LÝ DO TÌM HIỂU LẠI LUẬN NGỮ GIẢNG NGHỊ

CỦA SHIBUSAWA EIICHI

Nguyễn Sơn Hùng

Có lẽ một người có thể đại diện cho những người Nhật đã học và áp dụng thành công tư tưởng trong sách Luận Ngữ là ông Shibusawa Eiichi (1840~1931), nhân vật mà người Nhật hiện đại xem ông là cha đẻ nền tảng kinh tế tư bản của Nhật Bản, và đã được chọn để đưa hình ông vào tờ giấy bạc 10 ngàn yên được phát hành vào tháng 7 năm 2024. Ông đã có công sáng lập, xây dựng trên 400 xí nghiệp ở Nhật Bản. Về tiểu sử của ông, quý độc giả có thể tìm thấy dễ dàng trên Internet nên ở đây không giới thiệu thêm.

Theo người viết một đặc điểm to lớn nhất của ông là ông đã kêu gọi người Nhật nên xem trọng đạo đức trong kinh doanh và kinh tế và chính ông đã từ bỏ quan chức trong chính phủ để tự mình thực hiện, và đã chứng minh được hiệu quả của chủ trương này. Và ngay cả sau khi thành công trong thương giới ông vẫn từ chối khi được mời trở lại chính giới và quan trường.

Cách đây vài năm người viết đã biên dịch sách “Luận Ngữ và Bàn Tính” của ông, do Moriya Atsushi biên dịch ra tiếng Nhật hiện đại và nhà xuất bản Chikuma Shinsho xuất bản năm 2010, trước để tự học, sau dự định giới thiệu trong nước. Người viết đã đặt thêm một tựa mới cho tác phẩm này “Đạo Đức và Kinh Doanh”. Tuy nhiên, tác phẩm này không làm người viết cảm động bằng “Phúc Ông Bách Thoại (Trăm Truyện)” của Fukuzawa Yukichi. Bởi vì chưa so sánh tác phẩm biên dịch với nguyên văn nên không biết kết quả này do tác phẩm hay do nội dung biên dịch của Moriya Atsushi. Người viết mới phát hiện khả năng này sau khi đã bị ông mà đánh giá sai lầm tác phẩm “Luận Ngữ Giảng Nghị” của Shibusawa Eiichi như sẽ trình bày dưới đây.

Ngoài ra, người viết cũng đọc qua bản dịch sang tiếng Nhật hiện đại của tác phẩm “Luận Ngữ Giảng Nghị” của Shibusawa Eiichi cũng do Moriya Atsushi biên dịch và nhà xuất bản Heibonsha xuất bản năm 2010. Trước hay sau người viết không còn nhớ rõ, cũng đã đọc sách “Cách đọc Luận Ngữ Giảng Nghị của Shibusawa Eiichi”, do Takeuchi Hitoshi biên dịch, nhà xuất bản Mikasa Shobo xuất bản năm 2004, 206. Nhưng hình như mức độ đọc sách này của người viết không nhiều như sách của Moriya Atsushi. Cả hai sách này đều không gây ấn tượng lớn cho người viết, ngoại trừ phần phê bình, đánh giá các nhân vật liên quan trong công cuộc Minh Trị Duy Tân, nên người viết không tìm hiểu tiếp và sau đó xoay sang tìm hiểu nội dung “Luận Ngữ Cổ Nghĩa” của Itô Jinsai.

Trong quá trình tìm hiểu “Luận Ngữ Cổ Nghĩa”, khi người viết biên dịch bài thứ 8 trong chương 8 Thái Bá (Bài 8.8) của sách Luận Ngữ Cổ Nghĩa, giới thiệu câu nói của Tăng tử về đức tính cần có và nhiệm vụ của kẻ sĩ. Ý chính của bài này là “kẻ sĩ (người lãnh đạo) cần phải khoan dung và nhẫn nại” mới có thể thực hiện đức nhân, một nhiệm vụ nặng nề và phải đảm nhiệm suốt cả đời của kẻ sĩ. Chi tiết xin xem bài “Tìm Hiểu Ý Nghĩa của Đức Nhân trong Luận Ngữ Cổ Nghĩa của Jinsai (Bài 6)” ¹⁾.

Người viết thấy nội dung giải thích ý nghĩa 2 chữ “hoằng” và “nghị” của Jinsai khác với của Nguyễn Hiến Lê, giải thích này nói lên được một đặc điểm quan trọng của giới sĩ hay samurai chân chính của Nhật Bản, đồng thời nhờ đó mà người viết hiểu rằng để thực hiện nhiệm vụ của kẻ sĩ chân chính không thể thiếu 2 đức tính này.

Sau đó, trong khi chờ đợi đến phiên mình ở bệnh viện, người viết tra trên Internet xem còn tác giả nào giải thích 2 chữ nói trên như Jinsai không. Kết quả biết được trong Luận Ngữ Giảng Nghị, Shibusawa Eiichi cũng giải thích 2 chữ trên giống như Jinsai. Sau đó, tìm hiểu chi tiết hơn thì biết được nội dung giải thích Bài 8.8 trong sách của Takeuchi Hitoshi biên dịch rất dài so với các bài khác, trong đó có phần giải thích về tương quan của Bài 8.8 và nội dung Di huấn của Tokugawa Ieyasu, vị Tướng quân mà dòng họ ông đã kế tục trong suốt hơn 260 năm. Trong khi đó sách của Moriya Atsushi hoàn toàn không có phần này!

Nội dung giải thích bài này rất tuyệt vời và điểm xuất sắc nhất là đem Di huấn của Tokugawa Ieyasu truyền lại cho con cháu ông để giải thích vị Tướng quân này đã áp dụng lời nói của Tăng tử như thế nào trong cuộc đời đầy chông gai nguy hiểm mà cuối cùng ông đã khắc phục được và thành công tột bực! Người viết sẽ giới thiệu nội dung giải thích này trong ngày gần đây.

Đọc sách của Takeuchi Hitoshi, người viết không thể biết được phần Di Huấn này do Eiichi hay của Hitoshi thêm vào để giải thích nên mới tra cứu nguyên bản của Luận Ngữ Giảng Nghị bởi vì cả ông và Moriya Atsushi đều không nói cụ thể cách biên dịch của họ: cắt bỏ hoặc bổ sung như thế nào!

Đối với Bài 8.8, kết quả so sánh với nguyên bản mới biết sách của Hitoshi gần với nguyên bản hơn, ông chỉ cắt bỏ phần chi tiết không quan trọng, không làm mất tinh túy muốn nói của Eiichi nhưng sách của Atsushi thì cắt bỏ quá nhiều, cắt bỏ cả phần mà người viết cho là tinh hoa của cách học và hiểu Luận Ngữ của Eiichi. Nội dung giải thích tuyệt vời của Eiichi cho Bài 8.8 là một động cơ chính yếu đã thúc đẩy người viết quay lại tìm hiểu nguyên bản Luận Ngữ Giảng Nghị của ông.

Sau khi tìm hiểu sơ bộ thêm về Luận Ngữ Giảng Nghị nguyên bản, người viết biết thêm Shibusawa Eiichi đã đọc các sách chú giải hoặc giải thích về Luận Ngữ của các nhiều học giả nổi tiếng của Nhật Bản như Yamaga Soko (1622~1685), Itô Jinsai (1627~1705), Ogyu Sorai (1666~1728), Kamei Nanmei (1743~1814), Mishima Chôshyu (1831~1919) v.v... Như vậy, khi áp dụng Luận Ngữ trong cuộc sống của ông và viết Luận Ngữ Giảng Nghị, có lẽ ông đã tổng kết những tinh hoa các kiến giải của các học giả khác. Đó là động cơ thứ 2 đã thúc đẩy người viết quay trở lại tìm hiểu nội dung của tác phẩm này. Ngoài ra, qua sách này giúp người viết hiểu biết cụ thể thêm về các chí sĩ Nhật Bản vào thời Minh Trị Duy Tân qua giới thiệu và nhận xét của Shibusawa Eiichi, nhân vật đã tiếp xúc trực tiếp hoặc đã cùng làm việc trực tiếp chung với họ.

Không biết do có cơ duyên với tác phẩm Luận Ngữ Giảng Nghị hay không mà do sự làm việc thiếu nghiêm túc của Moriya Atsushi, người viết đã một lần bỏ qua không quan tâm tác phẩm này, như may nhờ Jinsai đã dẫn dắt người viết trở lại với tác phẩm này! 

Nguyễn Sơn Hùng

Bắt đầu ngày 27/6/2024

Bổ sung ngày 10/9/2024

Tài liệu tham khảo

1)     Nguyễn Sơn Hùng (2024): TÌM HIỂU Ý NGHĨA ĐỨC NHÂN TRONG LUẬN NGỮ CỔ NGHĨA CỦA ITÔ JINSAI (Bài 6) - Đức nhân trong chương 8 Thái Bá và chương 9 Tử Hãn -

http://www.erct.com/2-ThoVan/N-Son-Hung/Duc-Nhan-6-09042024.htm

LUẬN NGỮ GIẢNG NGHỊ (Phiên bản năm 1925)

(1)  Trang bìa bên trong

(2)    Trang bìa bên trong       (3) Phần trên của trang cuối

LUẬN NGỮ GIẢNG NGHỊ (Phiên bản năm 1975)