NHẬT BẢN: NHỜ ĐÂU TIẾNG THƠM VẪN C̉N?


Nguyễn Sơn Hùng

*** 

Từ đầu tháng trước người viết t́m hiểu về cái học của một cặp thầy tṛ. Thầy là NAKAE Tôju (1), tṛ là KUMAZAWA Banzan (2). Trong quá tŕnh này người viết đọc được truyện kể lại lư do Banzan đă chọn Tôju làm thầy. Đó là truyện thứ nhất về người dẫn ngựa mướn vào thế kỷ 17 ở Nhật Bản.

   Ttruyện này giống với truyện của hai cụ Phan Sào Nam và Tăng Bạt Hổ kể lại về một người kéo xe mướn vào thế kỷ 20 khi 2 cụ đến Tokyo t́m người. Đó là truyện thứ hai.

   Người viết lại sực nhớ đến truyện của một người lái taxi mướn cũng ở Nhật Bản vào năm 2019 mà các bạn trong đoàn du dịch đi Kyushyu đă kể lại. Đó là truyện thứ ba

Truyện thứ nhất, thanh niên Banzan đi khắp nước Nhật để t́m một người xứng đáng để tôn làm thầy.

Vào một buổi tối ở nhà trọ của địa phương Ômi, Banzan nghe truyện của một vơ sĩ (samurai) trong pḥng trọ bên cạnh kể lại cho người cùng pḥng. Vị samurai được lănh chúa cử lên thủ đô để lănh vài trăm lượng vàng đem về. Ông cất vàng trong ḿnh không dám rời thân.

Vào một buổi chiều trái với thói quen mọi ngày ông cột túi vàng vào yên của con ngựa mà ông mướn. Khi đến thôn, ông trả ngựa và cho người dẫn ngựa ra về. Đến tối ông mới trực nhớ ra ông đă quên túi vàng cột ở yên ngựa! Ông không nhớ tên người dẫn ngựa nên không biết t́m ở đâu. Ông nghĩ dù có t́m ra người dẫn ngựa th́ chắc anh ta cũng đă tiêu hết số vàng rồi. Nghĩ ḿnh không thể biện minh cho việc bất cẩn này nên chỉ c̣n con đường lấy cái chết mà chuộc tội với lănh chúa nên ông viết 2 lá thư, một lá gửi cho cận thần của lănh chúa và một lá để lại cho gia đ́nh ông.

Trong t́nh trạng đêm tối tuyệt vọng như vậy ông nghe tiếng đập cửa. Mở cửa ra, ông rất ngạc nhiên v́ đó là người dẫn ngựa ban chiều. Người dẫn ngựa hỏi: “Ngài samurai, có phải ông đă bỏ quên một vật rất quan trọng ở yên ngựa không? Khi tôi về nhà mới thấy nên đem đến trả lại cho ông.” Vị samurai quá mừng đến mức cực kỳ hoang mang, khi tỉnh người lại ông mới nói: “Anh là ân nhân cứu mạng của tôi. Xin nhận một phần tư số vàng này xem như tiền thưởng đă cứu tôi. Có thể nói anh là cha mẹ đă sinh ra mạng sống tôi một lần nữa.”

Người dẫn ngựa không chịu nhận, nói “Tôi không có tư cách như vậy. Túi vàng này là của ông, cho nên trả lại ông là việc đương nhiên.” Người Samurai muốn anh ta nhận 15 lượng nhưng anh ta vẫn không chịu, nên giảm xuống 5 lượng nhưng anh ta cũng không chịu nhận, rồi 2 lượng, và cuối cùng ông đành giảm xuống 1 lượng; nhưng anh dẫn ngựa vẫn không chịu nhận. Sau cùng anh ta nói: “Tôi là người nghèo. Tôi đi bộ từ nhà đến đây khoảng 16 cây số, tôi xin ông 4 văn tiền công” (3) (1 văn =1/4000 của lượng). Người Samurai kể tiếp, tôi nói măi anh ta mới chịu nhận 200 văn tiền và vui vẻ định ra về. Khi đó ông mới ngăn anh ta lại, hỏi: “Tại sao anh thành thực, chính trực và không tham lam như vậy, anh có thể cho tôi biết được không? Tôi chưa bao giờ nghĩ rằng trong đời tôi có thể gặp được một người chính trực như thế!” Anh ta trả lời “Ở thôn Ogawa nơi tôi ở có một người tên là Nakae Tôju dạy cho chúng tôi như vậy. Tiên sinh nói rằng mục đích đời sống con người không phải là chỉ nâng cao lợi ích mà phải theo đạo làm người, phải theo con đường đúng, phải chính trực. Mọi người trong thôn chúng tôi đều một ḷng sống theo lời dạy của tiên sinh.”

H́nh  Hàng đầu là đồng tiền 4 văn, hàng giữa và cuối là 1 văn (tiếng Nhật đọc là mon), phát hành năm 1636 cho đến 1868. 

 Trong pḥng trọ bên cạnh, thanh niên Banzan nghe truyện kể trên liền giác ngộ “Chính người này là bậc thánh nhân mà ta muốn t́m. Sáng hôm sau phải đến nơi ông Tôju xin ông nhận làm đệ tử mới được.” Tuy nhiên, việc không dễ dàng như Banzan nghĩ. Phần c̣n lại về sau của Banzan xin để dịp khác sẽ giới thiệu, ở đây xin được kể tiếp truyện thứ hai về người kéo xe mướn vào đầu thế kỷ 20.  

   Truyện thứ hai là của cụ Phan Sào Nam kể lại trong quyển Tự Phán của cụ. Xin ghi chép lại đây cho những bạn chưa nghe chuyện này.

   Vào cuối năm 1905, hai cụ Phan Bội Châu và Tăng Bạt Hổ dành dụm được vài đồng bạc làm lộ phí để lên Tokyo t́m cho được anh học sinh Trung Quốc, tên Ân Thừa Hiến đang học ở trường Chấn Vơ do Lương Khải Siêu giới thiệu. Khi giới thiệu, Khải Siêu chỉ biết Thừa Hiến ở trường Chấn Vơ chứ không biết địa chỉ.

Ra khỏi ga Tokyo, 2 cụ gọi một người kéo xe mướn và đưa danh thiếp ghi tên “Ân Thừa Hiến” ra. Người kéo xe xem xong tỏ ư khó khăn v́ địa chỉ không rơ mà 2 cụ không biết tiếng Nhật. Anh ta gọi một đồng nghiệp khác biết chữ Hán. Người này viết chữ Hán đưa 2 cụ xem, ư nói: “Người kia không biết chữ Hán nên đề cử tôi với các ông, tôi thông chữ Hán, nên nếu muốn đi đâu, các ông cứ viết chữ ra, tôi đưa các ông đi”. Nói xong mời 2 cụ lên xe đưa đến trường Chấn Vơ để hỏi học sinh tên Ân Thừa Hiến. Không may, Thừa Hiến đă ra trường ở ngoài quán trọ nhưng trường không biết tên quán trọ. Người kéo xe có ư bối rối, cúi đầu suy nghĩ một lúc rồi kéo xe đến chỗ hẻm bên đường rồi nói “Các ngài cứ chờ tôi ở đây để tôi đi t́m chỗ của người đó, tức khắc sẽ trở lại.”

Trong khi chờ 2 cụ nghĩ rằng “Tokyo quá rộng, quán trọ có hơn ngàn, một người kéo xe Nhật Bản đi t́m rông chỗ ở của một du học sinh người Trung Quốc, thiệt không lấy ǵ làm chắc, và lại sợ người kéo xe cũng một nết như người kéo xe ở nước ḿnh th́ e cũng gặp khó khăn với vấn đề đ̣i tiền.”

Không ngờ chờ từ 2 giờ chiều đến 5 giờ tối, thấy người kéo xe mừng rỡ trở lại, mời 2 cụ lên xe, đi độ 1 giờ th́ tới lữ quán nơi Thừa Hiến đang ở.

   Sau đó 2 cụ hỏi giá tiền kéo xe th́ người kéo xe chỉ đ̣i 2 hào năm xu (4). Hai cụ lấy làm lạ nhưng rút ra 1 đồng bạc trao cho người kéo xe, tỏ ḷng cảm ơn đền công nhưng người kéo xe không chịu lấy, rút tập giấy nhỏ trong túi ra viết chữ, ư nói “Theo quy luật của bộ Nội Vụ đă định, từ ga Tokyo đến nhà này, giá xe chỉ có ngần này. Thêm vào đó các ông là người ngoại quốc, yêu mến văn minh nước Nhật Bản mà đến đây nên tôi hoan nghênh các ông chớ không hoan nghênh tiền đâu. Bây giờ các ông cho tôi tiền nhiều quá lệ, thế là khinh bạc người Nhật Bản đó.”

Cụ Phan viết ở cuối truyện này như sau: “…nghe lời ấy, từ tạ người kéo xe xong, tự nghĩ càng thêm tủi. 

Than ôi! Trí thức tŕnh độ dân nước ta xem với người kéo xe mướn Nhật Bản, chẳng dám chết thẹn lắm hay sao!” 

  Truyện thứ ba là của các bạn trong đoàn du lịch chúng tôi vào năm 2019 kể lại. Đoàn du lịch chúng tôi gồm các cựu du học sinh ở Nhật Bản về thăm lại nơi họ trải qua thời du học. Các bạn đến từ Úc, Canada, Pháp và người viết ở Nhật Bản.

   Vào một hôm, các bạn tôi gọi 2 chiếc taxi để về quán trọ. Ra đến đường chính chiếc xe chạy đầu quẹo trái, xe sau quẹo phải. Sau khi anh tài xế xe sau tuổi khoảng 40 đă xác nhận nơi đến là quán trọ Kinsui, ba bạn trong xe bắt chuyện với anh tài xế. Anh tài xế tiếp chuyện rất vui vẻ. Sau vài chục phút sau anh tài xế cho biết đă đến nơi. Nhưng ba bạn tôi thấy nơi đến không phải là quán trọ đang ở. Sau đó anh tài xế mới cho biết v́ ham lo tṛ chuyện nên đă đi nhầm chỗ, quán trọ này tên là Sansui, không phải là Kinsui. Sau đó anh ngừng đồng hồ tính tiền của taxi và chở các bạn tôi về quán trọ Kinsui. Khi đến nơi đồng hồ tính tiền là 1.300 yên (số tiền đến quán trọ sai chổ) nhưng nói anh chỉ nhận giống như số tiền của chiếc taxi chạy trước là 850 yên. Anh bạn của chúng tôi đồng ư trả anh 1.300 yên nhưng anh tài xế không chịu nhận v́ cho rằng do lỗi của anh ta. 

   Ba truyện trên tuy có khác nhau chút ít về chi tiết nhưng thiết nghĩ cốt lơi có thể nói như nhau. Nhớ xong 3 truyện người viết tự hỏi không biết trước thế kỷ 17 người Nhật Bản đă có tinh thần nói trên chưa, và cứ trăn trở suy nghĩ măi nhưng vẫn không hiểu nhờ đâu mà họ đă giữ được tinh thần này cho đến nay? Do đó người viết xin được ghi chép lại đây nhờ quư bạn đọc chỉ giáo giúp. Trân trọng biết ơn. 

Nguyễn Sơn Hùng

03/12/2021 

Ghi chú

(1)   NAKAE Tôju (Trung Giang Đằng Thụ): 1608~1848, được xem là người tiếp nhận Vương Dương Minh học đầu tiên ở Nhật Bản. Được người Nhật gọi là thánh nhân của vùng Ômi (Cận Giang), thuộc tỉnh Shiga ngày nay.

Đặc điểm chính học thuyết của ông là ái và kính là căn bản của mọi đạo đức và cần phải linh động để thích hợp với thời đại, nơi chốn và địa vị của đối tượng áp dụng (chủ trương thời-sở-vị). Ông mất sớm nên chí hướng trong học thuyết của ông được Kumazawa Banzan kế tục và phát triển.

(2)  KUMAZAWA Banzan (Hùng Trạch Phồn Sơn):1619~1691. Mặc dù thời gian học với Tôju ngắn nhưng Tôju cho biết trong giảng dạy thầy tṛ bàn luận rất tâm đắc. Khi Tôju tiếp nhận được Vương Dương Minh học ông đă cho người truyền đạt đến Banzan v́ Banzan đă về quê quán làm quan. Khác với Tôju là học giả thuần túy, Banzan giúp lănh chúa Ikeda quản trị phiên Okayama thuộc tỉnh Okayama ngày nay nên chủ trương học thuyết của ông rất thực tế và đa dạng.

(3)  Vào năm 1636, 1 văn tiền mua được 1 con cá ṃi hoặc 1 cái bánh bằng bột nếp.

(4)  Một đồng ở đây có thể hiểu là 1 yên. Thời Minh Trị 1 yên=100 sen (tiếng Nhật, cụ Phan gọi là hào trong bài viết), 1 sen=10 rin (xu). Giá trị 1 yên khoảng 20 ngàn yên hiện nay. 1 sen= khoảng 100 yên và 1 rin=10 yên ngày nay. 

Tài liệu tham khảo

1)     Uchimura Kanzô: Representative Men of Japan (tiếng Anh), The Keiseisha, 1910.

2)     Di cảo cụ Phan Bội Châu: Tự Phán, nhà xuất bản Anh Minh, 1956.