Cảng Aden (nay thuộc Yemen)

 

 Mai này là ngày tôi phải rời châu Âu nên người con gái đến tận Marseille để tiễn chân.

Chỗ hai đứa trọ là một lữ quán nhỏ dành cho khách sắp lên đường nằm gần cầu tàu. Lúc đó trời đã về chiều. Đưa mắt ra ngoài thành cửa sổ nhìn xuống bên dưới, tôi thấy có vô số những chiếc thuyền con màu nâu trông chẳng khác loại ghe thương hồ Trung Quốc (junk) đang nằm bên bờ kè và phơi mình trong ánh hoàng hôn. Đám thủy thủ trên thuyền gọi nhau ơi ới bằng một thứ ngôn ngữ mà tôi hoàn toàn không hiểu.

-Thuyền gì đó hở em?

-À, thuyền chở sò và rong biển đi bán, anh ạ.

Người con gái trả lời tôi mà hai bàn tay nàng vẫn đặt nguyên trên mớ tóc mai rồi từ từ tụt người xuống khỏi chiếc giường. Ánh mặt trời sắp lặn từ phương Tây vẫn chiếu như xoi mói vào khuôn mặt nàng..

-Mình đi kiếm sò ăn không em?

Tôi lên tiếng mời mọc nhưng như một sinh vật đã hóa thạch, nàng không tỏ vẻ muốn động đậy.

Màn đêm buông xuống. Đến sáng hôm sau, cánh cửa sổ vẫn để mở cả đêm đã đưa vào trong phòng những luồng gió nồng vị muối đánh thức hai đứa tôi dậy. Cái cầu tàu vẫn nằm đó im lìm. Ánh sáng bình mình đang chiếu le lói và chỉ để đậu lại trên đỉnh những cột buồm mấy cái bóng nhỏ, dài, xám và như đang rún rẩy. Nhìn người con gái, tôi thấy đôi mắt nàng đang mở thật to, trống vắng và cứ như thế nhìn thẳng lên trần nhà. Đôi má có lấp lánh những giọt nước mắt. Tôi thầm nghĩ: “Khi màn đêm đã mở, có lẽ lòng người đàn bà cũng mở ra chăng?”.

Con tàu của tôi dự định rời cảng vào lúc mười giờ rưỡi. Đến chín giờ, sau khi đã khóa va-li và trả tiền nhà trọ, chúng tôi không còn việc gì để làm nữa. Hai đứa chỉ đưa mắt nhìn nhau trong im lặng. Tôi tiếp tục lắng tai nghe tiếng hát từ chiếc ra-đi-ô của phòng bên cạnh do người khách nào đó đang mở: 

Trời sáng rồi,
Và anh đã ra đi.
Tuy con phố đang tràn trề ánh nắng... 

Ở cánh cửa ra, tôi nắm chặt lấy tay nàng. Bàn tay ấy trắng trẻo, se khô. Đây có lẽ là bàn tay cuối cùng tôi được nắm trên đất nước này.

-Từ đây, em sẽ sống ra sao?.
Tôi đặt cho nàng câu hỏi.
-Sao cũng được thôi, anh.
Nàng mếu máo và run rẩy:

-Bằng cách nào thì em cũng phải tiếp tục sống chứ!

Đến mười giờ rưỡi, tôi bèn ra cầu tàu D sớm hơn một chút để xem thử thì  thấy chiếc tàu đã đậu sẵn . Đó là một chiếu tàu chở hàng, trọng tải cỡ ba, bốn nghìn tấn nhưng giờ thì đã cũ kỹ. Lớp sơn trên thành tàu tróc ra cả, trông loang lổ giống như da dẻ một người mắc bệnh phong hủi. Ngoài ra những chỗ còn giữ được màu trắng cũng đã bị sét rỉ làm cho đỏ quạch.

Tôi đi vòng ra phía đuôi tàu và thấy bên dưới chỗ viết chữ Madeleine là tên con tàu, có một lỗ hổng mà từ đó một thứ nước giống như chất thải của người mắc bệnh thổ tả không ngừng chảy ra và đổ vào biển.

Trên boong lúc ấy có rất nhiều cần cẩu đang bận rộn chất hàng lên tàu.Những anh đàn ông mình mẩy bóng nhẫy mồ hôi vừa làm việc vừa hô lên, lúc thì Un peu! (Thêm chút nữa!), lúc thì Arrêtez! (Ngừng lại đi!)[1]. Tôi chìa tấm vé của mình cho một anh trong bọn để hỏi thăm phòng dành cho khách đi hạng tư nằm ở đâu.

Anh ta đáp:

-Xuống bên dưới sàn tàu đi! Chỗ cái khoang đang chất hàng kia kìa!

Khi bước lên sàn tàu, tôi đã nhìn thấy từng loạt thùng gỗ đang nằm lăn lóc khắp nơi trên đó. Thùng nào cũng được đánh dấu Aden bằng sơn trắng. Có lẽ người ta đang thử cho máy chạy hay sao mà tôi cảm thấy có những chấn động nhè nhẹ truyền từ sàn tàu lên đến chân mình. 

Bên dưới tấm biển con đề mấy chữ “4 ème classe”, có một cái cầu thang bằng sắt dùng để đi xuống và được đặt hầu như thẳng đứng. Phía dưới tối thui. Ở đây cũng vậy, những thùng gỗ được chồng chất lên nhau hay dọc bên nhau và phủ kín cả bức tường.

Cạnh đó và dưới đống hàng hóa, một mụ da đen (négresse) béo phệ đang nằm dài, còn cánh tay phải thì để che ngang mặt.

-Phải đây là hạng tư không?

Dù có nghe tôi hỏi, bà ta cũng không buồn đáp. Tôi những muốn kiếm một chỗ nào càng xa cái thân hình đang hừng hực nóng và tròn trùng trục nằm gói trọn trong một bộ quần áo giống như cái bao tải tương xứng với thứ y phục lùng thùng mà ở Nhật gọi là appapa.Thế nhưng bà ta lại đặt ngay dưới sàn một cái rương cũng to như khổ người nên tôi đành nằm xuống bên cạnh đó.

Trong hầm tàu, tối không thể tưởng. Chẳng những thế, nơi đó nóng đến nỗi khó lòng chịu được. Một bên vách thuyền, về phía trần, có trổ ba cánh cửa sổ hình tròn, cho tôi thấy được hình ảnh những ngọn sóng không ngừng chao qua chao lại.Từ những cánh của sổ ấy, tôi cũng nhận ra được màu xám xịt của những kho hàng trên bến.

Tấm vỉ sắt trên trần kho hầm tàu được giở ra rồi hai khuôn mặt thủy thủ giống như mặt khỉ đang nhìn xuống:

-Ê, tụi bay! Tránh ra đằng kia cái coi. Để bọn tao còn xuống hàng chứ!

Một người khác lên tiếng:

-Nhẹ tay thôi nghe bay. Có con mụ da đen đang bị bệnh đó.

-Bệnh à? Bệnh cái cóc gì! Mắc bệnh mà lại leo lên tàu à? Đã biết thế, sao vẫn cứ muốn đi cho bằng được?

-Làm sao tao biết. Mầy hỏi thẳng Đức Mẹ thì may ra.

Vì việc bốc hàng lên tàu bị chậm trễ, mãi tới xế chiều, con tàu mới bắt đầu rời khỏi bến Marseille. Chiều đến, một thủy thủ đến gọi chúng tôi đi nhận phần cơm. Khi chúng tôi đến khu nhà bếp vốn nằm cạnh phòng máy, người ta đã múc vào trong xô (bucket) một ít chất lỏng màu trắng đục và phát cho chúng tôi mỗi người hai, ba miếng bánh mì khô. Tôi đem mấy thức đó về dưới hầm tàu và bày tất cả trước mặt người đàn bà da đen đang nằm bên dưới dãy thùng gỗ:

-Ăn không nào?

Tôi hỏi thăm nhưng bà ta vẫn nằm nguyên, tay che lấy mặt và chỉ lúc lắc cái đầu trong khi toàn thân bốc lên một mùi hăng nồng.

Khi tàu bắt đầu chuyển động, tôi thử lên trên boong một mình. Bầu trời lúc đó đã đổi qua màu xanh thẫm, chỉ mỗi phía Tây là còn có những đám mây màu vàng đang lặng lờ trôi. Qua kẽ hở của tầng mây, một chùm ánh sáng lớn đang phóng xuống như muốn quét lên trên mặt biển đen ở ngoài xa.Tuy nhiên, giờ đây, những ánh đèn xanh, đỏ của những khu phố Marseille đã bắt đầu nhạt nhòa trong màn sương chiều. Đó là hình ảnh cuối cùng của phong cảnh châu Âu mà tôi con giữ lại. Thế nào thì trong vô số những ánh đèn và vô số những cuộc đời trên bến, ở đâu đó, cũng sẽ có bóng dáng của người con gái ấy lẫn vào thôi. 

                       *** 

Tàu càng đi về phía Nam châu Âu thì biển cũng lần hồi bị một màn đen vây phủ và tiếng sóng gầm nghe xôn xao hơn. Dựa mình vào mấy cái thùng gỗ, tôi đưa mắt ra ngoài tấm kính của cánh cửa tò vò hình tròn, đăm đăm nhìn mặt biển trắng xóa những bọt, lúc trồi cao, lúc hạ thấp lúc lại chao nghiêng. Đôi khi, nước biển đổi qua một màu lục nhạt pha vàng xám (ama’iro) nhưng cũng có lúc nó lại trở về với màu xanh thẫm lạnh lẽo cố hữu. Mỗi khi sóng lớn đập vào bên hông, lại thấy thân tàu phát ra những tiếng cót két khô khan và đơn điệu.

Bà da đen kia chỉ biết nằm ì ra đó. Có lẽ bà đang khổ sở vì bị say sóng. Đối với người say sóng như thế, thật tình tôi không biết phải làm gì nên chỉ giúp đỡ bằng cách bưng cơm nước đến cho, kỳ dư không bắt chuyện với bà bao giờ.

Từ khi bước chân xuống tàu, tôi hình như đã bị mụ đi, không còn phán đoán được gì nữa.Trong đầu tôi chỉ hiện ra những hình ảnh hết đứt lại nối. Nào là hình ảnh của quê nhà, rồi đến những hình ảnh Paris, chẳng hạn một góc nằm trong con hẻm của thành phố ấy hay là phong cảnh cái Công viên Saint Sulpice, nơi tôi thường ghé lại nghỉ chân...Cả cái mùi nước sơn ẩm thấp trong những tuyến đường xe điện ngầm đôi khi cũng sống dậy trong vùng ký ức. Thế nhưng tôi không thể tìm ra một sức mạnh nào để nối kết được chúng với nhau. Lúc đó, tôi đã thầm nghĩ : “Ôi thôi, thế là mình đã bỏ cái đất Âu châu này mất rồi!”. Sau đó, những chi tiết như quãng thời gian dài nhập viện với căn phòng nhà thương và chậu cẩm quì (zeni’aoi, mallow) đầy bụi bặm đặt bên thành cửa sổ.. thi nhau hiện về trong tâm trí. 

Cuộc gặp gỡ với người con gái bắt đầu từ hồi tôi vừa xong cuộc điều trị những triệu chứng nhẹ về đường phổi và mới được bệnh viện cho về. Lúc đó, tôi hầu như không còn muốn đi đến Đại học mà người chủ nhà trọ cũng thấy chán ngán với căn bệnh quái ác ấy nên muốn tống khứ tôi đi chỗ khác. Nhờ bạn bè thông tin, tôi được biết trong khu Auteuil, ở cạnh rừng (Bois, ý nói Bois de Boulogne) có một góa phụ gốc Nga, vì chồng đã qua đời nên nhà có phòng trống cho thuê. Tôi đã quen người con gái trong khoảng thời gian sống ở ngôi nhà đó.

Nàng cũng trọ trong một căn phòng nằm cạnh phòng tôi trong ngôi nhà. Cha của nàng là một quân nhân đã nghỉ hưu, nay sống một cuộc đời nhàn tản ở miền quê. Nàng không có bà con hay bạn bè gì ở Paris để có thể đến nương tựa.Ban ngày nàng đi học ở Đại học, còn đến tối lại kèm trẻ hay giữ em ở tư gia để kiếm sống.  

Nhân vì số người ở trọ chỉ có hai đứa nên lúc nào rổi rảnh, nàng đều chạy qua phòng tôi chơi.

-Chắc nước Nhật của anh đẹp lắm nhỉ? Nếu có tiền, thế nào em cũng sang Ấn Độ hay Nhật Bản chơi một chuyến.

Nàng thích máy mó những đồ mỹ nghệ như mấy lọ hoa và búp bê kiểu Nhật tôi đặt rải rác khắp phòng, vừa tưởng tượng đến một xứ sở đẹp đẽ có ngọn núi Phú Sĩ và những rặng hoa anh đào.Trong đầu nàng, hình ảnh Nhật Bản là một đất nước đáng yêu vào thời của Pierre Loti[2] chứ chưa mang ấn tượng nào của một quốc gia xâm lược và đi theo chủ nghĩa quân phiệt. Phần tôi cũng cảm thấy khoan khoái và an toàn nếu nàng cứ mơ mộng với những huyễn ảnh của một nước Nhật như thế. Tôi còn hèn hạ đến mức là vào những ngày nghỉ, đã đưa nàng đi thăm Bảo tàng viện Guimet, giải thích cho nàng về mỹ thuật như tượng Phật và gốm sứ của Triều Tiên và Chi Na (Trung Quốc), với ý định ru ngủ nhằm tránh cho nàng cái cảnh bị vỡ mộng vào một ngày nào đó.

Trước đây, không phải là tôi chưa có lần gặp một sự kiện suýt phá vỡ mất cái huyển ảnh ấy đâu bởi vì đôi khi nằm trong phòng mình, tôi đã nghe lóm được bên kia bức vách những mẩu đối thoại giữa nàng và các bạn đến chơi:

-Nhưng này, dân Nhật hung hãn lắm nghe. Mình nhớ có đọc trong tạp chí là hồi ở Nam Kinh, họ đã giết không biết mấy nghìn người Chi-Na đó.

Giữa lúc đám nam sinh viên nói những câu làm tổn thương tôi nhất, người con gái đã ra sức bênh vực bằng lời nói lẫn cử chỉ, đến độ tôi có cảm tưởng như đang có một cánh tay chìa qua bức vách để nắm lấy tay tôi.

-Chứ nước Pháp đã làm những gì nào? Chúng ta không từng giết những người da đen bên Bắc Phi à?. Nên chúng ta không có quyền phán xét họ. Con người đều tồi tệ như nhau cả.

Trước thái độ phản kháng của người con gái, một cậu sinh viên thấy mình bị lấn ép đã phải dịu giọng:

-Dù sao, tôi cũng không thể nào cảm được bọn dân Á Đông! Họ nghĩ gì trong đầu, mình đều khó lòng biết được.

Thế nhưng cô gái còn chưa chịu thua. Cô vẫn sôi nổi:

-Sắc dân nào mà lại chẳng thế! Da đen, da vàng hay da trắng ... tất cả có gì khác nhau đâu.

Phải rồi. Các chủng tộc đều giống nhau tất. Sau này, việc nàng con gái yêu tôi và tôi cũng không hề từ chối tình yêu ấy đã bắt nguồn từ huyễn tưởng của chúng tôi là các chủng tộc trên thế gian này đều giống y nhau cả. Việc thân thể nàng trắng tươi còn da thịt tôi lại vàng khè không bao giờ là một tiền đề hay được đem lên bàn cân khi tình yêu đến với chúng tôi. Thế nhưng, vào cái đêm trở về từ buổi khiêu vũ ở Mabillon và hai đôi môi của chúng tôi đã ép sát lên nhau lần đầu tiên, lúc bức tường ngăn cách sắp đổ xuống và nàng đang lim dim đôi mắt, tôi chợt thì thào:

-Được không đây? Nếu chọn anh cũng không sao hở em?

-Đừng nói gì hết. Cứ ôm em thật chặt đi.

Nếu mọi sắc dân đều đồng đẳng thì cớ sao trong giờ phút ấy, tôi lại bật ra những lời đau xót đến thế. Ví bằng tình yêu là cái vượt qua được mọi biên giới quốc gia và chủng tộc, dù chỉ trong một khoảnh khắc, tôi phải tỏ ra có đủ tự tin thì mới đúng chứ! Thế nhưng lúc ấy, với bản năng tự vệ của mình, tôi đã nhìn thẳng vào nội tâm để thấy được sự thực nằm bên trong lời thì thào ấy. Chỉ vì tôi đang sợ. Tuy nhiên, chưa đến hai tháng sau là đã đến ngày tôi bị bắt buộc trực diện với vấn đề. Nó đã xảy ra vào dịp hai đưa tôi thử làm một chuyến đi chơi chung từ Paris xuống Lyon vào mùa đông năm đó. Cũng là một buổi tối mà chúng tôi, vai kề vai, xuất hiện trước mặt mọi người. 

                       *** 

Hình ảnh hòn đảo Macronisos[3] giờ đã khuất đằng sau đường chân trời. Lũ chim biển bám theo đuôi con tàu tôi đang đi cũng đã quay cánh bay trở về và mất dạng. Nơi đây là điểm cuối cùng của lục địa Âu châu và cũng là biên giới giữa châu Phi và châu Á. Tôi nhớ ra là mình vừa mới nhìn thấy một ít tuyết còn đọng trên mấy đỉnh núi cao của mấy hòn đảo Hy Lạp.    

Hôm trước ở Lyon cũng có tuyết rơi. Và tuyết đã rơi kể từ khi chuyến xe lửa đưa hai đứa tôi rời thành phố Paris. Từ cửa sổ một cái khách sạn buồn bã nằm đằng trước nhà ga Lyon-La Perrache, chúng tôi lặng ngắm bầu trời nặng mây màu xám, cái tháp nhọn của ngôi giáo đường như đang co ro vì lạnh dưới bầu trời ấy, cũng như những nóc nhà và đường phố đang tan loãng trong màn sương chiều mà giờ đây đã đổi qua một màu trắng đục. 

-Thời tiểu học, em từng sống ở Lyon đấy anh!

Má áp vào tấm kính cửa sổ lạnh giá, đôi mắt như mơ màng, người con gái hồi tưởng lại kỷ niệm xưa và đôi khi còn cười hinh hích. Chúng tôi lại đi mua bánh mì và phó-mát ở một cửa hiệu u ám nằm phía trước khách sạn rồi đem về phòng chia nhau ăn. Sau đó hai đứa đã bước giữa mấy vũng nước mưa ướt át của khu phố trong hẻm , vào một rạp xi nê lạnh lẽo để xem cuốn phim hài đã cũ của Fernandel rồi mới ra về. Từ giờ này chỉ còn nước là leo lên giường. Tuy tránh đả động tới điều ấy nhưng ngay từ lúc rời khỏi Paris, hai đứa tôi đều biết rằng nhất định là đêm nay, chuyện ấy thế nào cũng sẽ xảy ra.

Trong phòng có một chiếc giường lớn phủ chăn với mô hình hoa cỏ và một cái tủ áo (armoire) với cánh cửa có lồng kính. Tôi ngồi xuống mép giường rồi đưa mắt ngắm nghía cái dáng mệt mỏi và thiểu não của mình đang in lên mặt kính. Người con gái lặng lẽ cởi bộ đồ lót đằng sau tấm bình phong. Tiếng sột soạt của cử chỉ đó nghe giống như tiếng một mớ cát khô đang trôi. 

-Ngó qua phía kia đi. Rồi nhớ tắt đèn hộ!

Cô gái thở dài nhè nhẹ. “Đừng nhìn em nghe!”Tuy nói như thế nhưng nàng vẫn để nguyên đèn và cứ như thế chìa hai cánh tay ra và chậm rãi tiến về phía tôi với vẻ mặt buồn rười rượi.

Chúng tôi nén thở và ôm chầm lấy nhau một đỗi lâu. Chưa bao giờ tôi thấy một mái tóc vàng lại đẹp đến như thế. Suối tóc hoàng kim ấy đã chảy dài từ cái hỏm bên bờ vai về phía dưới trên một làn da không có gì che đậy, trắng tinh tươm và chẳng một chút tì vết. Khuôn mặt nàng hướng về cánh cửa sổ mà tôi đã kéo kín màn. Vì ánh đèn vẫn còn đó nên hình ảnh đôi tình nhân trần truồng đang âu yếm nhau cứ thế mà in trọn vẹn lên tấm kính cửa tủ.

Ban đầu, tôi không thể nghĩ những gì đang in lên mặt kính ấy là hình ảnh của thân thể mình. Nếu bệnh tật không làm cho sức khỏe hao mòn thì lúc cởi quần áo ra, tôi vẫn có cái thân thể cân đối của một người đàn ông Nhật bình thường. Chiều cao của tôi cũng ngang tầm người ngoại quốc, lồng ngực và tay chân có da có thịt chứ không đến nỗi nào. Nếu nói về mặt thể xác thì lúc ôm ấp một cô gái da trắng, hình dáng của tôi chắc cũng không có gì khiến cho mình phải hổ thẹn.  

Tuy nhiên, cái hiện ra trong kính lại là một thứ hoàn toàn khác. Dưới ánh đèn phòng trắng lóa, da thịt người con gái từ bờ vai cho đến đôi vú đều như sáng lên hẳn, trong khi đó, bên cạnh nàng, thân thể tôi không toát ra một chút sinh khí nào và chìm giữa một màu vàng thẫm. Trong khi giữa lồng ngực và vùng bụng không có gì khác nhau cho lắm thì chung quanh cái đầu chỉ là một màu vàng đục hơi bóng lên chút đỉnh. Hơn nữa, khi chúng tôi quấn quít lấy nhau thì giữa màu sắc thân thể tôi và nàng, không thấy có một nét thẩm mỹ hay sự hòa điệu nào, nếu không nói là xấu xí khó coi. Cảnh tượng đó làm tôi liên tưởng tới một con ấu trùng vàng nâu như màu đất đang bám lên một cánh hoa xinh xắn và trắng toát. Màu vàng nâu ấy phải chăng là màu mật ứa ra từ buồng gan hay là màu của những chất thải khác bên trong con người? Tôi chợt muốn đưa tay lên che lấy mặt và những bộ phận khác trên thân thể. Tôi còn hèn hạ đến mức muốn tắt phứt ngọn đèn để lúc đó, mọi vật sẽ chìm hẳn vào trong bóng tối và như thế, làm biến mất thân xác của mình đi...  

                          *** 

Kể từ lúc khởi hành đến giờ, bà da đen trên tàu vẫn nằm dài một chỗ và ngửa mặt nhìn lên. Bàn tay mặt vẫn úp lên trên mặt với tư thế của một người chết. Đàn dán (aburamushi) đang bò trên vách tường hầm tàu bỗng tìm về phía đôi chân của bà và chạy đuổi chung quanh. Hầu như bà không hề đụng tới mâm cơm tôi đã đưa đến nên mớ thức ăn khô quắt vẫn còn sót lại dưới đáy xô.

Hôm nay, khi đi lấy thức ăn, tôi đã lên tiếng báo cho một nhân viên trên tàu biết là bà đang ốm.

Anh ta đã trả lời:

-Je sais! Ça ne me regarde pas. (Biết rồi. Nhưng nó chẳng ăn nhậu gì đến tớ cả).

Khi nằm lăn lóc trong hầm tàu, lúc nào mắt tôi cũng nhìn trân trân vào cái thân thể đen đúa và tanh nồng của người đàn bà da đen trước mặt. Cái thân thể ấy trông không khác chi một vật thể. Thành thực mà nói, tôi không thích màu đen và mùi tanh nồng của da thịt bà ta tí nào. Màu đen trông tởm thật. Và tôi lại càng tội nghiệp cho cái màu vàng đục trên làn da mình. Cả tôi lẫn bà da đen này mãi mãi sẽ thuộc về những giống người xấu xí. Tôi cũng chẳng biết quá trình nào đã đưa tôi đến chỗ xem làn da trắng là điều kiện cần có của cái đẹp. Không biết vì cớ gì mà cho đến nay, trong điêu khắc cũng như hội họa, cơ sở thẫm mỹ của thân thể con người đều đã bắt nguồn từ cái đẹp trắng trẻo của sắc dân Hy Lạp và có lẽ cách nhìn ấy đã được tiếp tục duy trì từ dạo đó đến tận bây giờ. Tuy nhiên, nói phải tội chứ rõ ràng là đối với tôi thì trên quan điểm màu da, tôi đây hay một người da đen sẽ không bao giờ xóa được cái tình cảm tự ti hay tự thương thân khi đứng trước những kẻ mang trên người một làn da trắng. 

*** 

Trận mưa tuyết buổi tối đi qua, sáng hôm sau trời lại quang đãng. Người con gái bèn dẫn tôi ra ngoài phố. Ánh mặt trời ấm áp chiếu lên trên lớp tuyết đọng đã làm cho tôi chói mắt. Những tiếng cười rộn ràng và giọng thiên hạ vui vẻ gọi nhau bày tỏ niềm hân hoan vì lâu ngày mới được nhìn lại màu trời trong xanh đang tràn ngập khắp nơi. Nhiều nhóm thanh niên loay hoay với mớ dụng cụ trượt tuyết ngoài đường và các chú bồi bàn cũng đang gạt tuyết khỏi những mặt bàn đặt đằng trước quán cà-phê.

Trong cái màu tươi sáng của lớp tuyết, tôi hiểu được rõ ràng như đang nhìn thấy trước mắt lý do tại sao tối hôm qua nàng bất chợt mở lòng để tỏ tình với tôi. Tuy đang bước nhưng nàng không quên hất qua hất lại cái đầu với mái tóc vàng ươm và đưa đôi mắt trong xanh như hòn bi ve nhìn tôi, bày tỏ niềm hạnh phúc. Thế rồi như để xác nhận tình yêu của hai đứa, nàng đã chìa tay có những cái móng dài và nhọn để siết chặt lấy tay tôi. Thế nhưng trước sự bày tỏ tình yêu đúng với phong cách của một cô nàng da trắng như điều đã xảy ra hôm đó, không hiểu tại sao tôi đã không thể đáp ngay cho nàng. Thì ra trong đáy lòng mình, tôi đang chất chứa một vật gì tối tăm và nặng trĩu. Cái tảng nặng nề đó đã khiến cho tôi không thể tiếp nhận sự âu yếm và vuốt ve của nàng một cách thư thái. Chẳng những thế, tôi còn cảm thấy những cử chỉ ấy là khó chịu và nó đã làm tôi dội lại. Tình yêu và lòng ham muốn có cần đến việc giữ cho được sự thăng bằng của lòng tự trọng và mối quan hệ bình đẳng giữa hai con người hay không? Hoặc giả, một bên phải là chủ nhân còn bên kia phải là nô lệ. Cho đến tối hôm qua, trước khi nhận thức rằng mình có một màu da xấu xí, có lẽ vì không chịu chấp nhận hay vì ngu dốt, tôi đã hiểu một cách sai lầm rằng tôi và nàng là hai cá thể bình đẳng. Thế mà sáng nay, ảo tưởng bình đẳng đó đã hoàn toàn sụp đổ và tôi không thể nào xua đuổi được cái ý tưởng mình chỉ là một kẻ đứng ở thế hạ phong nếu đem so sánh với nàng.

-Đừng bỏ tay em ra. Nhớ nắm cho chặt vào. Bộ anh không thích như thế  sao?

-Có gì mà nói anh không thích.

Tôi nghiêng đầu lại, nhìn khuôn mặt đầy lo lắng của nàng và trả lời tiếp: “Nhưng người ta đang nhìn mình kia kìa!”.

-Ai nhìn, cứ để họ nhìn, đã sao? Anh xem đi. Chung quanh đây, ai muốn làm gì, họ cũng làm tự nhiên thôi đó chứ.

(Tôi thì khác, cô ơi!). Tôi định nói một câu nào như vậy nhưng đã giữ lại được. Biết làm sao để giải thích cho cô gái này hiểu đây?. Người phụ nữ da trắng như cô thì bất cứ nơi đâu và lúc nào, họ đều có nhu cầu xác nhận lại tình yêu. Tất cả những người da trắng đều cần đi tìm chứng cứ của tình yêu nên để có thể yêu những người phụ nữ da trắng, các ông đã phải lao khổ rất nhiều và không ngừng xác nhận, khi thì thề thốt, khi thì bày tỏ bằng những cử chỉ thể hiện tình yêu đó.

-Anh muốn nghỉ chân một chút.

Tôi nói lí nhí trong miệng. “Anh hơi mệt”

Người con gái nghiêng đầu nhìn tôi:

-Anh có bị sốt hay không đấy? May quá, em có người quen nhà ở gần đây. Bạn hồi nhỏ của em mà. Thôi, mình thử đến đó đi anh!

Nàng bảo với tôi là nếu uống tí cà phê hay xô đa chanh (ramune) là tôi sẽ tỉnh táo ngay. Tôi thì nghĩ làm sao cũng được. Khi đi ngang qua cửa tiệm bán thuốc lá và nhìn vào tấm kính bên trên quầy trưng bày hàng (show window), tôi nhận ra rằng hình ảnh hiện ra trên đó không khác gì hình ảnh của tôi in trên cánh cửa tủ trong buồng khách sạn đêm qua. Mọi đường nét và kích thước, hình cũng như bóng...không có gì cần phải so sánh nữa. Nó đúng là khuôn mặt của một anh da vàng, và lại là một khuôn mặt da vàng hết sức tiêu biểu. Từ rày trở đi, nếu tiếp tục yêu người con gái, tôi sẽ mãi mãi đeo trên người cái khuôn mặt không rõ ràng và mất sắc của một người đàn ông đờ đẫn vì suy nhược.

Một góc thành phố Lyon khi chiều xuống

 

Bầu trời đang sáng sủa bỗng âm u trở lại. Tôi cất bước theo sau người con gái. Chẳng mấy chốc, ngôi nhà có căn hộ người bạn cũ của nàng đã hiện ra ở đằng kia.

Tuy đang giữa ban ngày mà tôi đã nghe tiếng nhạc Jazz và tiếng những bước chân người vọng lại từ trong phía sâu bên kia cánh cửa buồng. Hình như họ đang dự một buổi “partie” (tiệc). Khi nàng vừa bấm chuông gọi thì chỉ vài giây sau đã thấy những tiếng động chợt ngưng lại rồi có ai đang kêu réo gì đó. Một thanh niên với chòm râu mép cắt tỉa gọn ghẽ, miệng ngậm tẩu thuốc lá dài, liền bước ra.

-Ôi chao! Maggie[4] đó hở. Không phải Maggie thì ai vào đây nào?

Anh chàng đưa cả hai tay, nâng cổ người con gái lên và nói: “Sáng hôm nay sao mà hên quá. Tui đâu có dè bạn xuống Lyon! 

-Này Dédé! Mình xuống từ tối hôm qua đấy chứ!

Nàng thấy mình vì quá vui mừng nên đã quên khuấy, mới kêu lên: “ À không! Đến nơi từ chiều hôm qua cơ”.

-Xuống từ chiều hôm qua? Một mình à?

Mặt thanh niên có tên là Dédé chợt lộ vẻ ngạc nhiên Anh đưa mắt hết nhìn tôi lúc đó đang đứng tựa lưng vào cánh cửa, miệng mỉm cười và lễ phép cúi chào, lại nhìn sang cô gái bên cạnh như muốn so sánh.

-Monsieur... đây là...

-Ảnh là ...

Ban đầu, vì cảm thấy mình sắp nói một câu gì thất thố, nàng hơi lúng túng, mặt đỏ lên.

-Anh này là chồng chưa cưới của mình đó!

Trên khuôn mặt của chàng thanh niên, tôi thấy có sự bối rối của một kẻ đang ở trong trạng thái nửa tin nửa ngờ. Anh nheo mắt lại và chăm chú nhìn tôi một lượt như đang xem xét một món đồ, thế rồi trên khóe miệng của anh hiện ra một nụ cười mơ hồ, trong đó có chứa ít nhiều mỉa mai và khinh thị.

-À ra là thế! Monsieur. Hân hạnh được quen biết ông đó nghe.

Anh ta nói bằng một cái giọng ngọt xớt và chìa tay cho tôi bắt. Đó là một bàn tay âm ấm và mềm lụi chẳng khác chi miếng da cừu.

-Nếu ông là chồng chưa cưới của cô ấy thì cũng là bạn của chúng tôi thôi. Vào đây đi và nhảy với bọn tôi một bản. Có sẵn rượu nữa đấy!

Tôi thấy trong đôi mắt him híp của Dédé như đang toát lên cái ham muốn được bêu ra cho khách khứa trong phòng một anh chàng da vàng mà lại có thể là “vị hôn phu” của cô gái da trắng. Người con gái thoáng đưa mắt nhìn tôi dò hỏi nhưng lúc bấy giờ, chúng tôi không còn cách nào để rút lui khỏi đó nữa.

Trong xa-lông (salon) của căn hộ, tôi nhận ra có một đám khách trai trẻ tóc cũng rẽ đường ngôi giống kiểu Dédé, kẻ thì uống rượu, kẻ thì nhảy nhót với các cô gái. Bọn họ quay nhìn về phía chúng tôi – hai người mới bước vào sau - với cùng một cái nhìn dọ hỏi. 

-Chers amis (Các bạn ơi!). Có người quen cũ của chúng mình đến chơi đây này!

Cả bọn vỗ tay vang dội. Thế rồi sau khi đợt vỗ tay chấm dứt, một bầu không khí lặng lẽ bao trùm. Cái im lặng ấy như hàm chứa sự không thiết tha và cũng chẳng quan tâm.

-Còn ông bạn này là...

Dédé vểnh môi lên và nở một nụ cười giống như một anh hướng dẫn viên trong bảo tàng viện để giới thiệu tôi.

-....vị hôn phu của bạn ấy đấy.

Thế xong anh ta quay về phía tôi:

-Xin lỗi nghe, Monsieur. Hồi nãy tôi quên mất hỏi tên ông là gì.

Tôi thấy ngay là ánh mắt của bọn họ có cái gì đặc biệt. Tuy vẫn giữ nguyên  im lặng nhưng tôi cũng nghe được rõ ràng là có đôi tiếng thì thầm hay xì xào đến từ phía họ.

(Jaune (dân da vàng) mà sắp lấy gái da trắng đó nghe!) (Úi chào, làm gì có chuyện đó nhỉ?). Đó là những âm thanh không thành tiếng, những câu khích bác bằng im lặng...đã được gửi từ ánh mắt của một cô gái này để bay đến bên một chàng trai nọ.

Có ai đó lại đặt đĩa hát lên máy thêm lần nữa. Không khí trong phòng đang tẻ nhạt bỗng được khuấy động hẳn lên. Đó là một điệu Tango.

Bằng một giọng khe khẽ và buồn buồn, người con gái mời tôi:

-Mình nhảy một bản đi anh! Không nhảy với em là không được đâu đó!

Tôi nghe trong tiếng nói kia cái bi tráng của kẻ đang phải chịu trận thay cho một nạn nhân và thông cảm được thế đứng của nàng lúc ấy.

“Ôm em đi. Tình yêu của em chưa đủ cho anh hay sao!” Tôi nhớ có lần khi trao cho nhau cái hôn trong một góc phố tối tăm, nàng đã nói lời ấy với tôi. Thế nhưng chỉ có tình yêu thôi thì đủ sao cho được? Chỉ có tình yêu thôi thì  nàng nào có thể biến thành người da vàng như tôi mà tôi cũng không có thể hóa thành người da trắng như nàng.Tình yêu, lý thuyết và chủ nghĩa đi nữa, không cái gì có thể xóa được biên cương giữa các màu da.

Khi ôm người con gái trong tay, tôi có cảm tưởng mình đang phải gánh chịu một cách đau đớn những tia nhìn của tất cả bọn người chung quanh cả trên má, trên cổ và trên lưng. Tôi thấy họ ai cũng như đang níu lấy ống tay áo nhau và đưa mắt nhìn nhau.

(Eo ơi! Trai da vàng mà dám đi với gái da trắng!) (Nhìn xem! Tên đó đang ôm cô ta sát rạt kìa!). Những người da trắng này đã cho phép tôi bước vào trong thể giới của họ nhưng chỉ trong những trường hợp họ thấy không có gì làm thương tổn đến lòng tự ái của họ thôi. Tôi được phép mặc Âu phục, uống rượu vang cũng như đi yêu một người đàn bà da trắng. Thế nhưng, ngược lại, họ không thể nào chấp nhận cho một người đàn bà da trắng yêu tôi.Bởi vì làn da trắng thì vừa trắng vừa còn đẹp nữa. Da của người da vàng vừa vàng vọt khó coi mà lại xấu xí. Làm sao có thể để một cô gái da trắng yêu cái tên da thịt vàng khè và không một chút sinh khí kia cho được? Khổ cho tôi là vì quá ngu dốt nên cho đến hôm nay tôi vẫn chưa khám phá ra và cũng chẳng hề để ý đến điều đó.

Đó là ba phút ngắn ngủi nhưng đầy cay đắng của tôi. Khi cái đĩa hát dừng lại sau khoảng thời gian ba phút ấy, tôi thấy mình chẳng còn muốn nhảy thêm một bước nào nữa. Trong khi đó, hình như để chống đối lại tia nhìn thiếu thiện cảm của bọn người chung quanh, cô gái cố tình nắm lấy tay tôi và còn gợi chuyện với tôi. Nhưng cử chỉ “cố tình” của nàng chỉ làm cho tôi thấy tổn thương hơn. Trong bụng, tôi như đang muốn nhủ thầm: “Thôi đi em. Em không cần phải làm như thế!” (Đừng nghĩ đến anh nữa. Hãy bỏ anh ở đây và đi đâu thật xa, xa vĩnh viễn đi em!) .

Một anh thanh niên mặc sơ mi không cà vạt theo lối sinh viên, tay cầm một ly cốc-tai (cocktail) đến gần bên tôi:

-Monsieur! Nếu tôi không lầm thì ông là người Tàu (Chi-Na)?

-Không. Dân Japs đây ông. Bọn người có tập tục dã man là tự mổ bụng mình đấy mà.

Thanh niên bỗng khựng lại, không biết nói gì thêm. Cái xung động đó đã đến trong người tôi vì tôi cảm thấy bị xúc phạm dù anh chàng chỉ tỏ ra ưu ái và đồng tình với mình.   

-Này ông!

Anh thanh niên hơi nhíu mày nhưng nhẹ nhàng đặt bàn tay lên vai tôi. “Tôi hoàn toàn không phải là người kỳ thị chủng tộc (racist) đâu ông nhé! Ngoài ra, ở Đại học, tôi còn có biết bao bạn bè đến từ các nước Đông Dương (Indochine) và Phi châu (Afrique) nữa cơ.

(Thế nhưng anh ơi! Anh đâu hứa hôn với một cô gái Đông Dương nào, phải không anh? Chặc anh không thể nào làm được chuyện đó nhỉ?) Trong lòng tôi như đang có một chất nước đen kịt sủi bong bóng và sôi lên sùng sục với một thứ âm thanh hiểm ác.

Anh thanh niên tỏ ra nhẫn nại, vẫn nói với tôi bằng một giọng nhỏ nhẹ như an ủi:

-Tình thực, giữa ông và chúng tôi, có gì khác nhau đâu nào. Mặt mày, dáng dấp cũng tương tự thôi mà.

-Có thật không đấy? Chứ không phải chỉ cần dòm mặt người Nhật, ông đã nghĩ ngay họ là một giống dân dã man (sauvage) hay sao?

-Tôi đời nào nghĩ Nhật Bản là một đất nước dã man đâu ông! Nhất là vào thời hậu chiến khi họ biết tiếp thu nền văn minh Mỹ...

-Dạ, tôi không dám! Nhật Bản dã man mà.

Trong bụng tôi đang cháy bùng lên một khát vọng tự ngược và một thứ xung động có tính cách phá hoại kịch liệt khó lòng kiềm chế. Thôi, bây giờ, muốn nói gì, ta cứ nói phứa ra đi nhé!. “Bộ ông không thấy cách họ oanh kích Trân Châu Cảng mà không hề báo trước hay sao? Rồi lại dùng máy bay tự sát (kamikaze). Còn như ở Nam Kinh, họ đã có những hành động như thế nào? Ông làm gì mà chẳng hay biết mấy vụ đó!

Khuôn mặt của thanh niên như méo xệch đi vì bối rối trước phản ứng bất ngờ của tôi. Giọng anh rụt lại, nghe yếu xìu như đang muốn tìm một lối thoát:

-Nhưng mà... nhưng mà ...những hành vi đó đã không thể hiện lòng can đảm của họ là gì?

-Có gì đâu mà ông bảo là can đảm!

Tôi muốn bật lên một tiếng cười. Tôi muốn cười sao cho thật to. Tại sao tôi không dám nói lên sự thực nhỉ? Chả lẽ tôi phải che dấu nó dưới tấm màn của lòng thương xót hay biểu đồng tình để chỉ nói lên những lời xã giao giả nhân giả nghĩa. Tôi vẫn còn nhớ khuôn mặt của một anh nhân viên vốn ghét người Nhật ngày xưa từng lên tiếng thóa mạ tôi khi tôi vào nằm trong bệnh viện ở khu phố Jourdan. Thế nhưng, ở nơi đó, tôi còn thấy được những quan hệ trung thực giữa con người với nhau. Chứ như anh thanh niên này chỉ có một thứ từ tâm sinh ra từ một tình cảm tự tôn, và tôi không thể nào chịu nổi cái lòng tốt anh đang muốn ban cho. Tại sao anh không xét xử và roi vọt tôi? Tại sao anh không cầm lấy đá để rượt đuổi tôi? Đối với những kẻ ghét tôi, tôi còn có thể ghét lại họ. Thế nhưng trước những kẻ bày tỏ lòng thương xót hay từ tâm, tôi chỉ có cách duy nhất là nổi cáu.      

Thì chính vào lúc ấy. Từ đằng sau lưng tôi bỗng vọng tới một tiếng thở dài nho nhỏ, nhỏ đến độ thiếu chút nữa thì tôi đã không nhận ra. Tôi thấy người con gái vừa đến đứng bên cạnh chúng tôi, mắt cô đang rưng rưng lệ. Nàng mếu máo:.

-Chiba ơi! Em không biết làm gì khác hơn ngoài yêu anh. Như thế vẫn chưa đủ cho anh thỏa mãn hay sao?. Đâu phải chỉ có một mình anh đau khổ. Em cũng thế chứ!

Tiếng nói đó như vừa rứt đi một miếng thịt ở một chỗ sâu thẳm nhất bên trong người tôi. Tôi biết mình chỉ là một đứa con trai ích kỷ, hèn hạ và đáng phỉ nhổ. Đứng trước tình yêu không bến bờ của cô và trước đôi mắt đang nhòa lệ ấy, thái độ thiếu thành thực mới đây của tôi đã đủ cho tôi nhận ra rằng mình chỉ là một thằng đàn ông hèn hạ. Thế mà dù đã lý giải được điều đó, tôi vẫn thấy tình yêu của nàng hãy còn chưa có thể khiến chúng tôi xóa đi hết mọi dị biệt nên đã buột miệng nói ra một câu tàn nhẫn:

-Không đủ đâu em ạ! Vẫn chưa đủ gì hết. Em có thể yêu anh đấy. Bởi vì em là một cô gái da trắng.Thế nhưng em làm sao có thể đau được cái nỗi đau của một người da vàng như anh. Em không thể nào làm được chuyện đó đâu. 

                        *** 

Khi chiều xuống mới thấy viên y sĩ da trắng dẫn theo một bà phước trung niên, thay cho một cô khán hộ, xuống dưới hầm tàu. Ông ta đến đây là để chẩn bịnh cho người đàn bà da đen. Bà phước đeo một cặp kính không vè, khi đi cầu thang xuống hầm tàu đã phải nâng gấu váy lên và bước từng bước một. Đảo mắt nhìn chung quanh, gương mặt bà lộ ra vẻ kinh tởm.

-Năm dài ra đấy từ hồi nào thế?

Viên y sĩ thì thắt lơi là một chiếc cà vạt quanh cổ áo, trông có vẻ là một con người bản chất luộm thuộm. Hình như ông vừa uống một chút rượu thì phải. Hai chân ông còn liêu xiêu như đi không được vững. Những giọt mồ hôi đọng trên má đã bị những ngọn gió biển mặn làm cho nhèm nhẹp.

-Tôi vừa hỏi anh đấy nhé!

Tôi trả lời:

-Dạ, ông hỏi tôi ạ?

-Chớ sao? Không phải anh thì ai vào đây?

Khi viên y sĩ sờ vào người bà ta, đột nhiên con bệnh giẫy nẫy và la lớn:

-Để nguyên đấy cho tôi. Tôi muốn nằm yên như thế này.

Viên y sĩ tỏ vẻ khó chịu:

-Ngang ngược quá nhỉ? Không được như thế đâu nhé!

Tuy vậy, như người từng quen với tình huống tương tự, ông đã quành tay lật người đàn bà da đen lên trong khi bà phước đưa ống thủy đo nhiệt đặt vào mồm con bệnh.

-Không được đâu nhé!. Đừng có nôn oẹ ra đó nghe! Giữ nó yên một chỗ đi. Người ta đang đo thân nhiệt cho đấy.

-Để yên cho tôi. Tôi muốn nằm mãi như thế này thôi. Từ rày về sau cũng vậy, tôi chỉ xin ở nguyên một chỗ.

Bệnh nhân tỏ ra sợ hãi khi phải đo thân nhiệt. Giọng của bà như một đứa con nuông đang làm nũng, đôi khi cong lưng lại và nôn ọe không khống. Viên y sĩ sau khi ấn lên cái bụng đang phồng lên như một thùng chứa rượu đen đủi, bất chợt cất tay lên. Sau đó, ông đã dùng bàn tay ấy tát nhiều cái vào mặt của con bệnh không một chút thương tiếc.

-Ma soeur!

Viên y sĩ cười đắc chí, nói với bà phước lúc ấy mặt đang xanh lét vì quá đỗi kinh ngạc:

-Xơ cũng từng đi làm việc ở Djibouti rồi phải không? Nhớ hộ cho tôi cách thức tôi đang chẩn bệnh đây. Mình không được dễ ngươi với mấy con mọi đen (négresse) này. Chìu tụi nó là sai lầm đấy. Mấy đứa này làm bộ hiền khô như chuột bọ nhưng thực ra còn cứng đầu hơn cả trâu bò. Có đem lời lẽ ra giảng giải bao nhiêu, chúng cũng không chịu nghe theo đâu. Chúng không bao giờ nghĩ là người ta đang làm ơn làm phước cho mình. Xơ cứ xem đi! Bên Ma-Rốc (Morocco) hay Tuy-Ni-Di (Tuinisia) cũng thế thôi! Khi mình muốn xây bệnh viện hay trường thì chính bọn nó lại đứng ra từ chối. Thật tôi không sao hiểu nổi.         

Sau khi đã co giật như một người lên cơn động kinh, bà da đen lại sùi bọt mép. Tuy vậy, lời của viên thầy thuốc đang say kia cũng có chỗ đúng. Bởi vì sau khi bị đánh đập như một thứ gia súc, bà ta đã đưa hai bàn tay lên che lấy mặt rồi thu hẳn người lại.Duy một điều là đã có những giọt nước mắt chảy qua kẽ tay bà cùng một lượt với bao âm thanh nức nở.

-Nếu đêm nay lại sốt cao hơn thì chắc phải đưa vào phòng cách ly thôi.

Làm như để xoa dịu lương tâm, viên y sĩ bèn giải thích cho bà phước:

-Nếu mình đưa con mụ đen này vào trong bệnh xá, chắc thủy thủ họ không bằng lòng đâu. Sẽ sinh ra nhiều chuyện khó giải quyết lắm.

Bà phước không nói gì. Bà ta chỉ nhìn với vẻ e sợ lũ dán đang bò như đang chạy trốn, cái xô đựng đồ ăn đã đổi thành màu vàng khè đặt bên cạnh con bệnh đang cuộn tròn một đống.

Thấy viên y sĩ trên tàu định cất ống nghe dùng để chẩn mạch vào bên trong cái cặp, tôi bèn lên tiếng hỏi:

-Bà này mắc bệnh gì thế hở ông?

-Có lẽ là chứng hoàng đảm (jaunisse). Loại ác tính. Còn anh, anh là cái gì của con bệnh vậy?

-Tôi không là bà con thân thuộc gì cả. Chỉ có một điều: nếu bà ấy mắc bệnh truyền nhiễm thì hơi kẹt cho tôi. Ngoài ra, bà này không có ai đi cùng hay sao ông?

-Hừm!

Khuôn mặt của viên y sĩ đanh lại. “Anh cho mụ này uống loại thuốc này đi. Mỗi lần một muổng xúp trước bữa ăn. Ngoài ra, tôi không biết làm gì khác. Bệnh hoàng đảm không lây đâu”

Sau khi hai người bỏ đi, khoang hầm tầu một lần nữa như rộng trở lại.Tôi ngồi xếp bằng trước đầu nằm con bệnh, im nghe tiếng động lạo xạo khô khan của lũ dán chạy loanh quanh trong bóng tối như đang rình mò. Không biết có phải con tàu vừa tăng tốc lực hay không mà tôi nghe hình như thân tàu bắt đầu lắc lư... 

Tôi đưa tay cầm lấy lọ thuốc.Đó là một thứ thuốc bột màu vàng. Trên lọ có ghi mấy chữ “trois fois par jour” (dùng ba lần một ngày).

-Mai sẽ được đem vào ngủ trong phòng cách ly đấy nhé!

Tôi nói mà như chỉ đủ để mình nghe.

-Hai người kia đã đi rồi đó!”

-Cứ để tôi y nguyên. Dân da đen mà được như thế này là đã đủ.

Cánh cửa sổ hình tròn bị ánh nắng gay gắt của mặt trời chiều chiếu thẳng vào. Trên mặt kính cửa sổ, tôi thấy cái màu trà đậm của nước biển đang bắt đầu chao lên chao xuống. “Dân da đen mà được như thế này đã là đủ”. Phải rồi. Nó giống như câu chuyện đã xảy ra cách đây hai năm. Lúc đó, tôi hãy còn chưa quen với người con gái và thân thể tôi hãy còn khỏe mạnh. Tôi đã được nghe câu nói giống như thế từ miệng một cô gái điếm da đen. 

                      *** 

-Có muốn đi với tớ thăm một chỗ hay hay nào không các cậu?

Anh bạn sinh viên du học người Mỹ tên Jim đã mời mọc tôi như vậy. Vì hôm đó chúng tôi vừa xong kỳ thi nên cả Alexandre lẫn Maurice đều tán thành. Như thông lệ, chúng tôi bèn kéo nhau ra một con hẻm nằm đằng sau quán Cà phê Drôme khu Montparnasse, nơi các cô gái điếm bám theo chân khách như những con thiêu thân. Các cô thi nhau mời gọi:

-Ê, tới đây nào, jeune homme (cậu kia). Cậu sẽ được tiếp như ông vua con cho coi!

Một ả béo phì như heo nái, với bộ răng vàng thuộc loại vàng thật đến gần bên Jim. Ả ta là một mụ Tú.

-Nhưng phải cho đây thấy có gì hay hay mới được chứ!. Đây không chỉ đến chơi suông thôi đâu.

Kỳ kèo qua lại xong, ả kia bèn rời Jim và đi kiếm từ trong đám bộ hạ một cô da đen tóc xoăn tít, người gầy gò, bé choắt và đẩy lưng cô ta ra đằng trước.

-Tao chịu thua!

Maurice vừa nhổ bãi nước bọt vừa nói. “Thôi, tao về đây!”

Jim mới dỗ dành:

-Thằng ba trợn! Ai bắt mầy ngủ với con nhỏ này đâu. Người ta đưa nó ra để trình làng thôi mà.

-Vì vậy tao mới xin thua. Cái đó là cái chuyện tao ghét nhất.

Theo lời Maurice thì việc ngủ với nhau là hành động còn có nhân tính nhưng việc đem trưng bày ai đó ra như một mặt hàng là một điều điếm nhục, phi nhân. Tuy vậy, khi thấy chúng tôi quây chung quanh mụ tú và cô gái da đen rồi cùng cất bước về phía trước, Maurice với cái mặt xanh mét của hắn cũng đã đi theo.

Jim lên tiếng:

-Hừ! Cái thằng Mác-xít (Marxist) này thần kinh quá nhạy cảm. Cứ kiểu đó, không biết mầy có làm nổi cách mạng không đây?

Xóm Longchamps tối tăm. Ở đó, chúng tôi ngồi thành một vòng tròn như bên chiếu bạc trong một căn phòng áp mái, hoi dầu và nồng mùi nước tiểu, để nhìn cảnh tượng một cô con gái da trắng tóc hung trần truồng đang kéo cô gái da đen kia lăn lóc và ra tay hành hạ đủ kiểu trong khi nạn nhân vẫn im lìm chịu trận như một hòn đá. Lúc đó thì mụ Tú đã biến đi đâu mất. Hành vi tàn nhẫn đó khiến cho tôi cảm thấy buồn nôn. Maurice đưa tay lên bưng mặt, không dám nhìn. Trong căn phòng tối tăm, xám xịt ấy, đôi lúc chỉ nghe bật lên mỗi tiếng cười hăng hắc như người mất trí của thằng Jim. Thế nhưng tôi lại thấy tiếng cười ấy lại có gì không thành thực, chỉ như muốn lấp liếm một nỗi đau khổ.

Maurice nói với Jim:

-C’est terrible. Trop terrible (Thật kinh khủng. Tàn nhẫn quá thể!). Mấy thằng Mỹ (Amekô) như mày có thể cười được trước cảnh tượng này à? Xứ sở pháp luật rừng (lynch) của tụi bay có khác. Nhưng người Pháp chúng tao thì...

Jim trả lời:

-Tao đâu có bảo đây không phải là kiểu xử hình theo kiểu rừng rú đâu nào!”Nhưng con “cà rốt” (carotte, gái tóc hung) kia không phải dân Tây như mầy là gì?

Lúc đó căn phòng đã hoàn toàn bị một bức màn xám xịt trùm lên. Ấy thế mà cô gái điếm người da đen trong câu chuyện vẫn nằm một đống như con thú trong chuồng giữa khoảng bức tường và cái giường, còn bộ quần áo thì lần hồi đã bị xé đến rách bươm. Giờ đây, khi nhớ lại cảnh tượng xảy ra hôm đó, không hiểu sao tôi lại so sánh sinh vật này với một con dơi nhỏ màu xám. Chắc chắn là cô ta đã nghe được tất cả những điều chúng tôi nói với nhau hôm ấy nhưng cứ nhìn ánh mắt kia, sắc mặt kia, tôi có cảm tưởng là cô đang nghiêng tai để nghe âm hưởng của một tiếng gọi nào đó từ phía xa, từ một nơi vô cùng xa xôi, đang vọng lại. Tôi không biết là vì cô vô cảm hay vì quá mệt mỏi, thế nhưng khuôn mặt ấy, hình như tôi đã thấy ở đâu đó một lần rồi. Đúng thế! Đó là nét mặt của những tù nhân gốc Ba Lan trong trại tập trung của lính Nazis ở Fosenberg phát hiện bởi lực lượng Đồng Minh khi họ tiến vào đấy. Đó là những thân người dán trên mặt đất, vẫn tiếp tục bám víu lây sự sống sau bao nhiêu năm bị đọa đầy, đói khát, chịu cảnh tra tấn và sợ hãi vì phải đối mặt với cái chết.

Người đàn bà tóc hung gọi là “cà rốt” đã quay trở lại để thu tiền. Jim, Maurice, Alexandre và tôi góp mỗi đứa một nghìn phăng để tham gia chi phí. Cô ta ngồi khoành chân ở một xó giường, đếm đi đếm lại những tờ giấy bạc. Sau đó mới rút ra một tờ và trao cho người con gái da đen.

Maurice kêu lên:

-Ê, cô kia. Một bên ba, một bên chỉ được một. Ác vừa thôi chứ!!.

-Sao? Có chuyện gì?

Cô gái tóc hung lấy từ trong túi bắp rang ra từng hạt một, từng hạt một rồi nhón vào mồm.

-Tại sao một mình cô lại lấy những ba tờ?

-Không biết. Ai muốn biết thì cứ hỏi con nhỏ này đi.

Cô ta đưa những ngón chân móng đánh bóng đỏ thẫm nhưng đã tróc nước sơn chỉa vào lưng cô bạn đồng nghiệp vẫn nằm ra đó vì thân thể đã không còn một chút khí lực.

-Này, Gigi. Thôi đừng làm bộ điếc. Nói nghe coi! Người ta hỏi tại sao tao được lảnh ba tờ kìa.

-Dân da đen mà.

Giọng nói của cô ta nghe mỏng tang và nhỏ xíu như tiếng rên của một người sức mỏn hơi tàn nhưng tôi vẫn nghe thấy trong đó có cái gì giống như một lòng tin (shin’nen) bắt đầu hé lộ. Đó là một sự tin tưởng mà người đàn bà kia đã có được nhưng không thấy bóng dáng một sự cảm động hay hy vọng nào nằm trong đó cả.

-Bởi vì tôi chỉ là một con đen!

-Phải rồi. Tao thấy mầy là đứa biết điều đó.

Cô gái tóc hung nói thế rồi cười lên sằng sặc. 

                     *** 

Đối với mấy cô con gái này, việc họ có một làn da đen không chỉ có nghĩa là họ đen đúa thôi đâu. Bà da đen đang nằm bệnh này hay cô gái điếm da đen kia, với bản năng của họ, đều hiểu được điều ấy. Đen còn là màu của tội lỗi. Người da đen khi đứng trước người da trắng đều biết rằng, dù ở trong cảnh ngộ nào và ở thế giới nào, họ chỉ là một sự tồn tại phải nhận lấy những hình phạt đến từ phía kia thôi. Bất cứ việc gì người da trắng làm đều là điều Thiện, thần thánh. Cho nên họ chỉ là một giống người chỉ sinh ra để khổ và chịu bỏ cuộc.Vì sao vậy? Chỉ vì da họ đen và màu đen đồng nghĩa với tội lỗi. (Có lẽ vì thế nên mà đôi khi người da vàng cũng có một tình cảm tương tự như người da đen chăng?).

Sau khi từ Lyon quay lại Paris, người con gái vẫn không ý thức được tình cảm hổ thẹn của tôi mỗi lúc hai đứa có cơ hội chung đụng xác thịt với nhau (hoặc có lẽ nàng đã thừa biết nhưng làm ngơ như chẳng thấy). Thế nhưng, ít nhất là tôi vẫn giữ được ngôi vị đàn ông của mình, một phần vì bản năng đi tìm khoái cảm của người con gái vẫn chưa được đánh thức hoàn toàn.

Khoái lạc thể xác đã đến với nàng giống như một nụ hồng vừa được sương chan. Đêm hôm đó, nàng đã hổn hển, vật vã như một người sắp hấp hối rồi đột nhiên, với cặp mắt đỏ ngầu, cả thân hình nàng phủ lên người tôi và đưa hai tay siết lấy cổ tôi. “Anh là nô lệ của em!”. Nàng gào lên: “Hãy làm nô lệ cho em đi!”

Phải nói là lúc đó trong người tôi đang rộn lên một khoái cảm đặc biệt. Cái khoái cảm nhức nhối ấy tôi không thể nào nếm được với một cô gái Nhật.Tuy nhiên nó không thuần túy là một khoái cảm sinh ra từ sự thích bị ngược đãi (masochism).Có lẽ bối cảnh của khoái cảm thầm kín đó là tình cảm tự ngược (auto-sadism) khi con người da vàng của tôi tự để cho mình bị vùi dập bởi một cô gái da trắng.

Vừa suy nghĩ mông lung như thế, không hiểu sao bàn tay đang cầm lấy lọ thuốc của tôi bỗng run lên dữ dội làm cho cái thìa sắt chạm lấy nắp hộp thuốc và mỗi lần như vậy đã phát ra những tiếng kêu lách ca lách cách nghe thật lạ tai.

-Uống thuốc đi, mụ kia!

Tôi gọi con bệnh một cách thô bạo.

-Chừng đó đủ rồi mà. Dân da đen chỉ cần nằm như thế này thôi.

Tôi đưa cánh tay lên và tát vào mặt con bệnh giống như cách viên y sĩ trên tàu đã làm. Tôi không hiểu tại sao tôi lại đánh bà ấy nữa. Có phải là tôi ghét bà ta không? Chỉ thấy là cánh tay của tôi đã phớt lờ tiếng gọi của lý trí. Tôi nhớ là lúc tát bà ta, hai mắt tôi cứ ráo hoảnh.

Khi đêm về, hai anh lao công đã vác một cái cáng (băng-ca) xuống hầm tàu. Dù bệnh nhân chống đối, họ vẫn nhấc bà ta lên rồi khiêng đi đâu mất. Chắc là để chuyển vào phòng cách ly.

Tờ mờ sáng, con tàu bắt đầu đi vào con kênh đào Suez.Trong đêm, hình như nó đã dừng lại một thời gian ngắn ở Port Said. Sở dĩ tàu phải ghé lại đó không phải để bốc hàng nhưng là để cho mấy người hướng dẫn rành về mực nước con kênh được phép lên tàu tháp tùng. Tôi biết được điều đó là vì từ sáng nay đã thấy hai người thủy thủ Ai Cập trông như hai ông ăn mày đang ngồi ở đầu mũi trên boong và cho tay vào trong mấy cái hộp đồ hộp rỗng để moi cái gì đó ra ăn. Ở Port Said, con tàu chúng tôi đi đã hợp lưu với những chiếc tàu của một đoàn khác để tiến ra phía trước một cách có trật tự, Nếu họ không xử sự như thế, thế nào cũng sẽ có sự hỗn loạn xảy ra trên lòng con kênh hẹp này.

Trên kênh, trời oi bức không sao chịu nổi. Ngoài ra, phong cảnh cũng chẳng có gì.Trong khoảng năm tiếng đồng hồ (khi tôi viết những dòng nhật ký này là khoảng ba giờ chiều, đó là lúc mà ánh mặt trời như đổ lửa của châu Phi đang rọi thẳng vào những cánh cửa sổ hình tròn dưới hầm tàu), cái duy nhất in vào tròng mắt tôi là những đụn cát vàng sẫm của sa mạc.

Sáng ra, khi tôi vừa thức giấc, phong cảnh không còn đến nổi hoang vắng và thê lương như vậy. Tôi thấy dọc theo con kênh người ta có trồng một loại cây có hoa màu đỏ giống như hoa bách nhật hồng[5] (sarusuberi, crape myrtle), lại có những túp lều màu kem, doanh trại của quân độ Hoàng gia Anh đồn trú[6], bọc sau những hàng rào giây kẽm gai. Thế rồi dần dần cảnh vật như vậy trở nên thưa thớt và đột nhiên đã xuất hiện cái màu vàng sẫm của sa mạc. Sa mạc này giống như một mặt biển, trên đó có đầy những bụi cây còi hình thù giống như rong tảo. Tuy thế, gần bên bờ kênh, chúng chỉ mọc lơ thơ. Có lẽ một phần vì những làn gió nóng đã thiêu đốt chúng và mang cát bụi phủ lên trên, chúng đều bạc thếch. Đến khi qua hết vùng cây còi này thì cho đến tận đường chân trời, ngoài một dải cát vàng khô mênh mông như biển, tôi không còn thấy gì khác.

Trên sa mạc chẳng có một bóng người nào. Mà không, có một lần thôi, tôi thấy bóng một con lạc đà vô chủ, trên lưng cũng chẳng mang theo hành lý, đang lửng thửng bước từng bước một về hướng đường chân trời. Vì sa mạc rộng bao la nên chẳng bao lâu, bóng con lạc đà ấy rốt cuộc chỉ còn là một chấm nhỏ. Những phong cảnh hoang liêu như thế đó đã làm cho lòng tôi buồn quặn thắt, một thứ tình cảm mà tôi không hiểu được lý do. 

Ba năm về trước, khi đặt chân lên Âu châu, tôi hãy còn rất hăng hái. Thế rồi, lúc đi ngang qua con kênh Suez này, nhất định là lạc đà và sa mạc là hai hình ảnh tượng trưng đã in vào bên trong đôi mắt tôi. Vậy mà khi ấy, chúng hoàn toàn không đem đến cho tôi một chút xúc động nào. Lần đó, tôi chỉ lên boong tàu, nhấm nháp rượu Áp-sanh (Absynthe)[7], phì phèo thuốc lá và nghe anh bạn ký giả người Y Đại Lợi bàn về chuyện xung đột quyền lợi của con kênh giữa chính quyền Ai Cập (Egypte) và nước Anh. Lúc đó tôi vẫn chưa ý thức cho lắm việc mình là một người dân da vàng. Trên hộ chiếu, tôi được ghi là có quốc tịch Nhật và tôi vẫn nghĩ rằng người Nhật Bản thì cũng có khái niệm, cũng có tư duy như những người da trắng. Tuy tôi từng suy nghĩ như một người Mác-xít là có sự xung đột giữa các giai cấp và các dân tộc nhưng lúc đó tôi chưa hề đặt vấn đề về sự đối lập giữa các màu da. Có lẽ con người có thể xóa đi những đối đầu giữa các giai cấp nhưng họ vĩnh viễn không thể nào quét sạch đi sự phân biệt giữa các màu da. Tôi sẽ mãi mãi là một gã da vàng trong khi người con gái sẽ mãi mãi là một cô da trắng!

Trên dải sa mạc vô cảm như đang dửng dưng phủ nhận tất cả mọi công trình của loài người, nơi không thấy lịch sử, không thấy thời gian và cũng không thấy một sự thay đổi nào, cảnh tượng một thớt lạc đà lửng thửng đi về phía chân trời, không biết vì cớ gì, đã gieo vào lòng tôi mối sầu xa xứ mênh mang. Tuy không biết lý do đã đến từ đâu nhưng nỗi buồn xa xứ ấy, nếu có chăng, chỉ vì tôi là một gã da vàng!

Chiều xuống. Khi mang cái xô đến nhận bữa ăn chiều ở khu nhà bếp cạnh phòng máy, một thủy thủ ở đó vừa trao cho tôi hai quả lê hơi ủng vừa bảo:

-Mụ kia sắp chết đến nơi!

-Anh định nói cái bà da đen à?

-Đúng rồi, cái con mẹ da đen đó chứ ai.

-Bộ bệnh của bả ấy đã trở nặng hay sao?

-Tớ đếch biết nhưng thằng cha thầy thuốc mới cho hay xong. Tuy nhiên, chuyện đó cũng chả ăn nhậu gì tới tớ.

Tôi cầm cái xô trong đó có xúp, mấy mẩu bánh và hai quả lê ủng rồi quay về sàn tàu. Cả vùng sa mạc giờ đây đang được ánh sáng một vầng thái dương khốc liệt nhuộm màu lên. Dưới một bầu trời xanh đổi qua trắng lóa, có vài dải mây đo đỏ bồng bềnh trôi. Tôi vừa ngồi ngắm những vần mây đó, vừa xé mấy mẩu bánh mì để ăn. Vừa ăn, tôi không khỏi nghĩ đến bà da đen và đoán rằng có lẽ bà đang hấp hối. Thế nhưng, kỳ cục làm sao, dù bà có chết, tôi cũng chẳng thấy buồn thương tí nào. Có lẽ vì từ đã lâu rồi, khi gặp bà ta ở dưới hầm tàu, tôi đã có cảm tưởng mình đã hiểu được và biết trước rằng bà sẽ chết trong một buổi hoàng hôn như hôm nay. Tôi cảm thấy nó đang xảy ra một cách tự nhiên. Trước cái chết, bà giống như một con thú già nua đã linh cảm được ngày chung cuộc của mình nên đã lìa đàn để gieo mình xuống một đầm nước và nằm chết dưới đó.

Khi tôi vừa ăn xong mấy mẩu bánh thì những vầng mây đỏ đã biến mất khỏi bầu trời giờ đã trùm lên bằng một bức màn xanh tối. Chỉ còn sót lại một vệt vàng nằm vắt ngang. Đến khi tôi về dưới hầm tàu và muốn ngắm lại qua ô cửa sổ hình tròn thì đã thấy nó không còn nữa.

Sáng hôm sau vào lúc mười giờ, trên tàu đã tổ chức một cuộc thủy táng vốn được quyết định bởi bốn người là thuyền trưởng, sự vụ trưởng, viên y sĩ trên tàu và bà phước. Với lý do là nếu chờ cho đến được Aden thì cái thi thể ấy sẽ thối rữa mất. Tuy nhiên với không khí khô nẻ như ở đây thì khả năng ấy cũng chưa chắc có nên điều họ viện ra chẳng qua là một cái cớ. Có thể suy đoán rằng, trên thực tế, họ muốn giản lược những thủ tục phiền hà cho họ khi đến Aden như việc kiểm dịch và kiểm tử.

Buổi mai hôm nay mọi sự đều yên tĩnh khi con tàu trôi trên Hồng Hải. Không hẳn là yên tĩnh, chỉ có thể nói là không có gì khiến cho tôi phải xúc động. Nước biển đục ngầu một cái màu đến từ cát sa mạc. Thi thể người đàn bà da đen đã được chôn dưới một mặt biển đang làm như kẻ vô can nên đã không lộ ra một chút biểu hiện nào.

Vì chậm trễ, khi thuyền trưởng và những người khác đến nơi thì đã mười một giờ. Theo sau lưng họ là bà phước với cuốn kinh đang mở ra trên tay và hai thủy thủ tôi không quen đang cùng nhau vác tới một cái bọc vải bố to màu nâu xám. Bọc vải ấy dài suôn đuột, trên đó tôi thấy có vài chỗ được chắp nối hay mạng lại cho được đúng khổ nhưng nó đã không còn mang dáng dấp của một con người.

Sau khi bọc vải ấy đã được đặt lên sàn tàu, mọi người bèn vây lại chung quanh.Thuyền trưởng là một ông đeo kính, khổ người thấp bé. Chỉ có ông ta và viên sự vụ trưởng phốp pháp, nhỏ con, nước da rám nắng như màu một be rượu vang đứng bên cạnh là mặc đồng phục có ngù vàng chứ như viên y sĩ và các thủy thủ thì chỉ có sơ-mi màu và quần dài. Tất cả đều nghiêm trang nhưng cũng đã tỏ ra chút bối rối khi mắt phải nhìn xuống bọc vải đang nằm bên dưới chân. Giữa lúc đó, bà phước bèn cử hành lễ Misa bằng cách đọc một đoạn kinh nghi thức (bằng tiếng La Tinh) với một giọng trầm và có hơi khàn: 

Đáng sợ thay, ngày Chúa Ki-Tô tái lâm,
Khi chúng ta được mặt đối mặt,
Tất cả sẽ phải chịu sự phán xét nghiêm khắc của Ngài... 

Vịn tay vào thành sắt trên boong, tôi ngắm nhìn mặt biển lặng yên, vì vắng gió nên cũng không có sóng. Tôi thấy màu nước của cái biển Hồng Hải nằm xen giữa đại lục Phi Châu và bán đảo Arabia này sao mà giống với màu da thịt tôi quá thể. Đó là một màu vàng đục nhờ, suy nhược, không có một cái bóng râm và chẳng có một quầng sáng nào. Nơi đây không có lịch sử, không có thời gian và cũng chẳng có thần thánh hay thiện ác. Mặt biển này vĩnh viễn không bao giờ thay đổi. Nó dường như ngưng tụ lại một chỗ. Ánh mặt trời của đại lục Phi châu từ hướng Đông như đang muốn đè ụp lên mặt biển. Không thấy bóng con chim biển nào đang bay, có lẽ vì chúng đều sợ cái hơi nóng gay gắt ở đây. 

Khi người chết từ phần mộ bước lên,
Vẫn có rất nhiều người và rất nhiều vật thể thiên nhiên
Sẽ không được gọi tên đánh thức. 

Những câu kinh bà phước đọc lên là lời khấn nguyện của người da trắng. Thế nhưng trong khoảng thời gian sống ở Âu châu, tiếng khóc than và lời cầu khẩn của con người chỉ còn là những gì khô khan và vô nghĩa khi chúng vọng đến tai tôi. Tôi cảm thấy mình giờ đây không còn có chút liên hệ nào với người đàn bà da đen đã chết cũng như thế giới của đám dân da trắng ấy! Tôi biết rằng khi chết đi, có ai còn biết mình vui hay buồn hoặc sợ bị xử phạt nữa đâu, vì con người đã nhập vào chung một điểm cùng với biết bao sa mạc và biển cả. 

Dịch ngày 23/3/2024

 

Văn bản:  

-Aden made (Cho đến Aden), trích Toàn tập Endo Shusaku (Endo Shusaku Zenshu), Nxb Shincho, Tokyo, 1999, quyển 6, trang 7 đến 24). Nguyên tác Nhật ngữ. 

Bên lề tác phẩm:  

Đầu thập niên 1950, khi mới viết văn, Endo Shuku hãy còn chưa đề cập đến vấn đề tôn giáo, lãnh vực đắc ý của ông, nhưng đã bắt đầu với những phân tích về chủ đề kỳ thị chủng tộc. Đó là kết quả đến từ kinh nghiệm thực tế của ông khi sang Pháp du học. Tuy có tính tự truyện hư cấu (autofiction) nhưng chúng sẽ là bệ phóng cho những cuốn tiểu thuyết nổi tiếng nói về lòng tin tôn giáo về sau. Chính “Người Trắng” (Shiroi Hito), một truyện trong loại hình nói về màu da này đã giúp ông đoạt giải Akutagawa năm 1955 và mở đường cho một văn nghiệp phong phú và đầy vinh dự.

Không như những đàn anh có kinh nghiệm sống ở nước ngoài cách đó khoảng nửa thế kỷ (Ôgai, Sôseki, Kafuu vv...), phân tích của Shusaku về vấn đề này trần trụi, thực chứng, phức tạp và nhuộm một màu sắc bi quan hơn. Điều đó vẫn không ngăn ông trở thành một trong những nhà văn Nhật Bản được độc giả quốc tế yêu chuộng nhất.

Thành phố Aden trong câu chuyện đã trở thành một cái mốc tượng trưng, dường như nó đã đánh dấu ngả rẽ giữa hai thế giới Đông Tây trong tâm thức của nhà văn.

Cũng cần nói thêm rằng cách kể chuyện theo lối dòng ý thức của ông cũng đã mượt mà và hiện đại hơn so sánh với trải nghiệm hãy còn lợn cợn của các nhà văn tiền bối.
 

---