U ơi, sao u đến ? Ấy đừng, u đừng đi ! Con đã lâu, lâu lắm rồi chưa gặp được u, con cơ hồ không còn nhận rõ được diện mạo của u nữa, hơn hai mươi năm rồi, đúng mùa hè con lên đại học năm thứ hai ấy, ngoảnh lại nhìn đã không còn thấy u đâu nữa, không, con còn nằm mơ thấy u một lần, cái giấc mộng ấy cũng mơ hồ không rõ nét. U không thay đổi, vẫn vóc dáng như trong bức ảnh đã ố vàng treo trên tường ở phòng ngoài nhà mình, đó là bức ảnh chụp lúc u vừa sinh ra con không bao lâu, u đứng dựa lan can, trên lan can có một bồn hoa. U mặc một chiếc áo dài. Lúc u lục rương sắp xếp đồ đạc con có nhìn thấy cái áo dài này. Đó là một tấm áo bằng lụa mỏng mềm, trên nền xanh lục điểm xuyết hoa vàng, vải bị giặt đã mỏng, trông mảnh dẻ như một tấm vải chăn cũ dùng qua đã bao nhiêu năm tháng. U ơi, con vẫn cứ gọi u là u nhé, con giờ cũng đã quá bốn mươi rồi còn gì, hai mươi ba, hai mươi bốn năm nay con đã không có dịp được gọi u như thế rồi. Mỗi lúc bị người ta hỏi đến, mỗi lúc con nhắc về u, đều bảo mẹ tôi như thế này, thế nọ... Lúc mẹ bỏ con đi, tuổi của mẹ so với con bây giờ còn ít hơn, mẹ mất năm 1961, lúc mất,  mẹ bao nhiêu tuổi con cũng không nhớ rõ, con đúng là đứa con bất hiếu ! Mẹ có thể tha thứ cho con không ? Thật đấy, con rất ít khi nghĩ đến u, chỉ có lúc trong đầu như một ánh chớp loé lên, rồi cũng đi qua. Có lúc, thậm chí bao nhiêu năm, đều chưa từng để tâm tưởng nhớ u đến một lần, đơn đăng ký mộ của u con cũng đánh mất, con không dám nói với bố và em, may thay em lại nhận ra được mộ của u. Sau khi bố mất, lúc dời mộ mẹ về hợp táng, trên sườn dốc nghĩa trang nhấp nhô, chính em con đã tìm thấy phần mộ của u. Một nghĩa trang lớn như thế, con nhớ mộ u nằm bên cạnh đường, chung quanh ngôi mộ mới toàn đất vàng, hoạ hoằn mới mọc vài cọng cỏ. Sau đó, có một năm con đi công việc tạt qua, chờ vài hôm ở nhà là vừa kịp tiết Thanh minh, chúng con mới đi tảo mộ cho u, lúc đó u đã cách xa bờ đường cái rồi, nghĩa trang đã lấn ra phía trước rất nhiều, tuy nhiên tìm vẫn còn không khó lắm, đó là cách đây đã mười lăm, mười sáu năm xưa.

Mồ của u, lạc giữa không gian bát ngát của tha ma dầy đặc cỏ hoang, sao mà nó bé nhỏ thế, tấm bia mộ đó lại bị một bụi giây leo đất gai cứng hầu như che khuất, vạch mãi ra mới nhìn thấy tên u, chỗ hai anh em chúng con đề tên cũng đã lún sâu vào bùn đất đến một nửa. Ngay cả tấm bia mộ này con cũng không còn ấn tượng, làm sao nó có thể nhỏ bé một cách đáng thương như thế, chỉ nhô ra khỏi đất khoảng hơn ba mươi phân, nhưng để an táng u lại còn phải chờ thêm ba năm nữa. Lúc an táng u con lại không có mặt, lúc con quay về trời đã qua tiết xuân, không nhớ mồng bốn hay mồng năm, em con bảo, đi thăm u một tý đi, nếu mà nó không nhắc con, chắc con cũng đã quên. Mẹ ơi, con là đứa con bất hiếu... Nhưng trước khi mất, mẹ nhất định vẫn còn nhớ đến con, mẹ chính vì con mà chết, thế mà con lại quên được mẹ, mẹ đã sinh ra một đứa con bất hiếu. Mấy năm gần đây nó lại vì bản thân mà bôn ba suốt, trong lòng thì trống không, chỉ chất chứa sự nghiệp của riêng mình, nó là một con người ích kỷ khốc liệt. Đúng thế, như ngày nay nó thành tựu, nó viết sách, trên báo chí thường thấy có tên nó, nó lại còn được nói trên đài và trên vô tuyến, kịch của nó đồng thời được diễn ở nhiều nơi, nó trở thành một tác gia như ý nguyện. Nó từ bé đã nói rằng nó phải thành nhà văn. U ơi, u có còn nhớ không ? Năm đó từ đại học về nhà, nó đã 18 tuổi, nhưng vẫn còn như một đứa trẻ. U kêu nó đến nằm bên cạnh u, kể cho u nghe về những việc ở  trường học. Nó nói với u là hiện nó đang viết một vở kịch, mà vở kịch này một ngày nào đó phải được diễn. Nó sẽ bỗng chốc lừng danh, u ơi, u nhất định phải đi xem buổi biểu diễn ra mắt của nó. Lúc đó u cười, u ơi, u cười đến nỗi chẩy cả nước mắt. U ơi, u có một đứa con lớn đáng tự hào. Thế mà nó lại phải đưa tiễn u về một thế giới khác sớm như thế, cái thế giới lạnh lẽo và hắc ám đó. Thậm chí ngay cả dung nhan của u lúc mất nó cũng không thấy được. Lúc đó nó đang mượn sách ở thư viện, kỳ thi cuối vừa xong. Nó chuẩn bị mượn một đống sách đem về đọc trong mùa nắng. Nó có một kế hoạch đọc rộng lớn biết bao, hăng hái muốn đi tìm tri thức, nhưng quả tim thì đã bị tắc nghẽn rồi. Người thư ký văn phòng lớp chạy đến hỏi nó : “ Anh bao giờ về nhà ?” “ Tôi đã đặt vé rồi, hễ bắt đầu nghỉ là đi”. Đương nhiên anh có thể nào ngờ được. Điện báo từ nhà đến, dĩ nhiên thầy ở khoa lại không đưa cho anh, họ chỉ bảo ngầm anh nên về gấp. Anh lại không đoán ra được gì trong các giọng điệu của họ. Anh lại cũng không hỏi cho rõ. Anh lại sơ xuất đến thế ư ? Anh lại còn phí đi mất một ngày để vào mấy đường phố trong thành mua sách, mà chỉ mua có một hộp mứt để đem về nhà, một hộp mứt bé, ngoài ra đều đem tất cả tiền lẻ còn dành dụm vào việc mua sách. Chuyến tầu anh đáp lại là loại tầu chậm dành thêm cho sinh viên về dịp nghỉ hè. Chỉ để tiết kiệm được ít tiền mua sách. Mà mười ngày trước đó mẹ anh đã gửi đến cho anh đủ tiền để mua vé tầu tốc hành cơ mà. Chân dẫm chân, vai thích vai như cá mòi hộp là tình trạng ngột ngạt đông đúc trong những toa xe hoả vừa hầm vừa bí, mọi người luân phiên lên trên giá hành lý hoặc đến phía chân chỗ ngồi cong lưng ngủ gà ngủ gật. Tầu lúc chạy lúc ngừng, hai đêm và ngót hai ngày. Anh dựa lưng vào hai bao bằng vải bố, đựng chật cứng sách. Trong tay cầm một cây gậy gỗ táo, đó là quà tặng của một người bạn cùng học nhờ anh cầm về cho bố anh ta.

Trên sân ga, anh đã nhìn thấy em anh, lại còn có cả một cậu bạn hàng xóm cùng lớn lên với nhau từ thưở bé, mọi người lên tầu đón lấy mấy bao bố sách rồi xúm lại vây lấy anh, anh huơ cây gậy lên to tiếng nói cười, trông ra vẻ rất đắc ý. Ra khỏi sân ga, họ gọi được một chiếc xe ba bánh, thật ra tất cả vốn đều là một bọn trẻ con, chen xe buýt cực giỏi, ngày thường không thể nào tiêu số tiền không đáng tiêu này. Bọn bạn anh đều cưỡi xe đạp, theo sát hai bên phải trái và phía sau của xe ba bánh, như một đội hộ vệ. Trong bọn chúng chưa có một đứa nào đạt đến cái đại học nổi tiếng như anh, anh là kẻ nổi bật nhất trong bọn, anh cho rằng cái lễ nghi đó cũng là một sự đương nhiên. Anh ngồi trên xe ba bánh cùng bọn chúng bàn luận cao xa, bọn chúng chỉ thỉnh thoảng mới đáp lại một hai câu, anh vẫn chưa cảm thấy gì, anh thật trì độn như thế đấy, không có lấy một câu hỏi thăm mẹ. Mãi cho đến lúc về đến cửa nhà, thấy bố anh loạng choạng ra đón, miệng kêu gào, anh mới chẳng khác nào như người bị sét đánh, khóc thất thanh.

Trời hè xác không thể giữ lâu, chờ anh về mất hai ngày hai đêm, cho nên trong khi anh ngồi lắc lư trên xe hoả nghĩa là trước khi anh về đến nhà một ngày, thi thể mẹ đã được hoả táng, u ơi, con là thằng con bất hiếu của u ! Trong lòng nó chỉ biết đến mình. Đúng rồi, nó phải làm nên một sự nghiệp, sự nghiệp oanh oanh liệt liệt, để xứng đáng với mẹ đã sinh thành, với thời đại, với tổ quốc, với dân tộc, nghe hào tráng biết bao, thế mà chính nó đã chôn vùi mẹ nó. Ngay cả tờ giấy đăng ký mộ phần của mẹ nó nó cũng đánh mất. Thế mà mẹ vẫn còn vì đứa con ấy, mỗi lần nó về nhà mấy hôm là chằm bặp nó, nấu cho nó món ngon, tẩm bổ cho nó, để dành cho nó mấy cân trứng gà thời mà còn cung cấp phân phối theo hộ khẩu mấy tháng một lần, mẹ thì một lạng, một cái cũng không nỡ ăn, lại còn đem phiếu thịt của tháng đó đi đổi cho hàng xóm, chờ cho đến lúc nó về để cả nhà ăn bữa ăn đoàn viên. Đó là những năm tháng của thiên tai và nhân tai, trước khi mẹ mất hai ngày, bố đã phát hiện ra là mẹ bị phù thủng. Mẹ từ nông trường của trụ sở về, mỗi tháng mẹ vốn có 4 ngày nghỉ, mẹ chỉ ở nhà có một ngày, đem tất cả quần áo bẩn ra giặt, ngay cả chăn và khăn trải giường cũng đều lôi ra giặt hết, để cho khi con trai về thì trong nhà đều được sạch sẽ thơm tho, để mẹ cùng con có thể hàn huyên được nhiều, để chằm bặp hơn cái thằng con cưng lớn của mẹ. Mẹ bận bịu ròng rã suốt một ngày, rồi quay lại công trường sớm hơn, để dành ba ngày nghỉ còn lại, chờ đến lúc con trai về mới đem ra dùng.

Lúc u đi, ổ mắt đen, má vàng bệch. Bố bảo : Xưa giờ chưa từng bao giờ thấy u mệt đến thế. Nông trường phân cho u được vài con cá, u cũng muối đem về, cái gì cũng tiếc chẳng dám ăn, u đã chịu đựng gian khổ đến biên giới cuối cùng của bản thân rồi.

          U tự nguyện đi nông trường. Một người làm văn phòng đã báo danh, nhưng không một ai thật tình nguyện đi, người thì nói rằng mình bị vướng víu vì con cái, mà người lại không khoẻ, nếu đi thì cũng phải luân phiên đến đợt khác, chỉ có u bảo con của u đều lớn cả rồi, thân thể cũng khoẻ mạnh, tuổi tác cũng chưa cao, vẫn chưa đến bốn mươi. U lúc nào cũng là một phần tử tích cực, đi tiên phong trong mọi việc, số lượng công tác u đảm nhiệm bao giờ cũng nhiều nhất, từ bao năm nay u đã đạt danh hiệu công tác tiên tiến, nhưng vẫn không đủ tư cách để được đề cử vào Đảng, hoặc đề bạt thành cán bộ, bởi vì thành phần mẹ của u có vấn đề, người ta vẫn chưa rõ bà có phải là thành phần địa chủ hay không. Mặc dù xưa nay bà chưa bao giờ từng sống ở nông thôn cả. Nghe nói người ông ngoại bị bệnh mất đã có văn khế đất. Sau đó bà ngoại ở goá nhưng cơ bản là sống với u, đến những năm cuối đời tính tình cụ càng lúc càng nóng nảy, đòi về quê nhà, u mỗi tháng phải gửi cho bà tiền để sống, lại phải nuôi hai anh em con đi học, lúc con lên đại học gia đình lại thêm một gánh nặng. Lại đúng lúc em con đang tuổi lớn, u đi chợ đen mua về cho nó cái thứ quý kinh hồn là gà giò, u bảo con thân thể vốn không cường tráng vì lúc đang tuổi lớn đã ăn không đủ chất dinh dưỡng, vì vậy u vẫn còn hối hận mãi.

          U bận suốt một ngày vì công việc nhà, ngày thứ hai khi trời còn chưa sáng, u đã vội vàng đáp chuyến xe đầu tiên lúc sớm tinh mơ để trở lại công trường. U làm việc ở trại nuôi gà, từ xưa đến giờ chưa bao giờ u nuôi gà cả, u không chịu nổi cảnh chỗ nào cũng đầy phân trong trại gà, u là người rất thích sạch sẽ, đi lao động cũng chẳng khác nào làm việc gia đình, chỉ cần u đi làm một cái là chuồng gà được dọn rửa sạch bong. Hôm đó, đến giờ mà người đồng sự trực đêm từ trong thành còn chưa đến, u lại nhận làm thay luôn công việc ban đêm của người ta, để có thể lấy thêm được một ngày nghỉ, bù đắp cho thằng con. U đến nông trường, như thế là sẽ làm liên tục một ngày một đêm, 5 giờ sáng tinh mơ đi làm, u mệt không chịu nổi, u thực là quá thích sạch sẽ, lại còn quay về nhà ở tập thể lấy chậu thau, khăn mặt, người cùng phòng lúc ấy vẫn còn say ngủ. Trời vừa tờ mờ sáng, sắp sửa rạng đông. Bình thường u vẫn rất sợ nước sông, u sợ hãi nước sông, vì em của u năm mười lăm tuổi đi tắm sông đã bị chết đuối. U không để cho con đi học bơi. Có một lần con cùng bạn học lén đi bơi về. Trên dây thép trong sân còn phơi cái quần đùi ướt, u đi làm về nhìn thấy, u đã đánh cho con một trận, gãy cả cái roi tre. U xưa nay chưa bao giờ đánh con cả, đó là lần duy nhất. U sợ nước sông, U ghê sợ nước sông, mà u lại thích sạch sẽ làm sao. Nước sông trước rạng đông chắc hẳn phải tối đen thăm thẳm. U chỉ ở trên bờ thò cái chậu xuống múc nước, vào lúc tám giờ sáng, ở cái nơi cách công trường chỉ có ba cây số, thế rồi người xã viên dắt vịt ra đồng đã nhìn thấy u nổi trên mặt sông...

      U ơi, u có lạnh không ? U bảo u nằm mộng thấy em của u, toàn thân ướt đẫm, đứng trước mặt u run rẩy bẩy, bảo lạnh lắm, lạnh lắm... U ơi, u đừng nên vì đứa con bất hiếu này mà xa rời nhân thế quá sớm như thế. U còn chưa thấy được tác phẩm của nó, lại chưa xem được cả kịch của nó nữa, mà nó cũng còn chưa vì mẹ mà viết ra được một áng văn nào để kỷ niệm, u khiển trách con ư. Con đã nhìn thấy điều đó từ trong ánh mắt u, tại sao u không nói ra đi ? U mắng con đi, đánh con cũng được, đánh cho nên thân, phải đánh cho gẫy cả roi tre đi, con là con của mẹ đấy, đứa con bất hiếu ! Một đứa con quên cả mẹ. Con nằm mộng thấy không biết bao nhiêu người, những người con gái trẻ đã từng yêu hoặc chưa từng yêu, những người quen thuộc và những người chưa quen biết bao giờ, những người có quan hệ và những người không có quan hệ gì, duy chỉ có mẹ là con chưa bao giờ nằm mộng thấy, người mẹ của con. Trong hai mươi năm trở lại đây, mẹ chỉ xuất hiện trong mộng của con có một lần, rất mơ hồ, lại còn những tình tiết nho nhỏ cũng không thể nhớ nổi. Có lẽ con chưa bao giờ nằm mơ thấy mẹ cả, chỉ là hy vọng như kiểu đó thôi, hy vọng được mẹ tha thứ cho một chút nào đó.

          Con oán giận bản thân con sao lại vô tình vô nghĩa đến thế, trong cuộc đại cách mạng oanh oanh liệt liệt, cái cuộc Đại cách mạng Văn hoá đó, con đã đem tấm ảnh duy nhất của mẹ vẫn đem theo người ra đốt đi. Trong ảnh mẹ vẫn còn mặc áo dài, không phải bức ảnh chụp lúc ông còn sống, treo trên tường nhà ngoài, mà bức này còn chụp trước đó nữa. Lúc ấy mẹ mới lấy bố không bao lâu, sao mà mẹ trẻ thế, đẹp thế, mẹ cùng bố kết hôn năm mười tám tuổi, lúc đó mẹ mới mười chín tuổi, mẹ có nói lúc ấy mẹ vừa có mang con, thế mà con đem đốt mẹ đi, đem đốt cái ký ức quý báu như thế của mẹ đi, kèm theo cả mấy bản thảo của mình nữa. Lúc ấy đang bừng bừng phong trào phá bỏ “bốn cái cũ”, lục soát khám nhà khắp mọi nơi. Con sợ rằng mấy cái bản thảo không biết vứt đi đâu của con đó có thể gây ra đại họa cho con. Ban đêm đóng chặt cửa phòng, chỉ còn ánh sáng chiếc đèn bàn, ánh đèn cũng phải vặn cho thật nhỏ. Con mở cửa lò lửa ra, ngồi đằng trước, đem tất cả bản thảo, từng quyển một nhét vào trong lò, còn có cả bó những bút ký khi đọc sách, có trích lục của Kant, Hegel, Horace, Eisenstein..., lại có cả thứ liên quan đến Thái Bình Thiên Quốc và những sao chép nghiên cứu sử liệu thần thoại cổ xưa, dĩ nhiên còn có cả những thứ tâm đắc và tuỳ hứng của bản thân mình viết ra. Nhưng những năm tháng ấy chỉ cần cắt đầu gọt đuôi lấy ra một câu không thích đáng là có thể sa lưới, định được tội danh ngay. Chính cái lúc xé mấy tập bút ký này mà mất đi tấm ảnh của mẹ. Con nhặt nó từ dưới đất lên, lúc ấy hoàn toàn không chút do dự, đã vứt nó vào trong lò, tấm ảnh cuộn lại một cách đớn đau, ngả vàng ngay tức khắc, con muốn nhặt nó lên để nhìn lại một lần nữa, nhưng xèo một cái nó đã cháy mất. Cửa phòng vẫn còn đóng kín, lửa trong lò nóng bỏng má, lưng ngực đầy mồ hôi, con cảm thấy như đang phạm tội, không phải vì vừa đem đốt đi cái kỷ niệm quý báu nhất của mẹ để lại, nhưng vì sợ bị người ta phát hiện ra vừa thiêu huỷ bằng chứng tội phạm của mình. Nhưng con có tội tình gì ? Con không hề thuộc đồ chó “đen năm loại”, mẫu thân, mà mẹ cũng không trong sạch đó sao ? Ông ngoại là một viên chức ngân hàng, có lẽ vì vậy mà bị xem là viên chức cao cấp đấy, chẳng phải khố rách áo ôm, vì con chưa bao giờ nghe mẹ nói như thế. Nhưng viên chức cao cấp cũng không thể bảo là chó đen năm loại được, mẹ thì đúng trong sạch rồi. Tốt nghiệp trung học xong, lại còn tham gia Phong trào cứu nước, cái đoàn thể mẹ nói đến lại hầu như là tổ chức bí mật ngoại vi của Đảng. Từ lúc kết hôn với bố xong, mẹ đã thoát ly, bố bảo không muốn mẹ mạo hiểm vào mấy thứ chính trị đó, bố chỉ mong có được một gia đình êm ấm, bố cả đời cũng chỉ là một con người tốt bình thường với ít nhiều yếu đuối.

Con còn nhớ ngày bé mẹ vẫn dậy con hát mấy bài ca cứu nước ấy,  “Hoa tùng trên sông”,  “Nữ ca sĩ dưới gót sắt”, mẹ còn diễn cả vở “Vứt roi của ngươi đi!”, ở nhà mẹ còn dạy con và em con diễn kịch, diễn  “Quạ và chim sẻ”, khán giả thì chỉ có mỗi mình bố ngồi bệt dưới đất rít thuốc lá cười tít cả mắt lại. Nhưng chính vì chiếc áo dài ấy, trên ảnh mẹ mặc chiếc áo dài nhung hoa, áo dài đương nhiên bị xem là nằm trong “Tứ cựu” (Bốn cái cũ-ND) rồi, thêm vào đó lại còn may bằng nhung hoa, lại càng không phải tượng trưng cho sự bần cùng, cho nên con bèn đem cái ký ức quý báu nhất của mẹ mà thiêu huỷ đi, chỉ vì khiếp sợ, chỉ vì một nỗi hãi sợ không tên, thật ra cũng chẳng phải không tên, mà sự bị nghi là đồ chó con, nên con mới phải đem ảnh mẹ mà thiêu huỷ đi.

          U ơi, đó là đứa con mà mẹ đã dùng sữa của mình nuôi cho nó lớn lên, từ trước đến nay nó không bao giờ nhận mình hèn nhát, nhưng quả là nó quá hèn nhát ! U ơi, u đừng nhìn con như thế, u không thể tha thứ cho đứa con bất hiếu này ư ? Cái lỗi không thể nào tha thứ được. Trông u thật u uất, không nói lấy một câu, chỉ nhìn con như thế, ngồi trên chiếc ghế cạnh cửa trước mắt con, u vẫn còn mặc áo dài, chiếc áo u mặc ở ảnh treo trên tường phòng ngoài trong nhà lúc bố còn sống. Gò má u gầy tọp xuống, ánh mắt trong sáng nhìn thẳng vào con, u nói gì đi, u ơi, chắc chắn u phải có nhiều thứ để nói, trước khi chết lúc giẫy dụa ở chỗ nước sông đen ngòm ấy, nhất định u vẫn còn nhớ đến đứa con của u. Bọn họ bảo không phải u bị giết hại đâu, qua kiểm nghiệm pháp y thi thể mẹ, họ bảo trên má và tóc mẹ đầy bùn, theo chỗ phân chất, thì vì thiếu máu não ngắn hạn, mẹ ngồi cạnh sông giặt dũ, có thể lúc đứng dậy, trước mắt bỗng tối sầm lại, mặt mũi xây xẩm liền ngã xuống nước. Mẹ kinh sợ nước sông, thế mà lại thích sạch sẽ làm sao. U đừng đi nhé, u dẫn con đi với, U ơi ! Con cũng không khác gì u, mệt mỏi, rã rời đến cùng cực rồi. Mấy năm gần đây, trong cơn lốc của cuộc đấu tranh sinh tồn, lên lên xuống xuống, con đã phải đi về nông thôn, lại lên mạn ngược, cũng giặt quần áo ào ào trong nước sông, cũng đã từng chết đuối trong thất vọng ê chề, nói chung lại đang ngoi ngóp leo lên bờ. U ơi, con lại cần đến sự an ủi của u một lần nữa, giống như thuở còn bé, ngả vào lòng cho mẹ ôm ấp. U ơi, U đi đâu ? U cũng không còn phải vất vả nữa rồi, lại có bố nằm bên cạnh, chính tay con đem hộp tro hài cốt của hai người để vào một mộ huyệt. Cái hộp tro hài cốt của u đó đã bị vỡ rồi. Lúc xây mộ cho mẹ, nước thấm ngâm tích đầy cả chiếc bình có miệng đựng hài cốt bằng sứ của mẹ. Cái ngày con và em xây mộ để hợp táng cho mẹ và bố, nắng thật đẹp, gió to. Trong một cái vũng giữa các phần mộ, chúng con đã tìm thấy bia mộ của mẹ, nó bị bụi gai kim cương che lấp mất, đúng là cái thân chính của cây gai kim cương này đã làm cho cái nắp bình sứ nứt ra, nó lớn lên từ kẽ hở ấy, bao nhiêu năm, cái gốc cây sắc đỏ tía ấy lớn lên cành nhánh thật to, nước mưa theo đó thấm vào, lên đến ngót miệng bình. Hộp đựng hài cốt của mẹ ngâm trong ấy, cái ảnh nằm dưới kính trên nắp hộp đã rộp lên không còn nhìn đuợc rõ nữa. Cái nắp hộp cũng thay đổi vị trí, như đã bị ai mở ra mà rồi không đóng lại. Người phu đào huyệt dùng xẻng xúc đất, trên miệng còn ngậm điếu thuốc, chiếc xẻng đụng phải cái bình sứ nghe rợn gáy. Đó là người mà bạn em con nhờ, anh ta có người quen quản lý nghĩa trang, ngoài hai quan tiền gọi là phí để đào mộ, xem như thu nhập nhà nước, lại còn phải tặng cho người đào mộ một bao thuốc lá ngon. Đằng xa có tiếng quát tháo, tại chỗ nghĩa địa mênh mông này ngoài chúng tôi ra không còn ai, tiếng quát ấy hiển nhiên là nhằm vào chúng tôi. Có một người đội mũ cỏ vượt từ phần mộ này sang phần mộ kia nhắm hướng chúng tôi đi đến.

-         Các người đang làm gì ? Anh ta nạt nộ.

Em tôi vội vàng hướng về phía anh ta mời một điếu thuốc, anh ta không nhận.

-         Các người thông qua ai ?

-         Đây không phải là nghĩa trang công cộng hay sao ? Tôi hỏi.

-         Công cộng cũng là đất của đội sản xuất. Trông anh ta dáng điệu rất ngang ngược.

-         Anh hút một điếu thuốc đi, em tôi lại đưa thuốc ra, còn lập tức móc ra một đồng bạc.

-         Từ nay chớ có động thổ mà không báo trước. Anh ta bỏ tiền vào túi, dắt điếu thuốc lên tai, vừa đi vừa lầu bầu.

Gió bỗng nhiên thổi mạnh. Nắng cũng vàng ươm. Tiếng xẻng đụng vào bình sứ nghe buồn tẻ, cái bình sứ đã vỡ. Nước tích trong bình tràn ra thấm vào đất mộ. U ơi, u ngủ ở đây thật không yên ổn. Con dùng một tấm lụa hồng bọc cái bình hài cốt của u, bưng hai tay, đi phía trước, em con đi đằng sau, u ơi, con đã không tống táng cho u được, đó là lúc giữa hè nóng bức không thể chờ đợi được. Chúng con đi trên sườn dốc nghĩa trang. Gió thổi mạnh, con nghe thấy thanh âm của những miếng xương của u va vào nhau trong tiểu sành. Thương u chẳng được yên thân !

          Phần mộ mới nằm cạnh đường, đó là con đường mà chân người đi tống táng bước mạnh mà thành. Nó cũng có thể mất theo ký ức và bị cỏ hoang và gai kim cương mọc lên che lấp đi.

          Người phu huyệt mở nắp mộ xây bằng xi-măng, nửa thước vuông, sâu một thước. Miễn cưỡng có thể bỏ vào hai bình đựng cốt của mẹ và bố. Hợp mộ thì rất nhanh, lỗ huyệt đều đã được chuẩn bị xong từ trước. Bên đường cũng còn có đến hơn mười cái mộ huyệt bằng xi-măng chưa đậy nắp.

-         Đây là mảnh đất cuối cùng của nghĩa địa công, các người may đến kịp thời, chứ từ nay về sau đều phải đặt vào trong toà nhà to đựng cốt mới xây hết. Người đào huyệt nói.

Trên mồ đặt vòng hoa, em con đang đánh diêm. Gió rất to. Nó đánh liên tiếp mấy que. Một tý hoa giấy bị ngọn lửa liếm vào, cái ngọn lửa nhàn nhạt trong suốt leo lên trên vòng hoa lập tức lan toả ra, em con vội chạy đến bên cạnh chỗ con đứng, đầu cúi thấp. Con nghĩ con phải quỳ xuống, quỳ xuống thật lâu cúi đầu lậy cha mẹ đã có công sinh thành ra chúng con, quỳ lậy trước mồ bố mẹ. Đó là một thứ nhu cầu tâm linh. Người xưa còn lấy khúc hát dài thay cho tiếng khóc, cái tiếng khóc của bài ca dài đó cũng là tất yếu. Thế nhưng con lại không quỳ xuống, lại cũng không phát ra nổi tiếng kêu gào đau đớn nào, đó quả là cái chỗ nhỏ nhặt của con. Nóng rát mặt. Lúc con đốt tấm ảnh của người mẹ sinh ra mình, lửa cũng tạt lên rát mặt. Những nan trúc đan vào trong vòng hoa nổ lép bép. Gió thổi mạnh. Víu víu, trong mầu vàng nhạt của ngọn lửa còn có cả khói mầu lam nhạt. Bỗng có một vòng hoa đứng bật dậy, nghiêng nghiêng lăn đi, U ơi, đó là linh hồn không được an nghỉ của u đấy, con mong ước cho nó lăn đi, đem ngọn lửa vi vu kia phấp phới bay lên cao, cho thấy rõ sự trách móc đối với thằng con trưởng bất hiếu của mẹ. Thế nhưng vòng hoa lại ngã xuống, người đào mộ dùng cái xẻng khều nó lại để nó khỏi lăn sang phần mộ người khác, vì mỗi phần mộ chỉ cách nhau có hai bước. Cõi âm cũng chen chúc làm sao. Con không có cách nào mua cho mẹ một miếng đất xây mộ lớn hơn, ở đây tất cả đều được quy định. Ngay cả kích cỡ to nhỏ của bia mộ cũng được quy định. Cao nhất là một thước, chúng con đành đặt tấm bia mộ một thước vậy.

-         Không có thể lớn hơn ư ?

-         Không có.

Một bia mộ một thước so với cái trên mộ trước kia của mẹ thì lớn hơn nhiều, nhưng bia mộ dài một thước mà chôn xuống đất, phần con lại cũng không thể gọi là cao lắm.

          Sau đó chúng con phải rời nghĩa địa, không dựng bia, chỉ dùng sơn dầu đỏ viết trên nắp xi măng hạng mục, khu mấy, số mấy, cái hàng mấy chữ đó con cũng không còn nhớ nữa.

          Tại ngôi nhà chính của gia đình người đào mộ, chúng con được ông ta chỉ cho xem nhiều loại bia mộ còn chưa khắc chữ chất thành đống, loại một thước đúng thật là lớn nhất. Chữ khắc bia mộ có hai kiểu, con chọn lấy kiểu cổ “Phụ mẫu thân đại nhân chi mộ”, vì con là con của hai người, không thể gọi được là chiến hữu. Con còn chưa thể làm được bia mộ cho bố mẹ, vừa xong tang lễ đã vội vội vàng vàng bỏ nhà đi. Bởi vì khắc một cái bia mộ nhanh nhất cũng phải mất nửa tháng, nên lại phải nhờ người quen của em con làm ở chỗ quản lý nghĩa trang, nếu không có chút quan hệ này, thì không biết còn kéo dài đến lúc nào họ mới giao hàng. Thế giới này vốn là thế giới của người sống.

          U ơi, u rõ ràng đã lìa xa thế giới này quá sớm, đứa con của u chưa có thể đem về cho u ít nhiều an ủi, lại chẳng mấy khi nhớ đến u. Như ngày nay, nó có một ít thành tựu, nghe thấy tiếng khen đã vội hý hửng, không hề nhớ được rằng chính u đã dậy cho nó biết chữ sớm nhất, những lúc nó bệnh nặng cơ hồ sắp chết yểu, u đã đem bán tống bán tháo chút tư trang dành dụm được, đêm này sang đêm khác u trông nom săn sóc cho nó trong nhà thương. Trước đêm giải phóng, phụ thân thất nghiệp, cả nhà mọi người đều trông nhờ vào sự tần tảo của u, bán đồ, vay nợ sống qua ngày. U lại không quên mua giấy, tự tay giúp nó đóng thành vở, bắt nó một ngày viết một trang nhật ký. Đến lúc nó lớn thành một thanh niên, u vẫn còn dắt nó ra phố mua vải may áo cho nó, nó lại không thích bị mất thì giờ vì u chọn vải, chọn màu, giữa đường mới  phát cáu bỏ chạy về nhà. Nó là một đứa con chẳng biết điều, một con người khắc nghiệt ! Nó vĩnh viễn cũng không có cách nào đền đáp được cái tình mẹ mà u dùng tâm huyết và sinh mạng của u để bồi đắp cho nó.

          Giờ đây, u đứng trước mặt con. Cuối cùng con đã nhìn thấy u rõ ràng, u vẫn còn mặc cái áo dài đơn bạc như trong tấm ảnh treo ở tường trong nhà dưới khung kính thời bố còn sống. Ảnh đã ố vàng, cái mầu của chiếc áo dài cũng ngả vàng. Nhưng con biết đó là một chiếc áo dài hoa vàng trên nền mầu xanh lục bằng lụa mỏng, giặt đến nỗi cũng cũ và mỏng manh như tấm vải chăn. Lúc hợp táng mẹ và bố, tại sao con không bảo em con tìm chiếc áo này ra để đậy lên hộp hài cốt mẹ nhỉ ? Thật không đúng, mẹ nuôi dậy con lớn lên thành người, con vẫn chưa hề may cho mẹ một tấm áo, chưa một lần kính mẹ một cái gì. Lúc hợp táng mẹ với bố, tại sao con không may cho mẹ một tấm áo ấm áp mềm mại ? Tại sao con lại cũng không may cho mẹ một chiếc áo dài, một chiếc áo dài nhung đen ? Thế nhưng cái áo con đốt đi lại là chiếc áo dài nhung hoa mẹ mặc lúc đang có mang con, sau này lúc cuộc sống khốn khổ, mẹ đã đem tấm áo này đến tiệm quần áo cũ mà bán đi rồi. Tại sao con lại không nghĩ được việc may cho mẹ một chiếc áo dài ? U ơi, u không thể nào tha thứ được cái thằng con bất hiếu này, u đã cho nó tất cả, nó lại không hề dâng cho mẹ được cái gì. Ngày nay không ngờ nó cũng lại trở thành một nhân vật, nhưng nó có ra gì !

          Một câu u cũng không nói, ở cõi âm tối ấy, ẩm thấp ấy, nơi không nhìn thấy ánh mặt trời, chắc chắn u lạnh lắm. Bố con có được mạnh khoẻ không ? Một ngày trước khi bệnh phát mà mất, bố còn nói chuyện về con với một bạn đồng sự đến thăm mình, bố còn nhớ đến con. Bố không đồng ý cho con viết lách, bố bảo đó là một công việc nguy hiểm, con nói thời đại đã khác rồi, mà bố vẫn cứ lo cho con, nhưng con, cũng thế, con chưa một lần nằm mộng thấy bố. Sao u không nói gì cả ? U ơi, chỉ một câu thôi u cũng không nói ư ? U lại đi rồi, đứng lên quay lưng lại như thế, phía thân sau đã mất hút ở cửa phòng.

Bắc Kinh, 1983.

Rút trong tập Mua cần câu cho ông tôi (Cấp ngã lão da mãi ngư can), Cao Hành Kiện, Nhà xuất bản Liên hợp Văn học, Đài Bắc, Đài Loan, 1989, trang 155-165)