Chọn TPP hay RCEP ?

Ngô Khôn Trí (Exryu Canada)

TPP ( Trans-Pacific Strategic Economic Partnership Agreement ) Hiệp định Đối tác Kinh tế Chiến lược xuyên Thái Bình Dương là một thỏa thuận thương mại tự do với mục đích hội nhập các nền kinh tế thuộc khu vực châu Á-Thái Bình Dương. Ban đầu chỉ có 4 nước: Brunei, Chile, New Zealand và Singapore ký vào ngày 03/06/2005 sau đó có thêm thêm 7 nước gia nhập là Hoa Kỳ (2009) Australia, Việt Nam, Malaysia, Peru (2010), Mexico, Canada (2012). Nhật Bản chính thức xin gia nhập vào ngày 15/3/2013. Như vậy tổng cộng có 12 nước tham gia đàm phán, có dân số hơn 750 triệu người và sản lượng kinh tế chung khoảng 25 ngàn tỷ đôla, tương đương 40% GDP toàn cầu.

Các quốc gia tham gia TPP

Trước đây, TPP được biết đến với tên tiếng Anh là Pacific Three Closer Economic Partnership (P3-CEP) và được tổng thống Chile Ricardo Lagos, thủ tướng Singapore Goh Chok Tong và thủ tướng New Zealand Helen Clark đưa ra thảo luận tại một cuộc họp các nhà lãnh đạo của APEC diễn ra tại Los Cabos, Mexico. Brunei nhanh chóng tham gia đàm phán ở vòng 5 vào tháng 04 năm 2005. Sau vòng đàm phán này, hiệp định lấy tên là Pacific-4 (P4). Vòng đàm phán thứ 17 sẽ được diễn ra từ ngày 15 đến ngày 24/05/2013.

Mục tiêu ban đầu của Hiệp định là giảm 90% các loại thuế xuất nhập khẩu giữa các nước thành viên trước ngày 01 tháng 01, 2006 và cắt giảm bằng không tới năm 2015. Đây là một thỏa thuận toàn diện bao quát tất cả các khía cạnh chính của một hiệp định thương mại tự do, bao gồm trao đổi hàng hóa, các quy định về xuất xứ, can thiệp, rào cản kỹ thuật, trao đổi dịch vụ, vấn đề sở hữu trí tuệ, các chính sách của chính quyền.

Sở dĩ Nhật Bản quyết định tham gia đàm phán TPP trễ là vì không muốn bị ảnh hưởng đến ngành nông nghiệp của mình. Nếu thuế đối với các sản phẩm nông nghiệp bị loại bỏ thì giá trị sản lượng nông nghiệp của Nhật sẽ giảm hơn 31 tỷ USD. Nhưng nếu các nước dỡ bỏ thuế quan đối với ngành ô tô, máy móc, điện gia dụng và các sản phẩm khác thì sẽ đem lại lợi ích 32 tỷ USD hàng năm cho nước Nhật. Do đó, Nhật đành phải nhân nhượng đối với sản phẩm nông nghiệp. Hoa Kỳ và thị trường tiêu thụ lớn nhất hàng xuất khẩu của Nhật . Năm 2011, Hoa Kỳ nhập từ Nhật 154 tỷ USD (xe hơi; 41 tỷ USD, máy móc và điện gia dụng: 51,5 tỷ USD). Nhật nhập lại từ Hoa Kỳ 113 tỷ USD (nông sản: 14 tỷ USD, dụng cụ y khoa:7,7 tỷ USD, máy bay : 4,8 USD). Nhật xuất siêu 41 tỷ USD.

Nông dân Nhật phản đối việc tham gia TPP

Nhật muốn biết trước thuế xuất mà Hoa Kỳ và các nước sẽ áp dụng đối với các ngành mũi nhọn của Nhật trước khi chính thức tham gia TPP. Thế nhưng, Hoa Kỳ cho rằng “kết quả cuối cùng sẽ được quyết định thông qua đàm phán TPP, vì thế không bên nào cần phải đưa ra các cam kết loại bỏ thuế quan trước khi tham gia các đàm phán chính thức.” Bộ trưởng Thương mại New Zealand, Tim Groser cho rằng sẽ không có ngành nào được miễn bàn tới trong các cuộc thương lượng về hiệp định tự do thương mại TPP. Ngày 24/4/2013, tại Tokyo, ông Groser hoan nghênh quyết định của Nhật Bản gia nhập tiến trình đàm phán. Ông nói các cuộc thương lượng sẽ không loại trừ bất cứ ngành nào nhạy cảm về chính trị, như nông nghiệp hay sản xuất ô tô. Các bên tham gia hoàn toàn hiểu rằng, tất cả các nước đều có những mối lo ngại xác thực và chính đáng, và rằng các nhà đàm phán có tất cả công cụ trong hộp công cụ chính sách thương mại để giải quyết những lo ngại này.

Trung Quốc không tham gia. Một số nhà phân tích nói rằng điều này cho thấy TPP là một phần của những nỗ lực của Washington nhằm khống chế Bắc Kinh, trong khi tạo một khuôn khổ kinh doanh thuận lợi cho các quốc gia có thể muốn thâm nhập thị trường Trung Quốc.

Từ là 1 thành viên liên kết, Việt Nam trở thành thành viên đàm phán chính thức vào tháng 10/2010 với mục đích là muốn mở rộng xuất khẩu hàng hóa sang các thị trường lớn, mở ra khả năng thu hút vốn đầu tư nước ngoài, nhận được sự giúp đỡ kỹ thuật của Mỹ và Nhật. Tuy nhiên, Việt Nam sẽ gặp những thách thức lớn đặt ra. Đó là sức ép về mở cửa thị trường, tăng sức ép cạnh tranh đối với các doanh nghiệp trong nước, thách thức phải sửa đổi luật lao động, công đoàn, bồi thường thiệt hại, cải thiện nhân quyền. Việt Nam còn nằm trong danh sách các nước bị theo dõi về quyền sở hữu trí tuệ , một phần do sản phẩm lậu và nhái vẫn được tiêu thụ rộng rãi trên thị trường, bao gồm cả vi phạm bản quyền online.

Năm 2012, Việt Nam xuất được 114,57 tỷ USD và nhập về 113,79 tỷ USD. Trong đó thương mại hai chiều giữa Hoa Kỳ và̀ Việt Nam chiếm tới 26 tỷ USD, tăng từ 1 tỷ USD năm 2001.

Tổ chức “chống toàn cầu hóa” buộc tội TPP đi xa hơn lĩnh vực cắt giảm thuế quan và xúc tiến thương mại, cấp thêm sức mạnh cho các tập đoàn và xâm phạm người tiêu dùng, lao động và môi trường. Một bài viết đã được tái bản rộng rãi khẳng định TPP là “một danh sách mong muốn của 1% , trong số 26 chương đàm phán, chỉ có một số chương là có quan hệ trực tiếp với thương mại. Các chương còn lại là để dành cho các đặc quyền mới của các tập đoàn lớn và làm suy yếu sức mạnh của các quốc gia chống lại họ”. Tổ chức chống toàn cầu hóa cho rằng sức mạnh ngày càng tăng của các tập đoàn dần dần hình thành nên các chính sách chính trị của nhà nước quốc gia. Một số nhóm lý luận rằng toàn cầu hoá chỉ đơn thuần là hình thức đế quốc, là một trong những lý do căn bản dẫn đến chiến tranh.

RCEP (Regional Comprehensive Economic Partnership) là cơ chế Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực, được thành hình với mục đích cạnh tranh với Hiệp định Đối tác Kinh tế Chiến lược Xuyên Thái Bình Dương (TPP) do Hoa Kỳ khởi xướng với sự tham dự của 12 quốc gia, trong đó có Việt Nam, không có Trung Quốc.

Tổng thống Obama nêu rõ trong chiến dịch tái tranh cử của mình rằng ông sẽ thúc đẩy TPP để gây áp lực với Trung Quốc. Phía TQ cho rằng nhiều điều kiện được viết vào TPP nhầm gây khó khăn cho TQ. Do đó, để tránh xung đột trực tiếp với Hoa Kỳ và tránh bị Hoa Kỳ chĩa mũi dùi vào mình, TQ đành chọn cách hỗ trợ cho các nước ASEAN vay vốn, thúc đẩy thành lập RCEP.

Hiệp định RCEP này bao gồm 16 quốc gia trong khu vực Châu Á - Thái Bình Dương với nòng cốt là 10 quốc gia ASEAN cộng với Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản, Hàn Quốc, New Zealand và Australia (gọi tắt là ASEAN + 6). Không có Hoa Kỳ.

16 quốc gia đó là: Thái Lan, Brunei, Campuchia, Indonesia, Lào, Malaysia, Miến Điện, Philippines, Singapore , Việt Nam, Trung Quốc, Nhật Bản, Nam Triều Tiên, Australia, New Zealand và Ấn Độ.

Các quốc gia tham gia RCEP

Việt Nam, Malaysia, Nhật Bản, Singapore, New Zealand và Australia là 6 quốc gia có tham dự cả 2 đối tác kinh tế RCEP và TPP.

Hai hiệp định thương mại khu vực này có những mục tiêu khá giống nhau là tự do hóa thương mại và hợp nhất kinh tế, song sự cạnh tranh giữa hai hiệp định kinh tế này có tiềm năng chia rẽ các quốc gia ASEAN.

RCEP chính thức khởi động đàm phán vào ngày 20/11/2012, và sẽ trở thành khối mậu dịch đại diện cho 1/3 kinh tế toàn cầu, có ảnh hưởng đến gần một nửa dân số thế giới.

Ngày 25/4/2013 vừa qua, tại Brunei , lãnh đạo của 10 nước ASEAN ra thông cáo nói rằng các cuộc thương thuyết để thành lập một cơ chế đối tác toàn diện sẽ khởi sự vào tháng tới tại Brunei, với ý định hoàn tất trước năm 2015.

10 Nguyên thủ chủ yếu của ASEAN

Các quốc gia trong khối RCEP sẽ cam kết tự do hóa gần hết 100% thương mại, thông qua hàng loạt các hiệp định thương mại tự do, tuy nhiên cũng sẽ có một số bảo vệ nhất định với những mặt hàng nhạy cảm, chẳng hạn như gạo.

Bên cạnh đó, khu vực này cũng sẽ từng bước mở cửa các lĩnh vực dịch vụ và đầu tư theo quy định của RCEP, do có sự không đồng đều về mức độ phát triển giữa các nền kinh tế. Vì vậy các thành viên RCEP cần tiếp tục liên kết để loại bỏ các rào cản để tập trung vào 3 lĩnh vực chủ chốt: thương mại, dịch vụ và đầu tư.

Tổng thư ký ASEAN, ông Surin Pitsuwan nhận định một RCEP thành công sẽ tiếp tục củng cố sự dịch chuyển quyền lực kinh tế toàn cầu từ phương Tây sang Châu Á, và giới phân tích cho rằng RCEP ra đời sẽ nhằm thúc đẩy kinh tế châu Á đồng thời giảm bớt sự phụ thuộc của khu vực Châu Á – TBD vào thị trường Phương Tây và Hoa Kỳ. RCEP sẽ trở thành một đối trọng đối với hiệp định Đối tác Xuyên Thái Bình Dương (TPP) hiện đang trong quá trình đàm phán giữa Hoa Kỳ và 10 quốc gia khác.

Để cạnh tranh với TPP được Hoa Kỳ hậu thuẫn, nay trong dự thảo Hiệp định Thương mại Tự do (Free Trade Agreement – FTA) mới, các nước ASEAN dự tính bãi bỏ 95% thuế đánh vào hàng hóa nhập khẩu.

Nhật Bản là quốc gia phát triển nhờ nhập khẩu nguyên vật liệu thô, sau đó gia công làm tăng thêm giá trị rồi đem đi xuất khẩu. Theo thống kê của năm 2010, Kim ngạch nhập khẩu của Nhật Bản là 636.8 tỷ USD và xuất khẩu là 765.2 tỷ USD. Nhật Bản nhập khẩu từ Trung Quốc chiếm 22,2%, từ Hoa Kỳ 11%, từ Úc 6,3%, từ Nam Hàn 4%... và xuất khẩu qua thị trường Trung Quốc chiếm 18,9%, Hoa Kỳ 16,4%, Nam Hàn 8,13%. Vì cần thị trường tiêu thụ cho hàng hóa của mình nên Nhật Bản tham gia mọi tổ chức thương mại quốc tế như : APEC, WTO, OECD, the G-8 và the G-20. Không giống với những quốc gia khác, Nhật Bản chú trọng đến Hiệp định Đối tác Kinh tế ( EPAs: Economic Partnership Agreements) hơn là Hiệp định Tự do Thương mại (FTAs Free Trade Agreements). Đó cũng là 1 lý do tại sao Nhật Bản chần chừ quyết định tham gia TPP vào giờ cuối.

Tháng 10/2012, trong chuyến thăm chính thức đến Bankok, Tổng thống Obama đã mời Thái Lan tham gia vào các cuộc đàm phán TPP nhưng Thái Lan vẫn thờ ơ biểu lộ việc đứng ra ngoài TPP. Tổ chức phi chính phủ và nhiều doanh nghiệp Thái Lan đã cảnh cáo rằng TPP bị khống chế bởi Hoa Kỳ nhằm tìm cách áp đặt các hạn chế mới và mạnh mẽ hơn về sở hữu trí tuệ, quyền con người và luật lao động.

Ngày 8/4/2013, Trung Quốc và Australia đã nhất trí để đồng tiền của nhau được trực tiếp chuyển đổi, một bước quan trọng trong nỗ lực của TQ nhằm đưa đồng Nhân dân tệ trở thành đồng tiền thanh toán quốc tế, cạnh tranh với đồng USD , đồng thời đưa đồng Đôla Australia (AUD) trở thành đồng tiền thứ ba được hoán đổi không cần qua đồng tiền trung gian USD và Yen với Nhân dân tệ. Thỏa thuận này tạo thuận lợi hơn cho hoạt động ngoại thương và giảm bớt các chi phí giao dịch. TQ hiện là đối tác thương mại lớn nhất của Australia. trong khi Australia là đối tác thương mại lớn thứ bảy của TQ..Khoảng 20% hàng xuất khẩu của Australia là sang TQ. Thương mại hai chiều đạt mức 133 tỷ USD trong năm tài khóa 2011-2012. Ngoài ra, ngân hàng trung ương Australia dự kiến dành 5% dự trữ ngoại hối để mua lại trái phiếu TQ. Dự trữ ngoại hối của Australia tính đến cuối tháng 3 là 39 tỷ USD. Ngày 9/4/2013,Thủ tướng TQ Lý Khắc Cường và Thủ tướng Australia Julia Gillard công bố hai bên đã nhất trí tiến hành các cuộc gặp thường niên giữa thủ tướng hai nước. Đây là 1 chiến lược mới của 2 nước lớn, 1 liên minh CHINA-AUSTRALIA sẽ thành hình trong nay mai?

Theo thống kê năm 2012, Việt Nam xuất được 114,57 tỷ USD và nhập về 113,79 tỷ USD. Dệt may là mặt hàng có kim ngạch xuất khẩu lớn nhất (15 tỷ). kế đến là các mặt hàng như : điện thoại và linh kiện (12,7 tỷ), dầu thô (8,2 tỷ), sản phẩm điện tử và linh kiện (7,8 tỷ), giày dép (2,3 tỷ), nông lâm thủy sản (27,5 tỷ) . Trong 2012 Việt Nam xuất khẩu gạo chủ yếu sang Indonesia, Phillipines và Malaysia (77,7%, 6 triệu tấn, 3,45 tỷ USD); xuất khẩu thuỷ sản chủ yếu sang Mỹ, Nhật Bản; cà phê xuất chủ yếu sang Mỹ và các nước thuộc Liên minh châu Âu (EU); cao su xuất khẩu chủ yếu đi Trung Quốc và Malaysia.

Thương mại 2 chiều giữa Việt Nam và Hoa Kỳ là 26 tỷ USD. VN xuất siêu 17,1 tỷ USD . Hoa Kỳ là thị trường tiêu thụ các mặt hàng xuất khẩu chủ yếu của Việt Nam như : Dệt may, giày dép, gỗ và sản phẩm gỗ, thủy sản.

Trong khi đó thương mại 2 chiều giữa Việt Nam và Trung Quốc là 41 tỷ USD. VN nhập siêu 16,3 tỷ USD (85% là nguyên liệu). TQ là thị trường tiêu thụ lớn nhất của các mặt hàng như : Cao su, dầu thô, than đá, gạo, nông sản,… Hiện nay Trung Quốc vẫn còn là đối tác thương mại lớn nhất của Việt Nam.

Hai tổ chức thương mại khu vực : Hiệp định Hợp tác Xuyên Thái Bình Dương (TPP) và Cơ chế Đối Tác Toàn Diện Khu vực (RCEP) không chỉ cho thấy sự ganh tị trong việc tranh giành ảnh hưởng tại Châu Á của 2 nước lớn Trung Quốc và Hoa Kỳ mà còn cho thấy cách tiếp cận của 2 tổ chức này có khác nhau. Một bên là mô hình thị trường tự do kiểu Hoa Kỳ (ưu đãi chất lượng cao, đòi hỏi tiêu chuẩn cao về luật lao động, bảo vệ môi trường và quyền sở hữu trí tuệ) một bên là mô hình chỉ huy tập trung kiểu Trung Quốc (quy định tiêu chuẩn thấp hơn để giảm hàng rào thương mại đối với từng quốc gia, đặc biệt là giữa các nước thành viên kém phát triển với nhau và cũng hạn chế nhu cầu cho hài hòa) .

Đứng trước 2 tổ chức TPP và RCEP, Việt Nam mình cần phải có những thay đổi cho phù hợp với tình hình mới, thích ứng với từng tổ chức để tranh thủ được những lợi ích thiết thực và ổn định nhất mà phát triển kinh tế cho nước mình ?

Montréal, ngày 28/4/2013

Tổng hợp tài liệu

Ngô Khôn Trí