|
Tô Thùy Yên, lá rơi về cội
Nghiêm Nguyễn
Nhà thơ Tô Thùy Yên
“… Sự ra đi của ông là một mất dấu của văn chương miền Nam. Rồi sẽ không còn ai nữa trong mươi năm tới. Nỗi buồn này vì vậy, nhiều hơn là nỗi buồn về một nhà thơ lớn tuổi vừa qua đời.” Nhà thơ Phan Nhiên Hạo thuộc một thế hệ trẻ hơn đă viết trên Facebook sáng thứ Tư, sau khi hay tin thi sĩ Tô Thùy Yên đă giă từ trần thế vào lúc 9:15 tối thứ Ba, 21 tháng 5, 2019 tại Houston, Texas, hưởng thọ 81 tuổi. Tô Thuỳ Yên tên thật là Đinh Thành Tiên, sinh năm 1938 tại G̣ Vấp, Gia Định, là cựu học sinh Petrus Kư và Đại học Văn khoa Sài G̣n. Ông dạy học, làm báo tại Sài G̣n và mang cấp bậc Thiếu tá trong quân đội miền Nam trước 1975.
Sau 1975 ông
bị chế độ Cộng Sản giam trong tù 13
năm v́ là sĩ quan trong quân đội Việt Nam Cộng Ḥa với cấp bậc thiếu
tá và v́ tội làm thơ. Năm
1993, ông cùng gia đ́nh sang Hoa Kỳ định cư theo diện cựu tù nhân
chính trị. Tô Thùy Yên làm nhiều thể loại thơ: thơ năm chữ, thơ bảy chữ, thơ xuôi, thơ tự do, thơ lục bát, thơ phá thể. Có bài rất ngắn, “Tặng Phẩm,” chỉ có 14 chữ; có bài rất dài, “Mùa Hạn,” gồm đến 188 câu, 1,326 chữ. Một trong những đặc điểm của thơ Tô Thùy Yên là sự pha trộn giữa truyền thống và cách tân, bên cạnh những từ ngữ mang hơi hướng hiện đại như mặt trời con, lịch sử sanh cầm, sự can trường của hiện hữu…. ông lại xử dụng những chữ rất cổ điển như thiên thu, phù du, vạn cổ…. Chẳng hạn như "Tôi chạy cắm đầu trên sợi kinh hoàng/Giăng qua đôi bờ vực lạnh hư vô", ta lại đọc thấy "Có gă hề cuồng ra giữa chợ/Hát ngao những đoạn sấm truyền xưa “. Thêm vào đó, cũng như Trịnh Công Sơn, ông sáng tạo nhiều từ ngữ mới lạ. Nếu ở TCS, ta có nào là: tuổi đá buồn, vết lăn trầm, lời buồn thánh, nắng khuya, hạ trắng…th́ ở thơ Tô Thùy Yên chúng ta có: lăng quên xanh, u hoài mốc, mịt mùng nghi hoặc, lưu cữu gió…. Thơ của ông mang nhiều khái niệm, h́nh tượng triết lư, siêu h́nh nhưng lại không thiếu những h́nh ảnh rất hiện thực. Đó là phong cách độc đáo của thơ Tô Thùy Yên. Nhiều người cho rằng Chiều Trên Phá Tam Giang, Trường Sa Hành, Ta Về... là những bài thơ tiêu biểu Tô Thùy Yên, có lẽ tiêu biểu thơ chính khí, chính luận th́ đúng hơn. Chiều trên phá Tam Giang đặt vấn đề về chiến tranh, t́nh yêu và thân phận con người trong gịng trôi nghiệt ngă của lịch sử. Đề cập về thân phận người lính trong cuộc chiến:
“Chúng ta
khác nào cánh quạt phi cơ
Và về t́nh yêu:
Giờ này có thể trời đang nắng Nhạc sĩ Trần Thiện Thanh lấy một phần bài thơ mang ra phổ nhạc rất được nhiều người ưa thích. Một kiệt tác văn chương khác được ông sáng tác trước năm 1975 nhưng ít người biết đến hơn là bài Trường Sa hành. Tháng Ba năm 1974, hai tháng sau khi Trung Cộng cưỡng chiếm quần đảo Hoàng Sa, chính phủ Việt Nam Cộng Ḥa đưa một phái đoàn đi thăm một đảo trong quần đảo Trường Sa; chắc để ủy lạo tinh thần các quân nhân đồn trú. Trong số người tham dự chuyến đi có Đại Úy Đinh Thành Tiên, tức thi sĩ Tô Thuỳ Yên. Khi trở về Tô Thùy Yên viết bài thơ Trường Sa Hành, đăng trên tạp chí Văn, ở Sài G̣n. Nhưng "Hành” là ǵ? "Hành" là một loại thơ cổ phong có từ đời Đường, của truyền thống thi ca Trung Hoa, một số nhà phân tích, phê b́nh văn học cổ đă xếp thể loại “Hành” cùng với những thể cổ phong khác như “Ca, ngâm, hành, từ, khúc”. Trong thi ca VN thời tiền chiến có 2 bài hành được nhiều người biết là bài "Tống Biệt Hành" của Thâm Tâm và bài "Hành Phương Nam" của Nguyễn Bính. Tuy nhiên có người hiểu "Hành" một cách đơn giản hơn: Hành là đi, là đến trong từ hành tŕnh, du hành, vi hành, bộ hành hay hành khách… Nhà văn đi và viết th́ gọi là kư. Nhà thơ đi và làm thơ th́ gọi là Hành. Đi Trường Sa làm thơ th́ đặt tên bài thơ là Trường Sa Hành. Dù hiểu "Hành" theo nghĩa nào, bài "Trường Sa Hành" là một tuyệt tác phẩm văn học, một bản bi hùng ca trong lịch sử bảo vệ biển Đông của các chiến sĩ VNCH. Đó không phải là tiếng trống thúc quân, không là những hô hào, cổ vơ chiến tranh, không có những câu thơ sặc mùi chém giết và tôn sùng lănh tụ như của văn nô Tố Hữu:
“Giết, giết nữa, bàn tay không phút nghỉ Hay
Chúng ta đang ở trên đầu chúng nó Trường Sa hành chỉ là những xúc động rất thật của người thi sĩ khi đặt chân lên một ḥn đảo rất xa nhưng vẫn thuộc về đất nước ḿnh, chia sẻ nỗi ḷng những người “lính thú” đóng trên đảo.
“Trường Sa! Trường Sa! Đảo
chuếnh choáng! Bài thơ diễn tả tâm trạng những người lính trấn đảo nhưng cuối cùng trở về nỗi thao thức thân phận của con người.
Bốn trăm
hải lư nhớ không tới Người thi sĩ không viết để tuyên truyền cho bất cứ một chế độ, một chủ nghĩa hay một cuộc chiến nào. Tô Thùy Yên cũng như các văn nghệ sĩ khác dù mặc áo lính nhưng họ được hoàn toàn tự do sáng tác theo cảm hứng, cảm xúc cá nhân riêng tư của ḿnh. Không ai viết theo kế hoạch, theo chính sách hay chỉ thị của cấp trên, không ai chấp nhận thân phận của một bồi bút, văn nô như vẫn thường thấy ở các chế độ độc tài, Cộng Sản. Cho tới nay, Trường Sa Hành có lẽ là bài thơ về biển đảo hay nhất của Việt Nam. Nó như một viên minh châu đang chiếu lóng lánh giữa ḷng dân tộc. Năm 1985 sau khi được phóng thích của lần đầu ở tù cải tạo 10 năm, ông cảm khái những dâu bể của cuộc đời, những đảo điên của thời thế nên đă trước tác bài thơ Ta Về, một áng văn chương rực rỡ trong văn học Việt Nam. Bài thơ làm theo thể thơ 7 chữ, dài tổng cộng 126 câu thơ, trong đó có những câu được xem như tuyệt cú:
Ta về cúi mái đầu sương điểm
..................................................... Ta về như hạc vàng thương nhớ Một thuở trần gian bay lướt qua. Ta tiếc đời ta sao hữu hạn, Đành không trải hết được ḷng ta.
Nhà phê b́nh văn học Thụy Khuê trong bài viết “Tô Thùy Yên, thời gian, tồn tại, cô đơn và đá” ghi nhận về bài thơ và nhà thơ Tô Thùy Yên: "Đi từ những nghiệm sinh về sự tồn tại và thời gian, rất Heidegger ấy, thơ Tô Thùy Yên đớn đau và sâu sắc, ông tạo ra một mẫu cô đơn hành giả, có khả năng đi ngược thời gian, suốt đời t́m lại chính ḿnh, đằng vân trong một vũ trụ đau thương, ô nhiễm những lừa lọc, tội tù và chết chóc... “Ở Tô Thùy Yên, c̣n một con người nữa trong đó chất hành giả, ư niệm quân tử và hào hùng nhào nặn thành một tâm hồn ‘tráng sĩ’ hiện đại. H́nh ảnh này rất được quần chúng (di tản) ngưỡng mộ. Giọng thơ quan hoài, biên tái, mang hào khí của người (anh hùng) bại trận, bất khuất. Coi nhẹ tù đầy. Xem thường gian khổ. Kể chuyện mười năm lao cải nhẹ như lông. “Bài Ta Về được phổ biến ngay khi Tô Thùy Yên c̣n ở trong nước như một bài ca ngất ngưởng của người tù cải tạo, cao ngạo trở về...” Bây giờ tác giả Ta Về đă thực sự đi về, như những hạt sương trên cỏ, như lá rơi về cội. Không phải về miền đất ông đă từng bị đày đọa, chịu khổ nạn mà đến một thế giới thật an lạc, b́nh yên. Với kiếp người hữu hạn th́ làm sao có thể “trải hết được ḷng ta” dù là một tài thơ lớn như Tô Thùy Yên. (Tháng Năm, 2019) Trường Sa hành
Trường Sa! Trường Sa! Đảo chuếnh choáng!
Thăm
thẳm sầu vây trắng bốn bề
Rễ
bung c̣n gượng cuộc tồn sinh (3-1974)
Ta Về
Tiếng biển lời rừng nao nức giục Ta về cho kịp độ xuân sang.
Ta về – một bóng trên đường lớn. Thơ chẳng ai đề vạt áo phai… Sao vẫn nghe đau mềm phế phủ? Mười năm, đá cũng ngậm ngùi thay.
Vĩnh biệt ta-mười-năm chết dấp Chốn rừng thiêng ỉm tiếng ngh́n thu. Mười năm, mặt xạm soi khe nước, Ta hóa thân thành vượn cổ sơ.
Ta về qua những truông cùng phá, Nếp trán nhăn đùa ngọn gió may. Ta ngẩn ngơ trông trời đất cũ, Nghe tàn cát bụi tháng năm bay.
Chỉ có thế. Trời câm đất nín. Đời im ĺm đóng váng xanh xao. Mười năm, thế giới già trông thấy. Đất bạc màu đi, đất bạc màu…
Ta về như bóng chim qua trễ Cho vội vàng thêm gió cuối mùa. Ai đứng trông vời mây nước đó, Ngàn năm râu tóc bạc phơ phơ.
Một đời được mấy điều mong ước? Núi lở sông bồi đă lắm khi… Lịch sử ngơi đi nhiều tiếng động, Mười năm, cổ lục đă ai ghi?
Ta về cúi mái đầu sương điểm, Nghe nặng từ tâm lượng đất trời. Cám ơn hoa đă v́ ta nở. Thế giới vui từ mỗi lẻ loi.
Tưởng tượng nhà nhà đang mở cửa, Làng ta, ngựa đá đă qua sông, Người đi như cá theo con nước, Trống ngũ liên nôn nả gióng mừng.
Ta về như lá rơi về cội. Bếp lửa nhân quần ấm tối nay. Chút rượu hồng đây, xin rưới xuống, Giải oan cho cuộc biển dâu này.
Ta khóc tạ ơn đời máu chảy Ruột mềm như đá dưới chân ta. Mười năm chớp bể mưa nguồn đó, Người thức nghe buồn tận cơi xa.
Ta về như hạt sương trên cỏ Kết tụ sầu nhân thế chuyển dời. Bé bỏng cũng th́ sinh, dị, diệt. Tội t́nh chi lắm nữa, người ơi!
Quán dốc hơi thu lùa nỗi nhớ. Mười năm, người tỏ mặt nhau đây. Nước non ngàn dặm, bèo mây hỡi, Đành uống lưng thôi bát nước mời.
Ta về như sợi tơ trời trắng Chấp chới trôi buồn với nắng hanh. Ai gọi ai đi ngoài quăng vắng? Phải, ôi vàng đá nhắn quan san?
Lời thề truyền kiếp c̣n mang nặng Nên mắc t́nh đời cởi chẳng ra. Ta nhớ người xa ngoài nỗi nhớ. Mười năm, ta vẫn cứ là ta.
Ta về như tứ thơ xiêu tán Trong cơi hoang đường trắng lăng quên. Nhà cũ, mừng c̣n nguyên mái, vách. Nhện giăng, khói ám, mối xông nền.
Mọi thứ không c̣n ngăn nắp cũ. Nhà thương khó quá, sống thờ ơ. Giậu nghiêng, cổng đổ, thềm um cỏ. Khách cũ không c̣n, khách mới thưa…
Ta về khai giải bùa thiêng yểm. Thức dậy đi nào, gỗ đá ơi! Hăy kể lại mười năm mộng dữ. Một lần kể lại để rồi thôi.
Chiều nay, ta sẽ đi thơ thẩn, Thăm hỏi từng cây những nỗi nhà. Hoa bưởi, hoa tầm xuân có nở? Mười năm, cây có nhớ người xa?
Ta về như đứa con phung phá Khánh kiệt đời trong cuộc biển dâu. Mười năm, con đă già như vậy. Huống mẹ cha, đèn sắp cạn dầu…
Con gẫm lại đời con thất bát, Hứa trăm điều, một chẳng làm nên. Đời qua, lớp lớp tàn hư huyễn. Hạt lệ sương thầm khóc biến thiên.
Ta về như tiếng kêu đồng vọng. Rau mác lên bờ đă trổ bông. Cho dẫu ngàn năm, em vẫn đứng Chờ anh như biển vẫn chờ sông.
Ta gọi thời gian sau cánh cửa. Nỗi mừng ràn rụa mắt ai sâu. Ta nghe như máu ân t́nh chảy Từ kiếp xưa nào tưởng lạc nhau.
Ta về dẫu phải đi chân đất Khắp thế gian này để gặp em. Đau khổ riêng ǵ nơi gió cát… Hè nhà, bụi chuối thức thâu đêm.
Cây bưởi xưa c̣n nhớ trăng hoa. Đêm chưa khuya lắm, hỡi trăng tà! T́nh xưa như tuổi già không ngủ, Bước chạm khua từng nỗi xót xa.
Ta về như giấc mơ thần bí Tuổi nhỏ đi t́m những tối vui. Trăng sáng lưu hồn ta vết phỏng. Trọn đời, nỗi nhớ sáng không nguôi.
Bé ơn, này những vui buồn cũ, Hăy sống, đương đầu với lăng quên. Con dế vẫn là con dế ấy, Hát rong bờ cỏ, giọng thân quen.
Ta về như nước tào khê chảy. Tinh đẩu mười năm luống nhạt mờ. Thân thích những ai giờ đă khuất? Cơi đời nghe trống trải hơn xưa.
Người chết đưa ta cùng xuống mộ. Đêm buồn, ai nữa đứng bờ ao? Khóc người, ta khóc ta rơi rụng. Tuổi hạc, ôi ngày một một hao.
Ta về như bóng ma hờn tủi Lục lại thời gian, kiếm chính ḿnh. Ta nhặt mà thương từng phế liệu Như từng hài cốt sắp vô danh.
Ngồi đây, nền cũ nhà hương hỏa, Đọc lại bài thơ buổi thiếu thời. Ai đó trong hồn ta thổn thức? Vầng trăng c̣n tiếc cuộc rong chơi.
Ta về như hạc vàng thương nhớ Một thuở trần gian bay lướt qua. Ta tiếc đời ta sao hữu hạn, Đành không trải hết được ḷng ta. (7-1985)
|
©
"Khi phát hành lại bài này
cần phải có sự đồng ư của tác
giả
và ghi rơ nguồn lấy từ www.erct.com"