / Thế hệ trong chiến tranh), in trong Tuyển tập”Mười một tấm kính cẩn màu” (Juuichi no irogarasu) do Nxb Shinchô,Tokyo xuất bản năm 1979, từ trang 53 đến 72. Nguyên tác Nhật ngữ.

-Endo Shusaku, Senchuuha, Van G. Gessel dịch sang tiếng Anh thành The War Generation, in trong tuyển tập Stained Glass Elegies (Khúc bi ca của những tấn kính cẩn màu) xuất bản lần đầu bởi Nxb New Directions Book , USA, năm 1984. Bản ngoại văn tham chiếu.

[8]   Cơm nắm xiên que rồi nướng lên để ăn với thịt cá rau củ nấu trong nồi lẩu. Đặc sản vùng Akita , Đông Bắc Nhật Bản.

[9]   Lẩu vị muối (shio) thanh nhất so với nước tương xì dầu (shoyu) và bột đậu nành lên men (miso).

[10]  Attu (Nhiệt Điền) là tên một hòn đảo chiến lược trên Thái Bình Dương, nơi hai phe Nhật Mỹ tranh chấp kịch liệt, cho đến tháng 5 năm 1943, lúc Mỹ chiếm được sau khi tiêu diệt toàn bộ quân Nhật giữ nhiệm vụ phòng thủ đảo.

[11]  Tổ chức văn hóa và tuyên truyền của chính phủ Nhật trong thời chiến.

[12]  Gabriel Urbain Fauré (1845-1924), nhà soạn nhạc người Pháp, sở trường về nhạc thính phòng với phong cách trữ tình và hoài niệm (requiem).

* Nguyễn Nam Trân :

Một trong những bút hiệu của anh Đào Hữu Dũng, sinh năm 1945 gần Đà Lạt. Nguyên quán Hương Sơn, Hà Tĩnh. Theo học Chu Văn An (1960~1963) và Đại Học Sư Phạm Sài Gòn trước khi đến Nhật năm 1965. Tốt nghiệp Đại Học Đông Kinh (University of Tokyo) và Đại Học Paris (Pantheon-Sorbonne). Tiến sĩ khoa học truyền thông. Giáo sư đại học. Hiện sống ở Tokyo và Paris. E-mail: dhdungjp@yahoo.com

.........................

® "Khi phát hành lại bài viết của trang này cần phải có sự đồng ý của tác giả (dhdungjp@yahoo.com)
và ghi rõ nguồn lấy từ www.erct.com