BA QUỐC GIA LIÊN KẾT TỰ DO VỚI HOA KỲ

Ngô Khôn Trí (Exryu Canada)

Sau Thế chiến Thứ hai, vào ngày 18/7/ 1947, Liên Hiệp Quốc đã ủy quyền cai trị 3 quần đảo Micronesia, Marshall và Palau cho Hoa Kỳ , được gọi chung là “Lãnh thổ Ủy thác Quần đảo Thái Bình Dương” Trust Territory of the Pacific Islands hay viết tắt là TTPI) . Sau đó, 3 quốc gia của 3 quần đảo này là Liên bang Micronesia, Cộng hòa Quần đảo Marshall và Cộng hòa Palau đã đồng ý ký vào Hiệp ước Liên kết Tự do (Compact of Free Association hay viết tắc là COFA) và đều trở thành các quốc gia liên kết với Hoa Kỳ. COFA đã được Quốc hội Hoa Kỳ thông qua vào năm 1986 và được ký thành luật vào ngày 13/11/1986.

Theo tinh thần COFA, Hoa Kỳ bảo đảm việc tài trợ tài chính trong thời gian dài 15 năm để đổi lấy việc cho phép Hoa Kỳ độc quyền lập căn cứ quân sự và có toàn quyền lực và trách nhiệm về an ninh quốc phòng. Hàng hóa nhập cảng vào Hoa Kỳ từ các quốc gia COFA gần như được miễn thuế. Đa số công dân các quốc gia COFA có thể đến sống và làm việc tại Hoa Kỳ và ngược lại các công dân Hoa Kỳ và gia đình của họ có thể đến sống và làm việc tại các quốc gia COFA này . Đồng đô la Mỹ là đơn vị tiền tệ chính thức ở 3 quốc gia này, tiếng Anh cũng trở thành ngôn ngữ chính. Thời hạn của hiệp ước này là 15 năm đối với Liên bang Micronesia và Quần đảo Marshall, 50 năm đối với Palau .

Đại diện các quốc gia COFA vào năm 2019.

Từ trái sang phải: Ngoại trưởng Mike Pompeo (Hoa Kỳ), Tổng thống David Panuelo (Micronesia),

Tổng thống Hilda Heine (Marshall) và Phó Tổng thống Raynold Oilouch (Palauan)

Liên bang Micronesia là một đảo quốc nằm ở Thái Bình Dương, phía đông bắc của Papua New Guinea, nằm ở khu vực có tên Micronesia, khu vực này bao gồm hàng trăm hòn đảo nhỏ chia thành 7 lãnh thổ. Dân số khoảng 110 ngàn người , đa số theo đạo Tin Lành, là thuộc địa của Tây Ban Nha trong thế kỷ XVII, bị Đức xâm chiếm (1899), Nhật Bản chiếm đóng (1914) rồi đến Hoa Kỳ đánh chiếm (1944). Được hưởng quyền tự trị vào năm 1979. Năm 1983, Micronesia bỏ phiếu chấp thuận COFA với Hoa Kỳ và trở thành quốc gia độc lập liên kết với Hoa Kỳ năm 1986. Gia nhập Liên Hiệp Quốc năm 1991, trở thành nước thành viên của tổ chức Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) năm 1993.

Cho đến nay, Micronesia đã thiết lập quan hệ ngoại giao chính thức với khoảng 20 quốc gia, trong đó có Mỹ, Úc, Philippines, Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản, Singapore ... và Việt Nam. Tiếng Anh trở thành ngôn ngữ chính. Từ năm 1990 , nhiều người Mỹ, Úc , châu Âu, Trung Quốc và Philippines đến sinh sống. Năm 2008, Liên bang Micronesia có tỷ lệ nhập ngũ trên đầu người cao hơn bất kỳ tiểu bang nào của Hoa Kỳ. Kinh tế của Micronesia phụ thuộc nhiều vào sự trợ giúp của Mỹ. Theo Hiệp ước Liên kết Tự do, Mỹ đã viện trợ cho Micronesia 1,3 tỉ USD từ năm 1986 đến năm 2001. Hai ngành quan trọng nhất là ngư nghiệp và du lịch, ngành du lịch khá phát triển nhờ vào khách du lịch từ Nhật Bản và hiện nay là Trung Quốc .

Quần đảo Marshall là một đảo quốc nằm gần xích đạo trên Thái Bình Dương, có khoảng 54 ngàn dân cư ngụ trên 29 rạn san hô vòng, gồm 1.156 đảo và đảo nhỏ (islet), có biên giới đường biển với Liên bang Micronesia về phía đông . Thủ đô là Majuro . Tiếng Anh và tiếng Marshall được sử dụng ở bậc tiểu học, các bậc cao hơn chỉ dùng tiếng Anh.

Marshall Islands

Nhà thám hiểm đầu tiên đến quần đảo này là Alonso de Salazar, người Tây Ban Nha vào năm 1526. Thế nhưng, năm 1788, một nhà thám hiểm người Anh John Marshall đến và đặt tên cho quần đảo này là Marshall. Năm 1874, quần đảo thuộc quyền quản lý của Tây Ban Nha, Đế quốc Đức mua lại vào năm 1884, và nó trở thành một phần của New Guinea thuộc Đức năm 1885. Vào Chiến tranh thế giới thứ nhất, Đế quốc Nhật Bản chiếm Quần đảo Marshall. Năm 1919, Hội Quốc Liên đã kết hợp nó với các cựu lãnh thổ của Đức để tạo nên Ủy thác Nam Dương. Vào Chiến tranh thế giới thứ hai, Hoa Kỳ đánh chiếm quần đảo trong Chiến dịch quần đảo Gilbert và Marshall. Cùng với các quần đảo châu Đại Dương khác, Quần đảo Marshall được hợp nhất vào Lãnh thổ Ủy thác Quần đảo Thái Bình Dương do Hoa Kỳ quản lý. Marshall giành được quyền tự quản năm 1979, và độc lập năm 1986, dưới Hiệp ước Liên kết Tự do với Hoa Kỳ, trở thành thành viên Liên Hiệp Quốc từ nằm 1991.

Về chính trị, đây là một nước cộng hòa tổng thống, liên kết tự do với Hoa Kỳ, Hoa Kỳ có trách nhiệm bảo vệ và trợ cấp. Do chỉ có ít tài nguyên, nền kinh tế quốc gia phụ thuộc vào dịch vụ, cũng như phần nào ngư nghiệp và nông nghiệp nên viện trợ từ Hoa Kỳ chiếm một phần đáng kể tổng sản phẩm nội địa quốc gia.

Đa số công dân tại Quần đảo Marshall là người Marshall, dù có một số nhỏ người nhập cư từ Hoa Kỳ, Trung Quốc, Philippines, và những đảo Thái Bình Dương khác. Hai ngôn ngữ chính thức là tiếng Marshall (một ngôn ngữ Malay-Polynesia) và tiếng Anh.

Trong những năm Chiến tranh Lạnh, quân đội Mỹ đã chọn quần đảo Marshall làm nơi thử nghiệm bom hạt nhân. Từ năm 1946 đến 1958, Mỹ đã ném khoảng 67 bom hạt nhân xuống quần đảo này, đặc biệt là đảo Bikini. Thử nghiệm hạt nhân mạnh nhất mang tên Bravo diễn ra vào năm 1954 với lượng nổ gấp 1.000 lần quả bom hạt nhân Mỹ ném xuống Hiroshima năm 1945. Những thử nghiệm hạt nhân của Mỹ trên quần đảo Marshall đã khiến cuộc sống người dân bị đảo lộn và để hậu quả cực kỳ nghiêm trọng. Cư dân trên hòn đảo buộc phải rời khỏi nơi sinh sống lâu nay của họ và đến nay vẫn không thể trở lại vì ô nhiễm phóng xạ. Gần đây, mặc dù các nghiên cứu của Đại học Columbia cho biết trong 5 đảo khác thuộc quần đảo Marshall, ô nhiễm phóng xạ đã giảm xuống dưới 100 milligam. Tuy nhiên, gần một nửa dân số đang sống tập trung tại khu đô thị chính Majuro khiến thành phố này trở nên chật chội. Bên cạnh đó, hiện tượng nước biển dâng do biến đổi khí hậu có nguy cơ nhấn chìm hòn đảo, đe dọa cuộc sống của người dân.

Palau là một đảo quốc ở Tây Thái Bình Dương, có khoảng 340 hòn đảo. có biên giới biển giáp với Indonesia, Philippines, và Liên bang Micronesia, có khoảng 22 ngàn dân. Năm 1574, Tây Ban Nha đến chiếm rồi sau đó bán lại cho Đức vào năm 1899, Nhật đánh chiếm trong thế chiến thứ nhất (1914-1918). Mỹ chiếm lấy từ Nhật (11/1944) trong Thế chiến thứ hai.

Palau

Sau khi bỏ phiếu không tham gia Liên bang Micronesia vào năm 1979, quần đảo có chủ quyền hoàn toàn vào năm 1994 . Palau không có quân đội độc lập, dựa vào Hoa Kỳ để phòng thủ. Theo hiệp ước, quân đội Hoa Kỳ được quyền tiếp cận quần đảo trong 50 năm. Tiền tệ của Palau là đô la Mỹ. Ngôn ngữ chính là tiếng Palau và tiếng Anh. Tiếng Nhật tương đối được phổ biến tại đây . Các hoạt động kinh tế của Palau dựa nhiều vào sự hỗ trợ tài chính từ Hoa Kỳ. Ngành du lịch là nguồn thu lớn cho Palau . Dân số được hưởng mức thu nhập bình quân đầu người gấp đôi so với quốc gia láng giềng là liên bang Micronesia . Trong tháng 11 năm 2006, các Ngân hàng Palau chính thức tuyên bố phá sản. Ngày 12 tháng 12, 79 người của những người bị ảnh hưởng nhận tiền đền bù, một trong số đó là từ Đài Loan, trong khi phần còn lại là các tài khoản từ Palau, Philipines và Mỹ. Ông Toribiong thống tống ngân hàng quốc gia Horizon Palau nói: "Kinh phí cho thanh toán đến từ sự cân bằng vốn vay cho Palau từ chính phủ Đài Loan".

Ngay sau thế chiến Thứ hai (1939-1945), tình trạng tiếp nối xung đột chính trị, căng thẳng quân sự, và cạnh tranh kinh tế tồn tại , chủ yếu là giữa Hoa Kỳ và Liên bang Xô viết . Hoa Kỳ tiếp thu nhiều quần đảo từ tay Nhật Bản. Để bảo vệ an ninh và duy trì vị thế của mình, Hoa Kỳ đã sử dụng hình thức viện trợ để giúp đỡ kinh tế cho các quốc đảo để đổi lấy quyền được thành lập căn cứ quân sự và cũng để tạo thêm thị trường tiêu thụ hàng hóa của mình .

Ngày nay , chiến tranh lạnh giữa Hoa Kỳ và Liên Xô đã hết, lo sợ bị chiếm đóng không còn nữa, thời hạn viện trợ của Hoa Kỳ cũng đã hết , kinh tế của 3 quốc gia này đang gặp khó khăn , nhiều người trẻ phải gia nhập vào quân đội của Hoa Kỳ , nguồn thu chính của ngân sách nhà nước dựa vào ngành du lịch.

Lợi dụng cơ hội này, hơn 10 năm nay Trung Quốc âm thầm hỗ trợ nhiều chương trình phát triển nông nghiệp ở 3 nước này. Ngày 2/9/2019 vừa qua, tại đại học Microsenia , trong buổi lễ kỷ niệm quan hệ hữu nghị giữa 2 nước, Đại sứ TQ H.E. Huang Zheng đã thừa nhận kể từ năm 1998, chính phủ Trung Quốc đã cung cấp 11 giai đoạn hỗ trợ kỹ thuật nông nghiệp cho Liên bang Micronesi. Các dự án Giai đoạn XI là xây dựng 7 dự án khí sinh học, tổ chức 135 khóa đào tạo với 800 người tham gia công nghệ nông nghiệp, tám địa điểm trình diễn nông nghiệp thứ cấp và xây dựng các cơ sở phụ trợ nông nghiệp mới như tán rau, chuồng trại, v.v. đang tiến hành và sẽ đạt được mục tiêu vào năm 2021.

Để gây áp lực Palau cắt đứt quan hệ với Đài Loan , Trung Quốc đã cấm công dân nước mình đến Palau, giáng một đòn mạnh vào ngành du lịch của quốc đảo này . Ba tuần trước, Kiribati và Quần đảo Solomon tuyên bố sẽ cắt đứt quan hệ ngoại giao với Đài Loan và thay vào đó sẽ thiết lập quan hệ với Trung Quốc.

Điều này đã làm Hoa Kỳ tỏ quan ngại sâu sắc về động thái ngoại giao gần đây của Trung Quốc , Hoa Kỳ nhất định không muốn bị mất vị thế của mình đối với Micronesia và Quần đảo Marshall quốc đảo Palau ?

Montreal, ngày 1/10/2019

Ngô Khôn Trí