Truyện số 83

CẢI TIẾN MẶT VẬT CHẤT DỄ, MẶT TINH THẦN KHÓ

FUKUZAWA Yukichi (*)

Dịch: Nguyễn Sơn Hùng

***   

Mục đích của đời sống con người là cải tiến để càng ngày càng tiến bộ. Tuy nhiên các học giả, nhà trí thức nên lưu ư rằng cải cách những sự vật thuộc lĩnh vực vật chất hữu h́nh th́ đơn giản c̣n những sự việc ở mặt tinh thần vô h́nh th́ rất khó thay đổi.  

Thí dụ, khi phân tích chi tiết các nội dung của luân lư, đạo đức, tôn chỉ của các giáo phái, chính trị, luật pháp v.v. đă có từ xưa nay và suy xét những chân lư của chúng đôi khi chúng ta có thể thấy nhiều chỗ hoang đường vô căn cứ và cần phải sửa đổi. Tuy nhiên, dù các học giả có hiểu như thế nhưng nên giữ kín trong ḷng và không nên nói ra ngoài (1). Các tập quán của chi tiết hôn lễ, tang chế vẫn c̣n chi phối người đời, những nghi thức bên ngoài không thể thay đổi là chuyện lúc nào cũng có.  

Trái lại, các sự vật thuộc vật chất hữu h́nh thường thay đổi từ năm này sang năm khác, biến đổi này thật to lớn, thiên biến vạn hóa nhưng vẫn được thực hiện thuận lợi và rất ít người ngạc nhiên. Chính xác là khi có thay đổi cũ mới của vấn đề vật chất có làm người đời ngạc nhiên nhưng chỉ là một ít gợn sóng mà thôi, rồi mọi người quen dần, cái mới lạ (tân kỳ) dần dần không c̣n kỳ lạ. Trái lại, con người vui mừng đón nhận tiện lợi của cái mới, và cái cũ tự nhiên biến mất không c̣n để lại dấu tích. 

Xem xét cải cách trong lĩnh vực vật chất của trăm ngàn năm nay, từ cái ăn mặt ở đến giao thông di chuyển, nội dung thay đổi của cũ mới rất đa dạng và khác nhau rất lớn tựa như trời với đất, nhưng chúng ta chưa bao giờ nghe ḷng người bị rối loạn v́ sự thay đổi của chúng. Đặc biệt ở đất nước Nhật Bản của chúng ta, từ khai tịch (bắt đầu) đến nay thời thế càng ngày càng thay đổi nhanh chóng, chỉ trong 30~40 năm gần đây từ kiểu tóc đến trang sức ăn mặc đă thay đổi rất lớn. 

Ḷ sưởi đốt than nay là ḷ sưởi bằng dầu lửa; đèn lồng giấy nay là đèn dầu, đèn ga; song kiếm của vơ sĩ nay là cây gậy chống; kiệu nay là xe kéo. Binh lính xông trận bằng tiếng thổi của vỏ ốc và trống nay đă phải mang súng đạn. Thuyền thủy binh bơi bằng sào nay là quân hạm bằng sắt thép. Xe lửa trên bộ, thuyền chạy bằng hơi nước trên biển, các công trường sản xuất, chế tạo, ấn loát của báo chí sách vở, tiện lợi của bưu điện, điện tín, điện thoại là những thứ mà ngày xưa người Nhật chúng ta có nằm mơ cũng không thấy được nhưng nay đă được sử dụng, giống như một đất nước Nhật Bản mới đă được tạo ra nhưng dân chúng Nhật Bản vẫn b́nh tỉnh, một ít chút ngạc nhiên cũng không có mà lại không ngừng cải thiện làm cho các cái mới nói trên tiến bộ hơn. Thật là lạ lùng khó hiểu.  

Tôi đánh giá đây là “ḷng hiếu kỳ của con người”, một bản tính có sẵn của con người. Không những vậy, cái thích này không phải do ḷng suy nghĩ muốn t́m đến cái mới lạ mà do ngẫu nhiên tiếp xúc, gặp được cái mới rồi bị nó quyến rũ và sau đó ḷng yêu thích mới phát sinh. 

Việc này giống như tâm t́nh khi uống ly rượu đầu, rồi muốn uống ly thứ hai, ly thứ ba. Trong xă hội có rất nhiều người như trên. Do đó những người dẫn đầu, chủ xướng văn minh nên nhớ kỹ khi thực hiện cải cách các phương tiện vật chất hữu h́nh dù có muốn thử cải cách to lớn cũng không cần lo sợ làm xă hội bất ổn. Đối với các sự việc đă được kế hoạch, tính toán hợp lư th́ không cần nh́n trước trông sau mà cứ làm theo suy nghĩ, tưởng tượng. Dù không may mà thất bại th́ thực hiện lại là được. Khi đó nếu có tổn thất chỉ là mất số ít tiền, không cần phải lo lắng nhiều. Ba cái thất bại, một cái thành công là được. Bổ đồng lại (tính trung b́nh) th́ cũng có lợi.  

Người đời thường nói “gặp cầu đá th́ nên cẩn thận, vừa gơ vừa đi qua”. Nhưng nếu tinh thần lúc nào cũng như vậy th́ văn minh không thể tiến bộ được. 

Nguyễn Sơn Hùng

Tháng 6/2017 

(*) Nguồn: Truyện số 83 trong quyển “Phúc Ông Trăm Truyện” của Fukuzawa Yukichi, 1897, Thời Sự Tân Báo Xă phát hành.

 

Chú thích

(1)  Trong đầu Truyện số 63 “Tưởng tượng là khởi điểm của thực tiễn” cũng có câu tương tự. Trong đó tác giả có giải thích “Có nói ra chưa hẳn có thể thực hiện được trong thực tế”.