KHÔNG ĐÚNG THỜI ĐIỂM

Ngô Khôn Trí (Exryu Canada)

"Nếu WHO đã thực hiện nhiệm vụ của mình, đưa các chuyên gia y tế vào Trung Quốc để đánh giá khách quan tình hình tại đó và vạch ra sự thiếu minh bạch của TQ, thì dịch bệnh có thể được ngăn chặn tại nguồn với ít người thiệt mạng"

Đó là lời chỉ trích của T/thống Trump khi ra quyết định ngưng tài trợ cho WHO vào ngày 14/3/2020.

Khách quan mà nói lời chỉ trích này không phải là không đúng. Nhưng nếu nó được nói ra ngay sau khi nhóm chuyên gia của Mỹ được chính phủ TQ chấp thuận theo phái đoàn của WHO đến TQ tìm hiểu về cách đối phó virus vào ngày 3/2 thì sẽ được nhiều người ủng hộ hơn. Vào thời điểm đó ở Mỹ đã phát hiện 11 ca nhiễm, một Lực lượng đặc nhiệm coronavirus của Nhà Trắng đã được thành lập vào ngày 29/1 và T/thống Trump cũng đã tuyên bố tình trạng khẩn cấp về sức khỏe cộng đồng (public health emergency) và hạn chế đối với du khách đến từ TQ vào ngày 31/1 trước đó.

WHO (World Health Organization) là cơ quan của Liên Hiệp Quốc chịu trách nhiệm về sức khỏe cộng đồng toàn cầu nhưng thực chất quyền hạn của WHO có giới hạn. WHO không có quyền tự do hành động như gởi chuyên gia vào nơi phát sinh bệnh dịch nếu không có được sự chấp nhận của chính phủ nước đó.

Ngày 31/12/2019, WHO nhận được báo cáo lần đầu tiên từ Vũ Hán, TQ về một số trường hợp viêm phổi do virus không rõ nguyên nhân được phát hiện. Ngày 1/1/2020, WHO nhận thêm thông tin từ TQ là nhiều bệnh nhân bị viêm phổi có điểm chung là làm việc tại chợ Hoa Nam và chính quyền địa phương đã gởi nhân viên xuống chợ dọn dẹp vệ sinh, phun thuốc khử trùng và đóng cửa chợ. WHO quá lạc quan và tin rằng TQ đã nỗ lực ngăn chặn virus tại ổ dịch mà không đề nghị đưa người của mình đi kiểm chứng.

Khi các nhà khoa học tại Viện Virus học Vũ Hán nghiên cứu mẫu từ các bệnh nhân, trong đó có Zheng-Li Shi, từng thuộc nhóm nghiên cứu về nguồn gốc của virus SARS xuất hiện ở tỉnh Quảng Đông năm 2002, chia sẻ cấu trúc gen của virus trong cơ sở dữ liệu công khai cho các nhà khoa học ở khắp mọi nơi sử dụng. Thị trưởng Vũ Hán chần chừ không giám đưa ra quyết định vì không muốn tung tin xấu trước kỳ họp Hội đồng Nhân dân. Mọi việc được che giấu cho đến ngày 13/1, khi xuất hiện những cái chết đầu tiên và sự lây lan của căn bệnh ra nước ngoài đã thu hút sự chú ý của các quan chức cấp cao ở Bắc Kinh. Chính quyền trung ương điều nhà dịch tễ học nổi tiếng Chung Nam Sơn, được xem là người hùng trong cuộc chiến chống SARS, đến Vũ Hán để đánh giá tình hình. Một tuần lễ sau, vào ngày 20/1, ông Chung tuyên bố rằng virus lây từ người sang người và một bệnh nhân đã lây cho ít nhất 14 nhân viên y tế. Ngày 22/1, khi tổng số người tử vong lên đến 9 và số người bị nhiễm lên đến 267, Thị trưởng Vũ Hán Chu Tiên Vượng đã vội vã ra lệnh đóng cửa các phương tiện giao thông công cộng của thành phố, bao gồm xe buýt, xe lửa, phà và sân bay. Ông Tập ra tuyên bố đầu tiên về dịch với chỉ đạo là "dốc toàn lực" để ngăn dịch. Ông đã ra lệnh cho quân đội gấp rút xây bệnh viện 1000 giường và điều động đoàn y tế từ các thành phố khác đến Vũ Hán.

Tại thời điểm đó, tổng số người bị nhiễm ở các nước khác là 10 người, bao gồm Thailand, Nhật Bản, Hong Kong, Đài Loan, Hàn Quốc, Mỹ. Tất cả đều là những người trở về từ thành phố Vũ Hán. Tại Mỹ, người bị nhiễm đầu tiên được phát hiện tại tiểu bang Washington. Trả lời câu hỏi liệu tổng thống có lo lắng về sự bùng phát trong cuộc phỏng vấn với CNBC từ diễn đàn kinh tế thế giới ở Davos, Thụy Sĩ. T/thống Trump nói với giới truyền thông rằng : "Không. Không hề, chúng tôi kiểm soát được nó. Nó sẽ rất tốt ". Ngày hôm sau, chính WHO cũng thông báo rằng VuHan coronavirus chưa phải là một trường hợp khẩn cấp về sức khỏe cộng đồng.

Khi số tử vong lên đến 42 và 1409 ca nhiễm được xác nhận, Chủ tịch Tập khẩn trương họp với các quan chức hàng đầu để thông báo tình hình nghiêm trọng để cùng nhau tìm cách đối phó, ra quyết định hũy bỏ có tổ chức mừng Tết Nguyên Đán. Tổng thống Trump đã tweet lời khen ngợi những nỗ lực của chủ tịch Tập và TQ trong việc ngăn chặn coronavirus Vũ Hán.

Lúc đó WHO nói việc lây truyền từ người sang người đã được xác nhận phần lớn ở thành phố Vũ Hán, nhưng cũng có một số nơi khác ở TQ và quốc tế. Vì chưa có đủ thông tin nên không thể đưa ra kết luận chắc chắn về các đặc điểm lâm sàng đầy đủ của bệnh, cường độ lây truyền từ người sang người và nguồn gốc của sự bùng phát.

Ngày 28/1, Tổng Giám đốc WHO, Tiến sĩ Tedros Adhanom Ghebreyesus, gặp Chủ tịch Tập Cận Bình tại Bắc Kinh. Ngày 29/1, WHO tuyên bố ổ dịch 2019-nCoV là một trường hợp khẩn cấp về lo ngại quốc tế vì có thể xuất hiện ở bất kỳ quốc gia nào. WHO khẳng định lại nỗ lực của TQ nhằm kiểm soát lây lan 2019-nCoV là phù hợp và đang thiết lập một tiêu chuẩn mới cho phản ứng bùng phát.

Ngày 3/2, số người chết tăng lên 426, người nhiễm bệnh cũng tăng lên 20.622. Ủy ban Thường vụ Bộ Chính trị đảng Cộng sản TQ thừa nhận có nhiều thiếu sót trong ứng phó dịch bệnh. Nhà Trắng cho biết."TQ đã chấp thuận đề nghị bổ sung một nhóm chuyên gia Mỹ vào phái đoàn của WHO tại TQ nhằm tìm hiểu thêm và tìm cách đối phó virus"

Ngày 11/3, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã tuyên bố dịch bệnh viêm đường hô hấp cấp Covid-19 do chủng mới của virus corona (SARS-CoV-2) là một đại dịch toàn cầu. Lúc này trên thế giới ghi nhận 121.315 ca nhiễm Covid-19, 4.375 người tử vong. Riêng ở Mỹ là 106 ca nhiễm, 8 tử vong.

Sau đó, tức khắc tất cả các nước đồng loạt tuyên bố đóng cửa biên giới đối với khách nước ngoài và yêu cầu tất cả những dân và du khách phải cách ly 14 ngày sau khi trở về. Nhưng riêng T/thống Trump thì tuyên bố rằng Hoa Kỳ đã "đình chỉ tất cả các chuyến đi từ Châu Âu đến Hoa Kỳ trong 30 (ba mươi) ngày tới", ngoại trừ chuyến đi từ Vương quốc Anh, và bao gồm cả "lượng thương mại và hàng hóa khổng lồ". Ông tự ca ngợi phản ứng của chính quyền của ông đối với virus "nước ngoài" trong khi "một số lượng lớn ca nhiễm mới ở Mỹ là do các du khách đến từ châu Âu gieo ". Khi WHO công bố tỷ lệ tử vong 3,4% cho các trường hợp vào ngày 13/3, Ông còn tuyên bố trên Hannity của Fox News rằng đây là "số giả" và con số thật là dưới 1%.

Có lẽ điều lo ngại nhất của ông Trump lúc này là thị trường chứng khoán đang lao đầu xuống dốc, mất hơn 2000 điểm sau khi WHO tuyên bố đại dịch. Fed cắt giảm lãi suất, chính phủ Mỹ bơm 1.500 tỷ USD để ngăn chặn sự sụt giảm vì sợ mất kiểm soát thị trường tài chính.

Vào ngày 16/3, ông Trump đã thay đổi giọng điệu của mình. Lần đầu tiên, ông thừa nhận rằng COVID-19 "không được kiểm soát", tình hình là "tồi tệ" với nhiều tháng bị gián đoạn trong cuộc sống hàng ngày và suy thoái kinh tế có thể xảy ra. Lúc này ông mới lắng nghe các khuyến nghị của CDC là "15 ngày để làm chậm sự lây lan". Thế nhưng ngày hôm sau, với giọng điệu cũ, ông nói : "Tôi cảm thấy đó là một đại dịch từ lâu trước khi nó được gọi là đại dịch.". Ông cũng nói rằng nước Mỹ sẽ giành được chiến thắng hoàn toàn trước "kẻ thù vô hình" và kêu gọi người Mỹ cùng nhau hy sinh.

Vào ngày 16/3, T/thống Trump bắt đầu gọi COVID-19 là "virus Trung Quốc", và kết quả là ông đã bị các quan chức TQ, WHO chỉ trích và ngay đêm hôm đó, trên mạng xã hội xuất hiện nhiều lời chỉ trích mạnh mẽ về cách dùng từ ngữ tạo ra sự kỳ thị tiềm tàng đối với người TQ và người châu Á. Ông không đồng ý với những lời chỉ trích đó và nói rằng TQ đã có lúc nói là do lính Mỹ gây ra. Điều đó không thể xảy ra. Ngày 23/3, ông ngừng sử dụng từ ngữ này. Ngày 26/3, ông nói chuyện qua điện thoại với Chủ tịch TQ Tập Cận Bình, hai bên cam kết hợp tác để chống lại đại dịch, một báo hiệu về mối quan hệ mới giữa hai nước sau nhiều tuần căng thẳng gia tăng.

Vào ngày 23/3, ông Trump cho rằng rằng các vấn đề kinh tế phát sinh từ các biện pháp xa cách vật lý sẽ làm cho hàng ngàn người tự tử (không có bằng chứng trích dẫn) và "có lẽ nhiều cái chết" hơn do chính COVID-19. Do đó, ông tuyên bố rằng Hoa Kỳ sẽ "sớm mở cửa trở lại" trong vài tuần nữa. Ngày hôm sau, ông bày tỏ muốn mở lại vào ngày 12/4 vì là ngày lễ Phục sinh, các nhà thờ sẽ chật kín trên khắp đất nước. Tuy nhiên, một cuộc khảo sát của các nhà kinh tế học nổi tiếng của Đại học Chicago chỉ ra rằng việc mở cửa sớm sẽ gây thiệt hại kinh tế nhiều hơn là duy trì nó. Các học giả về luật và kinh tế đã lập luận rằng việc đóng cửa là hợp lý dựa trên phân tích lợi ích chi phí. Ngày 29/3, ông quyết định kéo dài thời hạn đóng cửa đến ngày 30/4. Ngày 30 tháng 3, ông cho biết tổng số người Mỹ sẽ chết trong dịch bệnh có thể là 100.000 người trở lên, dựa theo tuyên bố từ chuyên gia Fauci rằng 100.000 đến 200.000 người Mỹ có thể chết vì virus này.

Tại thời điểm hiện tại (16/4/2020), số ca nhiễm tại Mỹ đã lên đến 670 ngàn người, 34 103 ca tử vong, trên toàn thế giới tổng cộng ca nhiễm được xác nhận đã vượt xa 2,1 triệu và số người tử vong đã lên tới 144 515 người. Các con số này đang tiếp tục tăng nhanh mỗi ngày, một số nơi có tín hiệu giảm dần nhưng 1 số nơi khác đang có tín hiệu sắp bùng phát.

Với tài năng của một thương nhân bén nhạy trong việc tìm kiếm lợi nhuận và cắt giảm chi tiêu của Tổng thống Trump thì việc ông ngưng tài trợ cho WHO giống như việc ông tuyên bố rút Hoa Kỳ khỏi Thỏa thuận Paris trước đây, là điều mà nhiều người có thể nghĩa ra. Thế nhưng, lần này ông bị chỉ trích nặng nề vì quyết định trong bối cảnh đại dịch virus corona đang diễn ra phức tạp trên khắp thế giới mà hiện nay Hoa Kỳ là tâm dịch. Hiệp hội Y khoa Hoa Kỳ cho biết đây là một "bước đi sai lầm nguy hiểm".Tỷ phú Bill Gates, một nhà tài trợ chính của WHO, nói rằng việc này 'rất nguy hiểm'.

Có thể WHO chưa làm tròn chức năng của mình, không đáp ứng điều mong muốn của chính quyền Trump, một phần là do bởi quyền lực có giới hạn ?. Nhưng WHO có vai trò quan trọng trong việc dẫn dắt các phản ứng liên quan đến sức khỏe toàn cầu. Hơn lúc nào hết, việc hợp tác quốc tế trong việc chống lại đại dịch Covid-19 trong lúc này là rất quan trọng ? Đây là một quyết định "Không đúng thời điểm".

Montreal, ngày 16/4/2020

Ngô Khôn Trí