ĐÔI DÒNG VỀ THÁNG MƯỜI HAI

Ngô Khôn Trí (Exryu Canada)

Theo Dương lịch (lịch Gregorius), tháng mười hai là tháng thứ mười hai, tháng cuối cùng của một năm và cũng là tháng cuối cùng trong 7 tháng có 31 ngày. 

Người Anh gọi tháng mười hai là december, tiếng Pháp là decembre. Thế nhưng chữ “Decem” này có  nguồn gốc từ chữ Latinh "Decem" có nghĩa là "thứ 10". Sự khác số tháng thực tế là vì lịch La Mã được sử dụng cho đến năm 46 trước Công nguyên được bắt đầu từ tháng ba. Những ngày mùa đông sau tháng 12 không được tính vào bất kỳ tháng nào. Sau đó, người ta tạo ra tháng 1 và tháng 2 cho khoảng thời gian không tháng đó và được thêm vào đầu lịch, nhưng tháng 12 (December) vẫn giữ nguyên tên của nó. 

Nhật Bản là quốc gia sớm chuyển qua ăn Tết theo Dương lịch kể từ năm 1873. Từ năm 1844 đến ngày 31 tháng 12 năm 1872 (ngày 2 tháng 12 năm Minh Trị thứ 5) người Nhật đón Tết theo lịch Thiên Bảo (天保暦, Tempo reki).  Người Nhật gọi tháng 12 âm lịch là  Gokugetsu (極月) có nghĩa là tháng cuối năm, trong dân gian người ta còn gọi là Shiwasu hay Shihasu (師走 : sư tẩu) hay Shihase (師馳 : sư trì ) để nói đến tháng mà các thầy tu rất bận rộn phải chạy khắp nơi từ đông sang tây vì được mời đến tại nhiều tư gia để tụng kinh (xua đuổi ma quỷ, rước lộc vào nhà?) .  

Theo Âm lịch, người Việt Nam mình gọi tháng mười hai là "tháng chạp". Chữ “chạp” là một biến âm của từ “lạp” (臘)  trong tiếng Hán, là tên của một lễ tế cuối năm. Lạp nghĩa là săn bắn, đem chiến phẩm về làm lễ tế thần và để cúng tế bái tổ tiên. Ngày xưa người ta còn gọi tháng cuối cùng trong năm là lạp nguyệt ( 臘月) , là nói tới thời gian (tháng) đi “lạp mả”, thăm viếng và sửa dọn phần mộ tổ tiên để mời tổ tiên về ăn Tết với gia đình. 

Có nơi giải thích rằng Chữ "lạp" có xuất xứ từ thịt, ví dụ như thịt xông khói: 臘肉、xúc xích: 臘腸、Thịt đông lạnh: 臘味 vì từ thời xưa người Trung Quốc đã thích ướp thịt khô vào dịp mùa đông để dành ăn quanh năm, việc ướp thịt rộ lên vào tháng 12. Đó là lý do vì sao người Trung Quốc gọi đây là Lạp nguyệt ( 臘月) .  

Đối với người Việt mình, tháng Chạp mang nhiều ý nghĩa tâm linh nhất trong năm. Ngoài việc cúng tổ tiên vào mùng một Tết,  các gia đình còn có lễ cúng ông Táo vào 23 tháng Chạp, lễ cúng tất niên vào chiều 30 Tết và lễ cúng Giao thừa vào khoảnh khắc cuối cùng của năm cũ, đầu tiên của năm mới. 

Tháng Chạp còn gọi là tháng "củ mật".  Không có bất kỳ củ nào tên là củ mật cả. Từ "củ" có nghĩa là  xem xét cẩn thận mọi việc xung quanh, đề phòng mọi hành vi xấu. Từ “mật” có nghĩa là cẩn mật, bí mật, kín đáo. Như vậy, “củ mật” là kiểm soát mọi thứ cẩn thận.  

Tháng Chạp là tháng bận rộn nhất trong năm. Các công ty bận rộn cho những kế hoạch hoàn thành cuối năm, các cửa tiệm buôn luôn tấp nập khách hàng đến mua sắm, mọi người thường cũng rất bận với công việc gia đình, đi sắm Tết, dọn dẹp, trang trí nhà cửa. Vì có nhiều việc làm nên mọi người luôn mệt mỏi, thường lơ là không cảnh giác. Điều này sẽ tạo sơ hở cho kẻ gian đi trộm đồ và cướp giật. Chính vì thế tháng “củ mật” mang ý nghĩa nhắc nhở mọi người phải cẩn thận hơn, đề phòng hơn để tránh trộm cướp. 

Người Pháp cho rằng màu sắc liên quan đến tháng 12 là màu xanh lam (blue). Màu xanh lam được nhiều người ưa thích bởi vì nó có liên quan đến những cảm giác như cảm thông, hòa hợp, tình bạn và sự tin tưởng. Nó cũng biểu thị sự tinh khiết, lòng tôn trọng và sự thông thái. Thế nhưng, tâm lý cuối năm muốn xả stress sau 1 năm làm việc cực nhọc,  một số người Việt thích tụ tập uống rượu quá chén, xảy ra tai nạn khi lái xe về nhà. Có người chui vào sòng bài để cầu may, giải trí bằng cách chơi cờ bạc, một số gia đình lâm vào cảnh nợ nần ngập đầu hay tiêu tan tài sản đã dành dụm suốt năm, vợ chồng cãi vả chia tay. Ngoài ra, cuối năm có tiệc tùng, nhiều cơ hội uống rượu thâu đêm, ăn uống, nghỉ ngơi thất thường nên cũng có một số người lớn tuổi đổ bệnh. 

Theo quan niệm dân gian thì "tháng củ mật" là tháng xui xẻo, là tháng có thể dễ mất mát tiền của, hay bị họa tới bất ngờ (tai bay vạ gió),  người đời thường nói đen và đắng như Củ Mật. 

Năm 2021 là một năm mà đại dịch covid-19 đã lấy đi hơn 5,2 triệu sinh mạng trên toàn thế giới. Chúc mọi người an toàn vượt qua năm 2021 và chuẩn bị chào đón một năm mới 2022 thật nhiều hạnh phúc và sức khỏe dồi dào.

Montreal, ngày 6/12/2021

Ngô Khôn Trí