Cô lập Qatar, ai được ai mất ?

Ngô Khôn Trí (Exryu Canada)

Tin tức Qatar bị các nước láng giềng đồng loạt cắt đứt quan hệ ngoại giao đã làm cho cộng đồng thế giới quan tâm cao độ. Nếu mối bất đồng này không được giải quyết ổn thỏa sẽ dẫn đến xung đột vũ trang. Sự bất ổn ở vùng Vịnh có ảnh hưởng đến sự ổn định của nhiều quốc gia.

Để hiểu rõ sự kiện này, cần ghi lại vài dòng về Qatar và lý do tại sao Qatar bị cô lập.

Vài dòng về Qatar :

Qatar là một quốc gia nhỏ bé nằm trong vịnh Ba Tư, có biên giới trên bộ với Saudi Arabia, dân số là 2,7 triệu nhưng chỉ có khoảng 313 ngàn người là công dân Qatar, phần còn lại là ngoại kiều. mỗi tháng có khoảng 25 ngàn người nhập cư, giành độc lập từ Anh vào năm 1971, theo chế độ quân chủ thế tập. có chỉ số thu nhập bình quân cao nhất thế giới (145,894 USD), là quốc gia tiến bộ nhất trong thế giới Ả Rập .

Nhờ vào vị trí chiến lược về thương nghiệp tại vịnh Ba Tư, Qatar đã là một trung tâm mậu dịch ngọc trai từ thế kỷ 8. đã từng bị Bồ Đào Nha chiếm làm thuộc địa (1515 – 1521). Bahrain và Saudi cai trị (1783 – 1868), Anh cai trị (1916 – 1971).

Ngày 3/11/1916, theo kết quả phân chia đế quốc Ottoman, Qatar trở thành lãnh thổ bảo hộ thuộc Anh. Ngày 5/5/1935, Qatar ký với Anh một hiệp ước bảo hộ trước các đe dọa bên trong và bên ngoài. Dầu mỏ được phát hiện vào năm 1939, tuy nhiên việc khai thác bị trì hoãn do Chiến tranh Thế giới Thứ Hai. Năm 1968, Anh tuyên bố sẽ giải phóng chính trị khỏi vịnh Ba Tư trong thời gian 3 năm, Qatar dự định cùng Bahrain và 7 nước đình chiến khác hình thành 1 liên bang. Tuy nhiên, do có nhiều tranh chấp khu vực nên Qatar từ bỏ dự định này và tuyên bố độc lập. Năm 1991, trong chiến tranh vùng vịnh (Iraq xâm lược Kuwait 2/8/1990-28/2/1991) Qatar đã cho phép Mỹ và Pháp hoạt động trên lãnh thổ của mình.

Năm 1995, Pháp và 1 số quốc gia láng giềng giúp Thái tử Hamad lật đổ người cha Khalifa. Dưới thời Hamad, lần đầu tiên nữ giới được quyền đi bầu cấp đô thị, nới lỏng tự do hóa đài truyền hình Al Jazeera và soạn thảo hiến pháp thành văn đầu tiên (2005), dự định sẽ tổ chức bầu cử cơ quan lập pháp quốc gia lần đầu vào năm 2019.

Tháng 6/2013, Tamim bin Hamad Al Thani được cha trao quyền lực, trở thành vua Qatar. Năm 2015, Qatar tham gia chiến dịch can thiệp quân sự do Saudi Arabia lãnh đạo tại Yemem chống lại phiến quân Houthis, dòng Hồi giáo Shiite và lực lượng trung thành với cựu tổng thống Ali Abdalla Saleh.

Tại sao Qatar bị cô lập ?

Qatar hiện đại hóa cơ sở hạ tầng và phát triển nhanh chóng nhờ thu nhập từ mỏ dầu, là một quốc gia nhỏ bên cạnh các láng giềng lớn. Do đó, để duy trì tính độc lập của mình, Qatar mở rộng quan hệ song phương với nhiều quốc gia. Qatar là thành viên của GCC (Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh) và OPEC (Tổ chức các nước xuất khẩu dầu lửa), đồng ý để Mỹ và lập căn cứ không quân Al Udeid trên đất nước mình, nhưng cũng có thỏa thuận hợp tác phòng thủ và cùng chia sẻ mỏ khí đốt đơn lẻ lớn nhất thế giới với Iran ( một nước thù nghịch với Saudi Arabia) và cũng có quan hệ với Taliban (một phong trào Hồi giáo dòng Sunni, thống trị Afghanistan 1995 – 2001).

Qatar là nước thứ nhì sau Pháp công khai tuyên bố công nhận Hội đồng Chuyển tiếp Quốc gia Libya (chống lại Gaddafi) là chính phủ hợp pháp của Libya trong bối cảnh nội chiến Libya 2011.

Tháng 9/2011, các thành viên GCC tham gia chiến dịch oanh tạc chống nhóm ISIL (dòng Sunni) tại Syria. Các quốc gia đều phản đối Anh em Hồi giáo tại Syria nhưng Qatar thì ủng hộ. Ngoài ra, Qatar ủng hộ tổng thống dân cử Mohamed Morsi của Ai Cập thông qua mạng lưới truyền thông Al Jazeera trước khi ông ta bị đảo chánh. Chính vì thế Ai Cập là quốc gia tố cáo mạnh mẽ Qatar là kẻ phá hoại, đã ủng hộ nhóm Wilayat Sinai (một nhánh của IS).

Năm 2014, quan hệ giữa Qatar với Bahrain, Saudi Arabia và các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống Nhất trở nên căng thẳng do Qatar ủng hộ Tổ chức Anh em Hồi giáo và các nhóm cực đoan tại Syria. Israel, Mỹ, Ai Cập và Saudi Arabia buộc tội Qatar là kẻ phá hoại ổn định khu vực vì đã ủng hộ Hamas (một phong trào kháng chiến Hồi giáo dòng Sunni của người Palestine chống lại sự chiếm đóng của Iarael).

Ngày 20/5/2017, trong chuyến công du nước ngoài đầu tiên sau 4 tháng nhậm chức , Tổng thống Mỹ Donald Trump đã đến Saudi Arabia , để hội đàm với Quốc vương Salman Bin Abdul Aziz. Hai bên đã ký nhiều thỏa thuận hợp tác trên lãnh vực quốc phòng (110 tỷ USD), khai thác dầu (50 tỷ),...tổng trị giá khoảng 380 tỷ USD.

T/thống Trump đã nhận được Huân chương Quốc vương Abdul Aziz, tước hiệu công dân cao quý nhất của Saudi Arabia. Tước hiệu này cũng đã từng được trao cho T/thống Nga Vladimir Putin, Thủ tướng Anh Theresa May, cựu T/thống Barack Obama. Trên mạng twitter, Quốc vương Salman tuyên bố mối quan hệ giữa 2 nước sẽ giúp tăng cường an ninh toàn cầu.

Một ngày sau đó, T/thống Trump đã tham dự Hội nghị thượng đỉnh Mỹ-Arab Hồi giáo và với các nước trong GCC (một liên minh chính trị và kinh tế của tất cả các nước Ả Rập ở vịnh Ba Tư ngoại trừ Iran và Iraq). Năm 2011 Saudi Arabia đã đề nghị biến đổi thành một “Liên minh vịnh Ba Tư” với mong muốn có được một lực lượng quân đội thống nhất, một đồng tiền chung, ngân hàng trung ương, trung tâm nghiên cứu khoa học chung,…

Ngày 24/5, ngòi nổ cho cuộc khủng hoảng ngoại giao lần này là sự kiện tin tặc tấn công hãng thông tấn quốc gia Qatar. Hãng này dẫn lời phát biểu của Quốc vương Qatar : « Iran là nước lớn Hồi giáo không thể xem nhẹ » và « giữ thái đô thù nghịch với Iran là thiếu khôn ngoan ». Saudi Arabia Saudi và 1 số nước đã chận kinh truyền thông này. Sau đó, Qatar ngay lập tức bác bỏ tin đồn, cho biết web chính bị hacker tấn công.

Ngày 27/5, Quốc vương Qatar Tamin đã điện chúc mừng Tổng thống tái đắt cử Iran Rouhani. Việc này làm tăng thêm mối bất bình với Saudi Arabia,bởi vì Saudi Arabia coi Iran là đối thủ cạnh tranh quyền chủ đạo trong khu vực.

Trước đây, Qatar từng bị các nước chỉ trích là có thái độ mập mờ ủng hộ tổ chức khủng bố, nên nhân cơ hội này, vào ngày 5/6/2017, Bahrain,Saudi Arabia, UAE, Ai Cập, Yemen, Bahrain , Lybia và Maldives bất ngờ tuyên bố cắt đứt quan hệ với Qatar và cáo buộc nước này tài trợ cho chủ nghĩa khủng bố.

Ngày 6/6, Qatar bày tỏ muốn Kuwait làm trung gian hòa giải. Tuy nhiên, mọi việc trở nên trầm trọng hơn khi Tổng thống Mỹ Donald Trump đăng trên Twitter cáo buộc Qatar tài trợ chủ nghĩa cực đoan và 2 nước Mauritius và Mauritania tiếp theo tuyên bố cắt đứt quan hệ với Qatar.

Ngày 9/6, trong cuộc họp báo tại Nhà Trắng, Tổng thống Trump phát biểu : “ Qatar có truyền thống là một nước tài trợ cho khủng bố ở cấp độ rất cao. Qatar phải chấm dứt việc tài trợ đó cũng như tư tưởng cực đoan của họ liên quan tới vấn đề tài trợ”. Lời phát biểu này như là “thêm dầu vào lửa”, khuyến khích Saudi Arabia và các quốc gia vùng Vịnh khác tăng cường cô lập Qatar.

Trong khi 10 ngàn binh sĩ Mỹ đang đóng quân tại căn cứ không quân al-Udeil tại Qatar, là trung tâm điều phối trọng yếu cho các chiến dịch quân sự của Mỹ tại Trung Đông, nhất là trong chiến dịch chống tổ chức IS. Căn cứ này được Qatar đầu tư hơn 1 tỷ đô la vào năm 1990. giúp Qatar an toàn trước nguy cơ tấn công từ bất cứ đối thủ nào trong khu vực, đóng vai trò như một “vật bảo đảm” cho sự ủng hộ của Mỹ với Qatar. UAE và một số các nước khác muốn Mỹ dời căn cứ này đền nước họ.

Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ, James Mattis là một vị tướng từng phục vụ tại al-Udeil ngay từ khi mở cửa ( năm 2005), đã khen ngợi : “cam kết bền vững của Qatar với an ninh khu vực”.

( Phát ngôn này cho thấy tính không nhất quán trong chính sách của chính quyền Mỹ hiện nay ?)

Mặc dù, Bộ Ngoại giao Qatar nói cáo buộc trên thiếu cơ sở và vô căn cứ. Nhưng các chuyến bay giữa Qatar với các nước UAE, Ai Cập, Saudi Arabia,… bị đình chỉ.

Ngày 11/6, Iran điều 5 máy bay chở các mặt hàng thực phẩm xuất khẩu đến Qatar, mỗi chiếc chở khoảng 90 tấn hàng hóa.

Hãng tin TASS (Nga) dẫn nhận định của chuyên gia Ignatenko rằng Mỹ đã “bật đèn xanh” cho các nước các nước vốn đã có căng thẳng với Qatar trên trường quốc tế. Đây là một tín hiệu cho thấy Mỹ đã thay đổi cách giải quyết các khủng hoảng ở Trung Đông.

Việc cô lập Qatar đã tạo cơ hội để Iran, một quốc gia mà Saudi Arabia xem như là kẻ thù.mở rộng tầm ảnh hưởng của mình đến Qatar. Nếu mối bất hòa giữa Qatar với các nước Arab vùng Vịnh không được giải quyết sớm, tình hình sẽ trở nên phức tạp, có nguy cơ dẫn đến chiến tranh.Tình hình xung đột vũ trang ở Syria chắc chắn cũng sẽ thay đổi theo và không ai có thể đo lường được tầm ảnh hưởng của nó sẽ lan rộng tới đâu  Thế chiến ?

Nơi nào thiếu đoàn kết, có tranh giành quyền lợi, quyền lực, nơi đó virus Hacker dễ xâm nhập ?

Montreal, ngày 14/6/2017

Ngô Khôn Trí