Vì sao Hồng Kông của Trung Quốc trở thành thuộc địa của Đế quốc Anh ?

Ngô Khôn Trí (Exryu Canada)

Bài viết sau đây là tổng hợp từ một số tài liệu lịch sử nhằm tìm ra câu trả lời cho câu hỏi trên.Tuy chưa đầy đủ nhưng người viết hy vọng rằng nó có thể làm tài liệu tham khảo cho bạn đọc.

Giao thương giữa Trung quốc (TQ) và châu Âu bằng đường hàng hải được bắt đầu từ khi người Bồ Đào Nha thuê một tiền đồn từ nhà Minh tại Ma Cao vào năm 1557 . Việc giao thương trở nên phồn vinh khi nhiều tàu của Anh bắt đầu xuất hiện quanh bờ biển TQ vào năm 1635. Lúc đầu , các thương nhân người Anh chỉ được phép buôn bán tại các cảng Chu San, Hạ Môn và Quảng Châu . Từ năm 1700 trở đi, Quảng Châu trở thành trung tâm thương mại hàng hải chính của TQ .

Chính quyền nhà Thanh vì muốn bảo vệ hàng hóa sản xuất trong nước và duy trì ổn định xã hội, nên áp dụng "Hệ thống Canton" (Canton : Quảng Châu)  kiểm soát gắt gao đối với thương nhân nước ngoài. Cấm họ không được tự do đi lại trong lãnh thổ TQ, chỉ được phép lưu trú trong khu vực qui định  “mười ba nhà máy”,   không được phép học tiếng TQ , chỉ được phép kinh doanh với một nhóm khoảng 6 đến 20 thương nhân do chính quyền TQ  chỉ định, gọi là "Công hành", các Công hành này được giao nhiệm vụ thẩm định giá trị của các sản phẩm nước ngoài, cấp giấy phép xuất nhập khẩu . Ngoài ra, các thương nhân châu Âu phải trả lệ phí hải quan, thuế đo lường, cung cấp cống phẩm và thuê hoa tiêu.

Vào thời đó, TQ nhập ít vải cotton dệt bằng máy, đồng hồ và các công cụ bằng thép của châu Âu. Châu Âu mua nhiều mặt hàng lụa, sứ và trà của TQ vì rất được ưa chuộng mặc dù bị xem là các mặt hàng xa xỉ . Do đó, đã tạo ra sự mất cân bằng thương mại giữa TQ và châu Âu. Bạc nước ngoài tràn vào TQ . Các quốc gia châu Âu (Tây Ban Nha, Anh và Pháp) phải đi tìm nguồn cung cấp bạc từ các thuộc địa của mình với giá rẻ để giao dịch với TQ.

 Năm 1816 , Vương quốc Anh cử đặc phái viên ngoại giao Earl William Amherst tới TQ để thiết lập quan hệ thương mại thỏa đáng hơn cho 2 nước. Khi gặp Hoàng đế Gia Khánh, Amherst đã từ chối thực hiện nghi lễ truyền thống Kowtow vì cho rằng đây là hành động thấp hèn  (Kowtow: “khấu đầu" là một nghi thức quỳ xuống và cúi đầu để biểu hiện sự tôn kính cao nhất đối với cấp trên và đặc biệt là Hoàng đế, cũng như đối với các đối tượng tôn giáo và văn hóa thờ cúng) .  Nhà Thanh tức giận xem đây  là hành vi không tôn trọng lễ tắc nên đã trục xuất Amherst và nhóm của ông ra khỏi TQ. Nhiệm vụ bất thành, Amherst và đoàn tùy tùng lên tàu Alceste trở về Anh, sau một hành trình dọc theo bờ biển của Hàn Quốc , đến Quần đảo Ryukyu, tàu bị đắm vì va chạm một tảng đá chìm ở eo biển Gaspar. Amherst và một vài thủ thủ thoát chết nhờ những chiếc thuyền nhỏ. Khi trở về Anh năm 1817 Amherst đã yết kiến hoàng đế Napoleon . Trong một cuộc phỏng vấn sau đó, Hoàng đế Napoleon đã phát biểu : "Trung Quốc là một gã khổng lồ đang ngủ. Hãy để nó ngủ. Vì khi nó thức dậy, nó sẽ làm rung chuyển thế giới.  Sau đó,  Amherst  được thăng chức trở thành Toàn quyền Ấn Độ từ năm 1823 đến 1828.  (Lord Amherst kết hôn 2 lần, điều đáng chú ý là cả hai người vợ của ông đều là nữ bá tước của Plymouth. Người vợ đầu tiên lớn hơn ông 10 tuổi và đã có 7 người con. Họ kết hôn năm 1800 và có 3 con (2 trai, 1 gái). Năm 1839, một năm sau cái chết của người vợ đầu tiên, Lord Amherst, 66 tuổi, kết hôn với cô con dâu góa chồng của người vợ trước. Mặc dù đây là một cuộc hôn nhân bất thường, nhưng nó không bị cấm bởi luật Giáo hội hay luật dân sự.  ông qua đời vào tháng 3 năm 1857, thọ 84 tuổi )

Khi không có đủ bạc giá rẻ từ các thuộc địa, các thương nhân châu Âu buôn bán với TQ bắt đầu lấy bạc trực tiếp ra khỏi thị trường trong nước của mình để thanh toán hàng hóa mua tại TQ. Điều này đã khiến  chính phủ Anh tức giận vì nền kinh tế của họ bị thu hẹp dần . Từ đó phát sinh ra mối thù địch đối với TQ, chính quyền Anh đổ lỗi là do chính quyền TQ hạn chế thương mại đối với châu Âu.

Các thương nhân Anh đã đưa thuốc phiện vào TQ thông qua Công ty Đông Ấn Anh Quốc ( là một trong những công ty cổ phần đầu tiên của nước Anh có nhiều người góp vốn, được Hoàng gia Anh cấp giấy phép), số lượng đưa vào ngày càng tăng , năm 1800: 200 tấn, năm 1835: 1400 tấn, năm 1839: 2553 tấn , năm 1880: 6500 tấn . Về sau , vào đầu thế kỷ 19, các thương nhân Mỹ cũng đã tham gia  đưa thuốc phiện từ Thổ Nhĩ Kỳ vào thị trường TQ.

Năm 1810, Mặc dù Hoàng đế Đạo Quanh đã tuyên bố :"Thuốc phiện có tác hại. Thuốc phiện là một chất độc, làm suy yếu phong tục và đạo đức tốt của chúng ta. Việc sử dụng nó bị cấm theo luật". Tuy nhiên, số lượng thuốc phiện nhập lậu vào TQ vẫn tiếp tục tăng làm cho số lượng người nghiện thuốc phiện tăng theo, dẫn đến nhiều ảnh hưởng xấu trong xã hội TQ. Tham nhũng tràn lan, nhiều quan chức địa phương ăn hối lộ. Dòng tiền dần dần bị đảo ngược vì các thương nhân TQ đã lén lút đem bạc để trả tiền mua thuốc phiện lậu.

Năm 1839,  đề xuất hợp pháp hóa chất ma túy để dễ kiểm soát và thâu thuế đã được nêu ra  nhưng hoàng đế thứ 8 của triều đại nhà Thanh là Thanh Tuyên Tông, niên hiệu Đạo Quang,  từ chối vì cho rằng mặt hàng này là mặt hàng suy đồi, đã  bị cấm bán kể từ năm 1729 nên đã phái tướng Lâm Tắc Từ tới Quảng Châu đến ngăn chặn . Tướng Lâm đã viết một bức thư gởi cho Nữ hoàng Victoria yêu cầu ra lệnh cấm bán mặt hàng này vào TQ và kêu gọi trách nhiệm đạo đức . Ông hỏi Nữ hoàng rằng Bà đã không chấp nhận nha phiến ở Anh thì sao bà có thể để chuyện đó xảy ra với Trung Quốc ?.   Lời thỉnh cầu của ông bị phớt lờ.

Không thuyết phục được các thương nhân nước ngoài ngưng buôn bán nha phiến, tướng Lâm đành phải dùng đến vũ lực , lục soát và tịch thu tổng cộng 20.283 rương thuốc phiện (khoảng 1210 tấn).

Hai thương nhân Anh có thế lực lúc bấy giờ là William Jardine và James Matheson (đồng sáng lập tập đoàn Jardine, Matheson & Co., một công ty muốn bán thuốc phiện vào TQ) tức giận vì 20.000 thùng thuốc phiện của cty mình định bán vào TQ bị tịch thu và bị phá hủy . William Jardine  đã trở về London vào tháng 9/ 1839 mang theo một lá thư giới thiệu của Giám thị Elliot và chuyển một số thông tin của Elliot cho  Bộ trưởng ngoại giao Palmerston, thúc đẩy Lord Palmerston dùng vũ lực để giành quyền thương mại với TQ. Và ông đã thuyết phục thành công nhờ trình bày một kế hoạch chi tiết đầy đủ cho chiến tranh, bản đồ chiến lược chi tiết, chiến lược chiến đấu, đòi bồi thường và yêu cầu chính trị đối với Trung Quốc và ngay cả số lượng binh sĩ và tàu chiến cần thiết.

Lord Palmerston đã soạn thảo một lá thư gửi đến Thủ tướng William Melbourne kêu gọi một cuộc đáp trả quân sự. Tại quốc hội Anh, phe tán thành chiến tranh (đảng Whig bảo vệ quyền lợi của quý tộc) cho rằng chính người tiêu dùng TQ là nhân tố thúc đẩy buôn bán thuốc phiện và việc trục xuất định kỳ các thương nhân người Anh khỏi Quảng Châu của chính quyền nhà Thanh đối với Anh được coi là một sự sỉ nhục đối với niềm tự hào dân tộc của người Anh. Phe phản chiến (Đảng Tory) tố cáo sự vi phạm đạo đức của việc buôn bán thuốc phiện. Sau ba ngày tranh luận, cuộc bỏ phiếu đã diễn ra vào ngày 9/4/1840, phe phản chiến bị đánh bại bởi 9 phiếu (271 ủng hộ chiến tranh và 262 chống chiến tranh). Việc ngăn chặn Chính phủ tiến hành chiến tranh thất bại và các tàu chiến Anh lên đường đi đến TQ. Ngày 27/7/1840, Hạ viện Anh đã đồng ý trợ cấp 173.442 Bảng Anh cho các chi phí của cuộc viễn chinh tới TQ. (Giữa năm 1841 và 1843, William Jardine là Nghị viện thuộc đảng Whig, 1 đảng nằm trong chế độ quân chủ lập hiến, bảo vệ quyền lợi của quý tộc ) .

Năm 1842, chính phủ Anh đáp trả bằng cách phái một lực lượng hải quân đến TQ. Nhờ sức mạnh hỏa lực vượt trội, quân đội của Hoàng gia Anh đã chiến thắng một loạt các trận chiến quyết định đối với quân đội của nhà Thanh. Người đời mỉa mai gọi đây là  lối " Ngoại giao pháo hạm" của Anh . Triều đình nhà Thanh buộc phải ký điều ước Nam Kinh  (hiệp ước nhục nhã bất bình đẳng), phải bồi thường thiệt hại, cấp một khoản đặc quyền ngoại giao , mở 5 cảng và nhượng đảo Hồng Kông (HK) cho Đế quốc Anh.

Kể từ đó HK trở thành thuộc địa của Đế quốc Anh. Vào năm 1898, để khống chế vùng lãnh thổ này, Anh đã thuê thêm các vùng lãnh thổ phụ với cam kết sẽ trả lại HK cho TQ sau 99 năm.

Montreal, ngày 06/12/2019

Ngô Khôn Trí