Nghiêm Nguyễn
Hiện tượng ca sĩ hát sai lời bài hát xảy ra càng lúc càng nhiều, ở trong nước cũng như hải ngoại. Với đa số khán thính giả, có thể đây chỉ là chuyện nhỏ, không đáng quan tâm, v́ chính họ cũng không biết chính xác lời của bài hát. Tuy nhiên với một số người quan tâm, nhất là các nhạc sĩ, các tác giả viết ra bài hát, họ đă buồn ḷng không ít về vấn đề này. Trong bài “Mộng Dưới Hoa”, Nhạc sĩ Phạm Đ́nh Chương phổ từ bài thơ “Tự t́nh dưới hoa” của thi sĩ Đinh Hùng, câu “Mắt em lả bóng dừa hoang dại”, rất nhiều người đă hát thành “Mắt em là bóng dừa hoang dại”. Chữ “lả” diễn tả một h́nh ảnh nên thơ đôi mắt của người thiếu nữ đẹp như bóng dừa rủ xuống. Hát thành “là” th́ câu hát hoàn toàn mất chất thơ đi. Có một giai thoại về chuyện này. Sau khi bản nhạc được ra đời, nhạc sĩ Phạm đ́nh Chương thỉnh thoảng có tŕnh diễn bài hát này ở pḥng trà Đêm Màu Hồng. Khi hát đến câu “Mắt em lả bóng dừa hoang dại”, ông đột ngột ngừng lại, rồi nói “Lả bóng, các bạn ạ, đừng hát Là bóng, mất đẹp của câu thơ đi”. Sau đó ông lại say sưa hát tiếp. Nhạc sĩ Tuấn Khanh cũng từng bộc bạch là mỗi lần nghe ca sĩ hát câu đầu của bài “Chiếc lá cuối cùng” ông hết sức hồi hộp v́ nhiều ca sĩ đă hát “Đêm qua chưa” thành “Đêm chưa qua”. “Đêm qua chưa” là một câu hỏi bâng khuâng, trước sự chia ly không c̣n ư niệm rơ rệt về thời gian, trong khi đó “Đêm chưa qua” đầy tính xác định. Nếu so sánh, “Đêm qua chưa” nghe hay hơn, đầy tính nghệ thuật hơn là “Đêm chưa qua”. Cố ca sĩ Quỳnh Giao khi viết về bài hát “Ngọc Lan” của người cha kế là nhạc sĩ Dương thiệu Tước cũng không kềm được sự bực tức khi một câu trong bài hát đă bị hát sai hoàn toàn. Trong tạp ghi Quỳnh Giao, bà đă viết: Không chỉ là một bài hát, Ngọc Lan là một bài thơ, một bức họa và một đóa thơm lăng mạn. Ca khúc này được nhiều người tŕnh bày, nam lẫn nữ, nhưng có lẽ thích hợp với giọng nữ hơn là nam. Điều này hơi lạ v́ nội dung gợi ư về bậc nam tử thấy người ngọc trong “giấc xuân yêu kiều” bỗng mê đắm mà... lùi lại để tơ vương trong tâm tưởng. Ngợi ca đóa hoa như vậy th́ phải là nam tử chứ? Về nhạc th́ vậy, về lời từ th́ thật đáng thương cho Dương Thiệu Tước, cháu nội cụ Dương Khuê. Ông viết nhạc đă hay mà dùng chữ rất tài cho một hậu thế lại coi thường chữ nghĩa và nỗi dụng công của ông. Khi viết “ngón tơ mềm, chờ phím ngân trùng, mạch tương lai láng”, ông dồn hết thi họa và nhạc vào một câu làm người ứa lệ trước cái đẹp. “Mạch tương lai láng” là một điển cố nói về giọt lệ. Nhưng đời sau lại hát ra “mạch tương lai sáng”. Dẫu có buồn th́ cũng chưa đáng khóc bằng “mạch tuôn” hay “mạch tuông lai láng”! (hết trích) Trong một buổi tŕnh diễn ca nhạc của TT Thúy Nga, nữ ca sĩ TTH sau này đổi nghệ danh là HT cũng đă hát “Mạch tương lai sáng”. Rơ ràng là người nữ ca sĩ này hoàn toàn không hiểu biết ǵ về ư nghĩa của ca từ này. Nhạc sĩ Trịnh Công Sơn cũng là nạn nhân của rất nhiều trường hợp. Những bài hát của ông ngoài giai điệu mượt mà, trong ca từ ông thường sáng tạo những từ vựng rất độc đáo, lạ lẫm, tạo nên một nét rất riêng của ḍng nhạc Trịnh. Chẳng hạn như trong bài “Chiều một ḿnh qua phố”. Khi ông viết “Khi nắng khuya chưa lên”, ông muốn dùng chữ “nắng khuya” thay thế ánh trăng lên, thế mà có một nam ca sĩ v́ không hiểu nên đă hát “Khi nắng mưa chưa lên”, làm mất đi cái h́nh ảnh thi vị đó. Thật uổng cái công sáng tạo chữ nghĩa của người nhạc sĩ tài hoa này. Trong bài “Quỳnh Hương” có câu “Nụ cười khúc khích trên lưng”, vẽ lên một h́nh ảnh rất dễ thương của người thiếu nữ áp sau lưng chàng trai, miệng cười khúc khích. Nhưng chắc v́ quên lời nên một số ca sĩ đă hát cương thành “Nụ cười khúc khích trên môi”, làm mất đi cái h́nh ảnh dễ thương đó. Trong bài “Một cơi đi về”, những chữ “ngọn gió hoang vu thổi suốt xuân th́” th́ bị hát thành “thổi xuống” hay “thổi buốt”, sai lạc cả ư nghĩa. Hoặc trong bài “Biết đâu nguồn cội”, lời của bài hát là “Em đi qua chuyến đ̣, thấy con trăng đang nằm ngủ”, th́ bị hát thành “thấy con trâu đang nằm ngủ”, từ một h́nh ảnh lăng mạn hoá thành h́nh ảnh trần trụi, đời thường. Nhạc tiền chiến cũng không ngoại lệ. Bài “Hướng về Hà Nội” của nhạc sĩ Hoàng Dương có quá nhiều câu sai khiến tác giả không ít lần muốn đính chính. “Tiếng guốc” trong câu “thanh b́nh tiếng guốc reo vui” bị hát thành “tiếng hát reo vui”. Với ông, tiếng guốc là âm thanh riêng của Hà Nội, vậy mà thay bằng “tiếng hát” th́ c̣n ǵ là Hà Nội nữa. Rồi “Hăy tin ngày ấy anh về” hát thành “Cứ tin ngày ấy anh về”, và câu “đắm say chờ những kiếp sau…” bị hát thành “đắng cay chờ những kiếp sau…”. Trong câu mở đầu đầy chất thơ bài “Bến Xuân” của nhạc sĩ Văn Cao:”Nhà tôi bên chiếc cầu soi nước/ Em đến tôi một lần” đă bị hát thành “em đến chơi một lần” hay “em đến thăm một lần”, chỉ đổi một chữ mà làm mất hết hồn thơ của câu hát. Hiện giờ hầu như các bản in đều in nhầm khiến các ca sĩ đều hát sai câu “Muôn kiếp bên đàn” thành “Muôn kiếp bên nàng” trong bài “Dư Âm” của nhạc sĩ Nguyễn văn Tư. Ḷng muốn bên nàng nhưng người xưa không muốn nên phải nói tránh ra là bên đàn, tác giả đă có lần tâm sự, kể lại chuyện t́nh thời trai trẻ của ông. Trong bài “Lá đổ muôn chiều” của Đoàn Chuẩn, câu hát “c̣n nhớ phương nào hoa đă rơi” đă bị một nam ca sĩ sửa thành “c̣n nhớ hôm nào hoa đă rơi”. “Phương nào” nói về không gian, nơi chốn, trong khi “hôm nào”, nói về thời gian. “C̣n nhớ phương nào” nghe thi vị, khoáng đăng hơn “c̣n nhớ hôm nào”. Trong nhạc phẩm "Bài thánh ca buồn" tác giả, nhạc sĩ Nguyễn Vũ cho biết phần ca từ thường bị sai khi ca sĩ tŕnh bày như sau: “Rồi một chiều áo trắng thay màu, em qua cầu xác pháo theo sau” bị các ca sĩ cũng như bản in đổi thành “Rồi một chiều áo trắng phai màu”. Ông giải thích thêm: “Áo trắng thay màu có nghĩa chiếc áo trắng thơ ngây của cô nữ sinh ngày nào giờ đổi thay sang một màu áo nào khác, cụ thể ở đây từ chiếc áo nữ sinh thay qua màu áo cưới”. Ngoài ra, ca khúc c̣n có đoạn hát khi nghe có vẻ rất hợp lư đó là: “Rồi những đêm thánh đường đón Noel”. Thật ra đây là đoạn ca từ bị ca sĩ hát nhầm nhiều nhất. Nguyên gốc trong bài hát được nhạc sĩ Nguyễn Vũ viết: “Rồi những đêm thế trần đón Noel”. Ông giải thích: “Với tôi, Noel từ lâu đă không c̣n là một lễ hội tôn giáo dành riêng người theo đạo nữa. Noel trở thành một lễ hội chung của mọi người. Đó là ngày hội lớn được đón nhận bởi mọi quốc gia, mọi sắc tộc, mọi tầng lớp xă hội”. Tiếng hát vượt thời gian Thái Thanh, ca sĩ được xem diễn tả những sáng tác của Phạm Duy hoàn hảo nhất cho đến chính tác giả cũng phải khen ngợi là không ai có thể thay thế được, thỉnh thoảng vẫn tự ư sửa lời bài hát, hoặc hát sai khi tŕnh diễn. Có trường hợp nhờ bị sửa mà câu hát trở nên sâu sắc hơn, có ư nghĩa hơn, nhưng không phải lúc nào cũng thành công. Chẳng hạn như bài “Cho Nhau”, Phạm Duy viết:
Cho nhau ng̣i bút cùn trơ…. Thái Thanh hát:
Cho nhau ng̣i bút c̣n lưa… Lưa là chữ cổ, có nghĩa c̣n sót lại, nhưng mang một âm thanh u hoài, luyến lưu, tiếc nuối. Dĩ nhiên ng̣i bút cùn trơ mang ư nghĩa chính xác hơn, nhưng nghe không thi vị bằng ng̣i bút c̣n lưa.”Cho nốt đêm mơ về già “ có nghĩa là cho hết đi, không c̣n chừa ǵ cả, nhưng “Cho nối đêm mơ về già”, nghe sâu nặng, thủy chung hơn. Phạm Duy viết:
Cho nhau thù oán hờn ghen Thái Thanh hát: Cho nhau cho nỗi âm ty một miền Chữ “nỗi” mang ư nghĩa sâu xa, hay hơn chữ “cơi”. V́ từ “cơi” một ư niệm hữu h́nh về không gian, tuy có vẻ bao la nhưng hữu hạn. C̣n “nỗi”, một ư niệm vô h́nh, diễn tả tâm trạng con người, tưởng chừng như nhỏ bé so với “cơi” không gian, nhưng thật ra mông mênh, vô tận ḷng người. Tuy nhiên trong bài “Về miền Trung”, Thái Thanh đă hát sai hai chỗ làm lệch ư nghĩa của bài hát. “Tan thân thiếu phụ, nát đầu hài nhi” bị hát sai thành “Thương thân thiếu phụ, khóc đầu hài nhi”, và “Một chiều nao đốt lửa rực đô thành”, Thái Thanh hát thành “Một chiều mai đốt lửa rực kinh thành”. Chữ “nao” mơ hồ, mông lung, không xác định rơ thời gian, có thể là không bao giờ, trái lại chữ “mai” có vẻ như một xác quyết, mong muốn. Nhạc sĩ Phạm Duy muốn gây một ấn tượng mạnh mẽ cho người nghe chứ chẳng bao giờ mong có ngày đốt kinh thành Huế.
Ca sĩ Thái Thanh Chuyện các ca sĩ hát sai lời từ trước đến giờ có lẽ viết măi cũng không hết. Đó là chưa nói đến chuyện sửa “anh” thành “em” hay ngược lại để phù hợp giới tính của ca sĩ. Có những bài hát không thay đổi ư nghĩa ǵ nhiều khi bị sửa đổi, tuy nhiên không phải lúc nào cũng xuôi chèo mát mái mà nhiều khi nghe rất ngô nghê, buồn cười. Phải hiểu là nhạc sĩ sáng tác một bài hát là gửi gấm tâm t́nh của ḿnh vào trong đó. Khi thể hiện một bài hát cho có hồn, cho bài hát được thăng hoa hơn, người hát cần phải hoà nhập cảm xúc và tâm hồn của ḿnh vào đó, nhưng không nên v́ thế mà sửa đổi theo ư ḿnh, làm sai lệch ư tưởng và ư nghĩa của bài hát. Thử tưởng tượng như trong bài "Ngậm Ngùi", Phạm Duy phổ thơ Huy Cận, nếu đổi anh thành em và ngược lại, sẽ nghe một nữ ca sĩ hát như sau:
Tay em anh hăy tựa đầu, Th́ với thân h́nh nặng hơn 60 kí lô của chàng tựa vào, chắc chắn cả thân người của nàng sẽ rụng rơi chứ không phải trái sầu nào cả. Tương tự, nghe hết sức kỳ cục khi: “Anh vuốt tóc em” sửa thành “em vuốt tóc anh” và
“Em khóc trên vai anh” sửa
thành “Anh khóc trên vai em” (Một lần cuối, Hoàng Thi Thơ) Trong bài “Này em có nhớ” của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn, chữ “em”, một người con gái phụ bạc, khiến “tôi”, một người đàn ông phải trách móc, buồn phiền. Thế mà một ca sĩ trong nước khi tŕnh diễn đă đổi ngược lại làm mất hết tính tự sự đầy biểu cảm trong bài nhạc. Ca sĩ hát sai lời v́ họ quên lời th́ chúng ta có thể thông cảm, tha thứ. Tuy nhiên chỉ v́ muốn lấy ḷng nhà cầm quyền mà sửa lại lời bài hát là một hành động vô cùng tắc trách, thiếu liêm sỉ đáng bị chỉ trích, chê trách. Ông ca sĩ TN là một trong những kẻ đó. Trong một buổi tŕnh diễn ở Sài G̣n, ông ta đă sửa lời ca khúc "T́nh Bơ Vơ" của nhạc sĩ Lam Phương. Ca khúc có câu hát: "…Trời vào thu Việt Nam buồn lắm em ơi. Mây tím đang dâng cao vời. Mà t́nh thương chưa lên ngôi…"., nhưng bị ông ca sĩ này sửa lời trở thành: "…Trời vào thu chiều nay buồn lắm em ơi". Như vậy, hai chữ "chiều nay" được ông hát thay cho "Việt Nam". Ca sĩ hát sai lời ngoài lư do quên lời c̣n có nhiều nguyên nhân khác. Từ việc các băng đĩa nhạc phát hành cẩu thả, đến việc những quyển sách nhạc in sai lời mà không bao giờ đính chính. Nhưng xét cho cùng, chủ yếu là từ các ca sĩ; họ đă không chịu tham khảo, t́m hiểu ư nghĩa của bài hát một cách thấu đáo trước khi tŕnh diễn. Ở mỗi tác phẩm, tác giả khổ công gọt giũa từng nốt nhạc, trau chuốt từ câu ca, để qua bài hát chuyển tải những cảm xúc, những tâm t́nh của họ đến người nghe. Thế mà khi nghe một bản nhạc, hầu như người ta chỉ quan tâm đến ca sĩ tŕnh bày chứ chẳng ai thèm nhớ hay biết tên tác giả. Ngay cả một số trung tâm sản xuất băng nhạc và một số ca sĩ cũng thế. Cách nay khá lâu nhà văn Bùi Bảo Trúc kể, có lần ông mua một băng nhạc của trung tâm nào đó sản xuất. Khi đọc trên b́a băng nhạc, thấy chỉ liệt kê tên những bản nhạc và ca sĩ tŕnh bày mà không để tên tác giả, ông bực quá vứt băng nhạc vừa mua vào sọt rác. Ông bảo đây là sự vô ơn đối với tác giả. Cho nên khi thưởng thức hay tŕnh bày một bài hát, người nghe cũng như người hát, nhất là các ca sĩ, cần biết đến ai là người đă sáng tác ra bài hát, và sau đó người hát cố gắng hát cho đúng lời, đúng ư. Đó là cách chúng ta tôn trọng tác giả cũng như thể hiện sự biết ơn của chúng ta đối với họ; những người mà từ trong cuộc sống với định mệnh đau thương, nghiệt ngă hay với hạnh phúc êm ả, ngọt ngào; đă chắt lọc thành chất liệu để cống hiến cho đời những tác phẩm thật tuyệt vời.
Đầu năm 2017 (Bổ túc 2024)
|
