PHÚC ÔNG TRĂM TRUYỆN

FUKUZAWA Yukichi (*)

Dịch : Nguyễn Sơn Hùng

 

Lời dịch giả

Quyển “Phúc Ông Trăm Truyện” gồm 100 truyện và quyển “Phúc Ông Trăm Truyện tiếp theo” gồm 19 truyện của FUKUZAWA Yukichi được viết khoảng trên 120 năm về trước. Qua “Lời mở đầu” trong sách, độc giả có thể biết bối cảnh và mục đích của tác giả. Mặc dù đă trên một thế kỷ nhưng phần lớn nội dung vẫn c̣n hữu ích để tham khảo vào thời điểm hiện nay, và đây cũng là động cơ biên dịch của dịch giả. Khi biên dịch chủ yếu dịch giả đă dùng phiên bản dịch ra tiếng Nhật hiện đại của trang web dưới đây.

https://elkoravolo.hatenablog.com/entry/20110918/1316313208

Nhân dịp này dịch giả xin tỏ ḷng cảm tạ và biết ơn đối với dịch giả tiếng Nhật hiện đại nói trên, đă cho phép dịch ra tiếng Việt để giới thiệu quư độc giả Việt Nam. Dịch giả phân loại cách truyện theo các chủ đề như: sống độc lập, sống khoáng đạt, vui vẻ và cầu tiến, sống khoa học v.v.... Ở đây dịch giả xin được chỉ giới thiệu một số bài của sách. Phần chữ viết nghiêng là phần dịch giả chủ quan cho là quan trọng để độc giả dễ theo dơi.

Sau cùng xin quư độc giả cho phép dịch giả được ghi ḍng chữ dưới đây:

“Xin kính dâng lên hương linh mẹ tôi,
người đă hy sinh nhiều cho cha mẹ, các em và con cái.”

 

 

LỜI MỞ ĐẦU

***

Sau 40 năm mở cửa giao tiếp với Tây phương, văn minh đất nước ta đă tiến bộ nhiều. Nhưng ư nghĩa căn bản của văn minh không chỉ dừng lại ở phạm vi vật chất hữu h́nh. Sự thay đổi và tiến bộ đức trí của toàn thể quốc dân sẽ đưa đến kết quả tương tự ở những lĩnh vực tinh thần vô h́nh khác. Chính loại thay đổi và tiến bộ này mới thật sự làm vững chắc nền tảng để xây dựng đất nước. 

Bản thân tôi thích giao tiếp khách nhiều giới. Những đề tài liên quan đến văn minh trong các buổi tṛ chuyện có lẽ đến hơn vài ngàn lần. V́ chỉ là tạp đàm, nên khi khách ra về tôi không c̣n để tâm đến nữa. Lần nào cũng như lần nấy. 

Tuy nhiên, nếu cứ như vậy thật là uổng. Nên từ năm rồi khi có thời giờ tôi cầm bút ghi lại nội dung đă nói lúc trước theo trí nhớ và sắp xếp chỉnh lư lại. Tính đến nay được khoảng 100 truyện. Tôi đặt tên là “Phúc Ông Trăm Truyện” và quyết định cho đăng trên “Thời sự tân báo”, từ ngày 1 tháng 3 năm nay. Để có thời giờ để hiệu chính nên tạm tính mỗi tuần sẽ đăng từ 2 đến 3 lần. 

Đọc giả đọc các bài viết này, biết được chút thiển ư của tôi, dùng làm trí đức xử lư thuận lợi việc nhà và hoạt động xă hội. Để từ độc lập cá nhân và độc lập gia đ́nh đúc kết làm nền tảng độc lập của một nước là niềm hạnh phúc vượt hơn kỳ vọng của tác giả. 

Ngày 15 tháng 2 năm Minh Trị thứ 29 (dương lịch 1896). 

FUKUZAWA Yukichi

Nguyễn Sơn Hùng

Tháng 6 năm 2017 

(*) Nguồn: Truyện số 29 trong quyển “Phúc Ông Trăm Truyện” của Fukuzawa Yukichi, 1901, Thời Sự Tân Báo Xă phát hành.

 .............................

Truyện số 29

 PHẢI SỐNG ĐỘC LẬP KHI TRƯỞNG THÀNH

FUKUZAWA Yukichi (*)

Dịch : Nguyễn Sơn Hùng

***

Phận làm con, “Ơn cha mẹ cao hơn núi, sâu hơn biểnĐến chết không quên công ơn cha mẹ là việc đương nhiên. Tuy nhiên, sau khi được cha mẹ nuôi dưỡng, cho ăn học đầy đủ đến tuổi trưởng thành, con người phải sống độc lập. Sau khi trưởng thành không để cha mẹ phải bảo hộ hoặc nhờ vả cha mẹ lo cho việc sinh sống. 

Là cha mẹ, nên hiểu khi con cái không c̣n nhờ vả ḿnh để sinh sống th́ không nên ngăn trở hành động hoặc tự do phát ngôn của chúng một cách quá đáng, dù biết rằng không ai lo lắng cho chúng bằng ḿnh, và ḿnh là người chúng phải tôn kính hơn ai cả. Trong khi c̣n nuôi dưỡng hoặc trông nom việc sinh sống cho con cái, cha mẹ có thể mệnh lệnh hoặc bắt buộc chúng phải làm theo ư ḿnh. Nhưng khi con cái sống độc lập, cha mẹ không nên làm việc này nữa. 

Sau khi con cái sống độc lập, cha mẹ và con cái nên đối xử với nhau v́ t́nh thương yêu. Nếu cha mẹ hoặc con cái bị ốm đau, lúc đó nên săn sóc, trông nom lẫn nhau. Nếu gặp tai nạn hoặc điều không may bất ngờ xảy ra, không ngần ngại cho mượn tiền giúp đỡ nhau là chuyện đương nhiên phải làm. 

Quan hệ giữa cha mẹ và con cái là một quan hệ đặc biệt của con người. Tuy nhiên, thế hệ của cha mẹ và con cái là khác nhau. Thế hệ mới có cách sống mới. Thay đổi của thời đại rất nhanh chóng và nhiều hơn chúng ta tưởng, nên cách sống của người lớn tuổi không thể lặp lại hoặc c̣n thích hợp với thế hệ mới. Đặc biệt tŕnh độ khác biệt hiện nay giữa các thế hệ có thể nói thật là to lớn. 

Sau khi con cái kết hôn và vợ chồng gia đ́nh chúng đang cố gắng làm việc để sinh sống, xây dựng gia đ́nh mới, cha mẹ không có lư do ǵ để can thiệp vào. Cha mẹ không nên rầy la hoặc buồn phiền v́ con cái không theo lời hoặc sống xa cách ḿnh. Trái lại, nên để con cái tự do, chỉ trông chừng, và cầu mong sao cho con cái có thể tự sức ḿnh sinh kế và vượt qua được các trở ngại khó khăn. Có như thế th́ xă hội mới tiến bộ được. 

Trước khi con cái trưởng thành, gia đ́nh sum họp sống ḥa thuận; tổ ấm gia đ́nh là niềm vui của cha mẹ. Nay con cái rời cha mẹ lập gia đ́nh mới, niềm vui này không c̣n nữa. Tuy nhiên, cha mẹ nên nghĩ rằng một khi con cái lập gia đ́nh, tổ ấm của ngày trước nay đă chia thành làm hai nơi, và niềm vui gia đ́nh cũng phân hai. 

Mặc dù rời xa cha mẹ nhưng tổ ấm mới là niềm vui của con cái, là động lực để chúng khắc phục khó khăn của cuộc sống mới. Chính nhờ niềm vui này, thế hệ mới có thể rời xa quê hương đi làm việc ở nước ngoài hoặc di trú đến nơi chưa được khai khẩn để xây dựng gia đ́nh mới. Từ đó xă hội và quốc gia mới phát triển được. 

Tuy nhiên, có trường hợp người của thế hệ mới chưa hoàn toàn tự sống độc lập được trong đời sống thực tế, khi đó cần hướng dẫn, giúp đỡ kinh nghiệm hoặc hỗ trợ của cha mẹ. Cũng có trường hợp chênh lệch về trí tuệ và tài lực giữa cha mẹ và con cái rất lớn. Đối với các ngoại lệ này cần có cách xử lư thích hợp. 

Nguyễn Sơn Hùng

Tháng 6/2017 

(*) Nguồn: Truyện số 29 trong quyển “Phúc Ông Trăm Truyện” của Fukuzawa Yukichi, 1901, Thời Sự Tân Báo Xă phát hành. 


....................................

Truyện số 30

 KHÔNG NÊN HIỂU SAI Ư NGHĨA CỦA TỪ “GIÚP ĐỠ”

FUKUZAWA Yukichi (*)

Dịch : Nguyễn Sơn Hùng

***

Trong cuộc sống, khi con cái đă ra riêng và sống bằng sức ḿnh, cha mẹ không nên can thiệp vào. Ngay cả quan hệ giữa cha mẹ và con cái, quan hệ thiêng liêng nhất của con người, đă vậy nói chi đến quan hệ với người khác. Đối với bà con thân tộc hoặc bạn bè không nên can thiệp dư thừa là điều quá dễ hiểu. Tuy nhiên, nh́n vào thế gian rộng lớn này, chúng ta sẽ thấy thường xảy ra việc can thiệp dư thừa vào cuộc sống người khác để rồi gây ra bất măn, phiền hà lẫn nhau cho cả hai bên, can thiệp và bị can thiệp. 

Bên bất măn cho đó là can thiệp dư thừa vào chuyện người khác. C̣n bên can thiệp lại nói thấy đối tượng đang gặp khó khăn thật sự nên khuyên bảo, giúp đỡ nhiều lần nhưng bên kia chẳng chịu nghe. Sau đó cả hai bên bất b́nh, bất măn lẫn nhau, tiếp theo sinh ra xung đột, chống đối. Cha mẹ và con cái bất ḥa; thân thuộc căi vă, gây gổ. Thay v́ sống vui vẻ lại trở thành cảnh ngộ đau khổ và khó chịu. 

Kết cuộc, khi t́m hiểu nguồn gốc, biết ra là do hiểu ư nghĩa của từ “giúp đỡ” không đúng hoặc không hiểu đến nơi đến chốn. 

Hỗ trợ chi phí sinh sống hay cung cấp ăn mặc ở, hoặc gián tiếp dạy phương cách hoặc cung cấp phương tiện để đối tượng có ăn mặc ở, các việc này gọi là “giúp đỡ”. Hoặc không liên quan đến bảo hộ sinh kế nhưng chỉ lắng nghe vấn đề khó khăn và góp ư giải quyết cũng gọi là “giúp đỡ”. Như vậy “giúp đỡ” có hai ư. Nếu xem xét, tra cứu nghiêm túc cái “giúp đỡ” đă trở thành nguyên nhân bất b́nh thuộc về ư nào trong hai ư nói trên th́ sẽ rơ ràng minh bạch được ai đúng, ai sai.

Khi tự bản thân chưa sống độc lập, c̣n trực tiếp hoặc gián tiếp nhận bảo hộ hay chịu ân huệ của người khác, tùy theo t́nh huống nên nghe theo chỉ thị hoặc phải tôn trọng mệnh lệnh của người bảo hộ hoặc người hỗ trợ. Đó là lẽ đương nhiên dù đối tượng can thiệp vào đời sống của ḿnh cũng không nên bất b́nh. 

Không bảo hộ hay hỗ trợ thực tế bằng vật chất hoặc tiền bạc mà chỉ v́ ḷng tử tế góp ư hoặc khuyên bảo, trường hợp này nếu đối tượng không nghe theo, cũng không có lư do ǵ bất b́nh. 

Thí dụ trường hợp con cái của gia đ́nh giàu. Chúng ỷ vào tài sản cha mẹ, ở nhà cha mẹ cất, mặc y phục do cha mẹ cung cấp, không những sáng tối sống đầy đủ lại có thể tự ư xa xỉ. Đối với người đời chúng trang điểm trau chuốt đẹp đẽ ngoại h́nh, lời nói hay cử chỉ làm dáng như người trưởng thành. Đối với cha mẹ chúng đỏi hỏi được tự do, không muốn bị câu thúc ràng buộc, khi không được như ư th́ lớn tiếng nói cha mẹ can thiệp dư thừa hoặc quá đáng. 

Hoặc trường hợp của ông chú hay ông bác ngoan cố ở thôn quê. Ông lấy oai nghi của bậc bề trên trong thân tộc tự ư vào nhà người cháu c̣n nhỏ tuổi. Ông không có hỗ trợ ǵ cho cháu nhưng nhận chi viện từ thân tộc của . Ông lại thường can thiệp, chen vào chuyện gia đ́nh của cháu. Không những làm phiền khổ người cháu, ông c̣n bất b́nh, bất măn nó không chịu nghe lời ông. 

Cả hai trường hợp phải nói là đều hiểu sai ư nghĩa từ “giúp đỡ”. 

Tóm lại, đối với trường hợp hỗ trợ sinh kế, tiền bạc cụ thể, bên nhận nên tiếp nhận “giúp đỡ” cùng với việc thực hiện theo chỉ thị, mệnh lệnh ứng với tŕnh độ của nội dung. Nhưng nếu chỉ đơn giản là góp ư, khuyên bảo th́ không nên bất b́nh khi đối tượng tiếp nhận không nghe theo. Phải hiểu rằng trong xă hội con người, đạo lư của “giúp đỡ” dựa trên nguyên tắc “cho và nhận”. 

Nguyễn Sơn Hùng

Tháng 6/2017 

(*) Nguồn: Truyện số 30 trong quyển “Phúc Ông Trăm Truyện” của Fukuzawa Yukichi, 1901, Thời Sự Tân Báo Xă phát hành. 


..................................

Truyện số 41

 PHƯƠNG CÁCH ĐỂ SỐNG ĐỘC LẬP

FUKUZAWA Yukichi (*)

Dịch : Nguyễn Sơn Hùng

***

Là con người phải có tự tin và giữ ǵn phẩm hạnh. Bản thân chúng ta đă có đủ ngần này trí đức, không cần phải xấu hổ với người khác. Phải tự trọng và tự tin chúng ta đáng được tôn trọng. Đó là cội nguồn phát sinh và nuôi dưỡng tinh thần độc lập trong chúng ta. Là đại nghĩa không được rời bỏ giây phút nào và dùng nó để xử lư mọi việc.

Tuy nhiên, muốn sống độc lập nhưng nếu không có phương cách để thực hiện, trong ḷng sẽ luôn buồn phiền, cô độc và là nỗi đau khổ to lớn suốt cuộc đời.

Vậy phương cách để sống độc lập là ǵ? Chính là cái để có được cái ăn mặc ở.  

Người đời thường nói: “Trời không giết người, nếu thành tâm gắng sức, sống không phải là khó”. Mặt khác, ham lợi là thường t́nh của con người từ xưa đến nay. Vạn người như một, tụ tập, chen chúc vào nơi có lợi. Chúng ta cũng là người trong số đó. Cái này gọi là “cạnh tranh”.  

Cạnh tranh là cảnh khó coi, người quân tử khó vui thích làm việc này. Nhưng ăn cái mặc không ở trên trời rơi xuống, không ở dưới đất trồi lên. Do đó, để không làm phiền người khác và thật sự sống độc lập ở cái thế giới đầy cạnh tranh này, chúng ta cần phải không ngừng chịu khổ và cố gắng trong sinh hoạt gia đ́nh và hoạt động xă hội, mặc dù thân thể chúng ta không phải là gỗ đá. Nên có thể nói con đường sinh sống của con người thật không phải dễ đi. 

Để không phải chỉ nghĩ suông độc lập trong tâm, cái thực tế giúp chúng ta sống độc lập là tài sản vật chất hay phương tiện sinh sống. Nếu phương cách để có được tài vật hay phương tiện sinh sống quá khó khăn th́ đồng thời với việc cố gắng hơn để có chúng, chúng ta c̣n phải suy nghĩ phương cách tiêu xài, chi phí đúng cách. 

Đến đây vấn đề mới là nên phân biệt keo kiệt tiết kiệm như thế nào? 

Keo kiệt là thiếu ḷng thương người, mất ḷng biết xấu hổ, tham lam tiền tài quá đáng, vượt đạo lư cho phép.

Tiết kiệm là quản lư sinh kế bản thân, sinh kế gia đ́nh nghiêm túc, không trang trí bề ngoài hào nhoáng vô ích.

Người có ḷng quân tử muốn keo kiệt cũng không thể làm được. Do đó, nếu muốn sống độc lập ngoài việc tránh keo kiệt, phải luôn để tâm tiết kiệm. Tính toán chính xác sinh kế gia đ́nh, giảm bỏ các lăng phí không phải là keo kiệt mà làm vững chắc cơ sở để sống độc lập. 

Ném số tiền lớn cho một đêm chơi hào phóng, tổ chức các nghi lễ kết hôn hay tang chế màu mè để làm ngạc nhiên bạn bè hoặc người chung quanh. Nếu nói sảng khoái th́ sảng khoái thật. Nếu sinh kế gia đ́nh cho phép, t́m cái vui vẻ này cũng là lẽ tự nhiên của con người. Nhưng nếu sinh kế gia đ́nh không rộng răi, dư dả mà phung phí tiền bạc như vậy là tiêu xài không đúng thân phận ḿnh. Có người lấy cái hy vọng khó thành, tiền chưa có được nhưng tính như đă có trong tay, lấy làm thế chân để đi vay mượn tiền người khác. Nếu hỏi lư do, họ bảo rằng để giữ thể diện cho ḿnh hay cho gia tộc, chi phí này không thể không tốn. Cái lư do như vậy không thể nói là lư do được. 

Theo tôi nghĩ, giữ thể diện là sợ tiếng đời. Sợ tiếng đời có nghĩa là không để phải xấu hổ, hổ thẹn với người đời. Nhưng tiêu xài phung phí vô lư, che tai mắt bạn bè, người chung quanh để vay mượn, sau lại phải năn nỉ bạn bè xin khất trả, hay phải cúi đầu xin lỗi khi bị đ̣i trả. Hành động này không phải là xấu hổ nhất ở đời này sao? 

Thật ra người giàu tiêu xài nhiều tiền là gián tiếp làm kinh tế xă hội thuận lợi. Đó là điều tốt. Nhưng chỉ có tài sản bậc thường lại bắt chước người giàu, nói là sợ tiếng đời hay khen chê của thế gian, tiêu xài vô lư không xứng phận ḿnh là quên mất ḷng tự tin, tự trọng, cái quan trọng nhất của con người. Phải nói hạng người này là nô lệ của tiếng đời

Nếu nh́n cái thế giới phàm tục biến động nhanh chóng này, những hạng người sau không phải là ít. Nào là các sinh viên trẻ tuổi xài tiền không mục đích, người đời chê ghét. Nào là các quan chức nhà nước hay các nhân vật được trọng vọng trong giới làm ăn nhưng không thể quản lư nghiêm túc sinh kế gia đ́nh để rồi rơi vào cảnh thiếu hụt thảm hại không thể gầy dựng lại. Để rồi phải bẻ cong cái nghĩa tiết quan trọng làm những chuyện xấu xa không thể ngờ tới và cuối cùng phải than thở và đau khổ.  

Nói cho đúng, tất cả là do chúng ta xem thường phương cách thực tế để sống độc lập, hoặc do sợ tiếng đời, sợ chê khen của thế gian nhưng lại quên cái hổ thẹn to lớn của bản thân chúng ta mà ra. Phải nói như vậy là thiếu dũng cảm chân thật trong cuộc sống, là nô lệ của người đời. 

Nguyễn Sơn Hùng

Tháng 6/2017 

(*) Nguồn: Truyện số 41 trong quyển “Phúc Ông Trăm Truyện” của Fukuzawa Yukichi, 1901, Thời Sự Tân Báo Xă phát hành.