Truyện số 100

CHUYỆN ĐỜI KHÔNG CÓ ĐÚNG, TỐT TUYỆT ĐỐI

   FUKUZAWA Yukichi (*)

Dịch: Nguyễn Sơn Hùng

***

Lịch sử con người từ lúc bắt đầu đến nay chưa được bao nhiêu thời gian. Văn minh loài người đang tiến bộ nhưng hiện nay chỉ là bước đầu của quá tŕnh dài, do đó không nên xem việc làm của nhân loại là tuyệt đối đúng hay tuyệt đối tốt đẹp. 

Ví như các thợ mộc kém cỏi tưởng tượng kiến trúc đơn sơ rồi tận sức đem tài năng được truyền đạt hàng ngàn năm từ đời này sang đời khác để thực hiện nhưng vẫn chưa hoàn thành được nền móng của ngành kiến trúc gỗ. Do kỹ năng thợ mộc mỗi đời có tiến bộ nên tiến bộ của cải cách kỹ thuật rất đáng kể nhưng bởi v́ tầm nh́n của con người có hạn chế nên cứ lập đi lập lại tiến thoái, tin cái không nên tin, đi chỗ không nên đi, lập đi lập lại những điều vô ích, phải phiền muộn khổ tâm nhưng kết cuộc không tiến triển được bao nhiêu.  

Giả sử gọi t́nh trạng trên của con người là văn minh th́ thực tế của văn minh này giống như tṛ chơi của trẻ con. Trong thế giới đủ loại tṛ chơi trẻ con này, tự bản thân ḿnh và người khác giống như trẻ con, không biết lấy cái ǵ làm tiêu chuẩn để định đúng sai, lợi hại. Cho rằng đúng th́ không có ǵ là không đúng, cho rằng sai th́ không có ǵ là không sai. Có thể nói trong đời không có chuyện được mà cũng không có chuyện mất. 

Hăy xem vài thí dụ trong vấn đề đạo đức. Thời cổ đại của Trung Quốc vua Thuấn cưới hai con gái của vua Nghiêu. Sau đó đến thời đại của Khổng Tử có một thời trong các chư hầu có người có cả 9 người vợ. Chủ nghĩa nhất phu đa thê (một chồng nhiều vợ) cho rằng một chồng một vợ là không hợp lễ nghĩa. Các quốc gia Hồi giáo xem chủ nghĩa này là đương nhiên, nhưng luật pháp ở các nước Tây phương cấm không cho phép nó. 

Cái nào đúng cái nào sai quả thật khó định. Tuy nhiên có thể lấy ư kiến của thế giới làm tiêu chuẩn. Nếu phần lớn nhân số hoặc nhóm có tŕnh độ trí tuệ cao của thế giới cho là đúng th́ cái đó đúng, nếu họ cho là sai th́ là sai. Theo phương cách này th́ việc một chồng một vợ mà các nước được xem là văn minh đang áp dụng là hợp tôn chỉ đạo đức con người và đă thay đổi quan niệm đạo đức cổ xưa. 

Lại một thí dụ nhỏ khác. Ở Nhật Bản vào các năm đầu thời Minh Trị, các trí thức Nho học nhôn nháo chủ trương “Chôn cất không dùng quan tài để thân thể cha mẹ trực tiếp tiếp xúc với đất cát là việc không nên, nói chi đến việc thiêu đốt thân thể. Hỏa táng là dă man không hợp đạo trời.” Do đó có một thời hỏa táng bị cấm. Tuy nhiên sau đó có nhiều điều bất tiện nên hỏa táng đă được phục hồi. Ngày nay mỗi ngày trong cả nước số người xem thường đạo trời, nhân nghĩa, hỏa táng cha mẹ lên đến hàng ngàn. 

Trung quân ái quốc được phổ biến rộng răi theo tiến bộ phương tiện giao thông trên thế giới. Ngày xưa, cách biểu hiện ḷng trung chí cao là liều chết để bảo vệ vua, chúa hoặc tuẫn tiết chết (tự vận) theo vua chúa. Tuy nhiên thời đại ngày nay việc giao lưu với nước ngoài trở nên thường xuyên hơn. Thời b́nh các nước cạnh tranh kinh tế, thời chiến cạnh tranh quân lực. Bất kỳ thời b́nh hay thời chiến, uy tính của một quốc gia luôn luôn liên hệ đến sức mạnh kinh tế. Do đó, nếu ai có ḷng yêu mến đất nước th́ trước hết nên nỗ lực trong công việc của ḿnh, gắng sức xây dựng sinh kế gia đ́nh được độc lập. Nhiều người sống độc lập sẽ thành gia đ́nh sống độc lập và sẽ thành nguồn gốc giàu mạnh của một nước. Đó là quy luật của kinh tế không nên quên. 

Mỗi cá nhân nỗ lực cho việc của bản thân là phương cách cống hiến cho xă hội và đất nước. Nội dung của “trung quân ái quốc” của xưa và nay cũng biến đổi khác đi. 

Nếu cho rằng con người sống ở đời điều quan trọng nhất là gầy dựng, tích tụ tài sản, suốt cả đời chỉ biết đến tiền bạc không quan tâm ǵ khác th́ chẳng khác nào người Trung Quốc v́ tiền mà làm tê liệt tâm hồn, khí khái. Để xây dựng đất nước phải nên ghét bỏ, tránh xa điều này.  

Cũng có thể nói nếu quá chăm chú đến trung nghĩa sẽ quên quan tâm về kinh tế, ngược lại nếu quá chú trọng kinh tế lại quên đi trung nghĩa. Người xưa nói “Cố gắng làm giàu th́ không c̣n ḷng bác ái, trọng bác ái th́ không thể giàu”. Giàu có và bác ái, cái nào đúng, cái nào sai?  

Xem nhẹ giàu có, quên sự quan trọng của tiền bạc, sống lười biếng, suốt đời chỉ biết nói khoét, phải nhờ vả và làm phiền toái đến người khác, để rồi tự ḿnh làm khổ lấy ḿnh, làm xấu hổ đến cha mẹ, vợ con th́ không thể nói là cách sống tốt đẹp. 

Không màng đến t́nh nghĩa con người cho vay với lăi suất cao, tích trữ tài sản giàu có để rồi đến 70, 80 tuổi nh́n tủ bạc mà chết, cách sống này cũng không có ǵ tốt. 

Những tăng lữ trong sạch giữ ǵn 10 giới, suốt đời không có ham muốn giống như gỗ đá để hướng dẫn người đời theo con đường của Phật pháp là chuyện rất tuyệt vời. Tuy nhiên, nếu mọi người nghiêm chỉnh trọng đạo thành thiện nam thiện nữ th́ cả nước đều trở thành tăng ni, không ai nuôi gia súc, đánh cá, săn bắn, không ai đoái hoài đến y phục, thực phẩm, giải trí, tiêu khiển phong lưu. Con người sinh ra chỉ chờ chết, như vậy không phải quá buồn thảm sao? 

Tuy nhiên, con người thường luôn cố chấp, ngu muội, nửa tin nửa người, không dễ dàng vào cửa Phật, chỉ biết than thở, buồn phiền về khổ năo của ḿnh, không thể hoàn toàn giác ngộ để dứt khoát, ngược lại là điều may mắn. Tại sao lại là may mắn? Bởi v́ dù các tăng lữ trong sạch có tận lực thuyết dạy người đời nên cảnh tỉnh, giữ ǵn giới luật th́ số người có thể tu dưỡng như tăng lữ cũng không nhiều nên không phải lo xă hội này sẽ khô héo đi.  

Có người từ lúc trẻ hết ḷng theo đuổi chí hướng, dấn thân vào chính trường khổ cực, nỗ lực chịu đựng những điều không được như ư, phải nói những điều không muốn, phải giao tiếp với người không thích, hoặc những người mà ngoài mặt và trong ḷng trái ngược nhau. Mục đích của người chịu cực khổ này là chỉ muốn “vinh quy bái tổ”, hiển đạt thành danh để có thể hănh diện với quê nhà, nơi đă sinh ra. 

Cũng có người thông minh, có kiến thức phong phú ghét nói những điều phàm tục, thông thường và ra vẻ như chuyện ǵ cũng biết, xem thường mọi chuyện, cho rằng thiên lư (lẽ phải của trời) chỉ có ở họ. Họ cho rằng địa vị, danh phận do người đời đặt ra không có ǵ đáng quan tâm, chỉ cho họ là bậc nhất, khinh thường nghĩa vụ con người và thành tích của người khác. Hạng người này cũng không có ǵ đáng phục. Họ không màng đến địa vị, danh phận do người đời đặt ra, chắc có lẽ họ xem trọng địa vị, danh phận do trời đặt ra. Nhưng tôi cho rằng, dù trời hay do người đặt ra, nếu c̣n bận tâm đến địa vị hay danh phận th́ tinh thần của chúng ta không thể nào thanh thản được.  

Trong thế giới phàm tục, tŕnh độ văn minh chưa cao và biến đổi nhanh chóng của hiện nay, địa vị mà con người đặt ra là cần thiết và sứ mệnh của trời giao phó (thiên mệnh) là rất cao cả. Tuy nhiên, đánh giá này cần phải thay đổi tùy theo sự t́nh, thời thế của mỗi lúc.  

Đối với vấn đề kinh tế, cái chủ yếu quan trọng là siêng năng cần cù và nỗ lực. Về đạo đức là tiết kiệm và thành thật, cả hai đều không thể thiếu trong đời sống gia đ́nh và hoạt động xă hội. Nếu những người giàu có trong thế giới trân trọng thực hiện những lời thuyết dạy trên và được luật pháp bảo vệ th́ mỗi năm cái tài sản riêng tư của họ sẽ tiếp tục tăng dần và không bao nhiêu năm sau tài sản của thế giới này chắc chắn sẽ nằm trong tay của một số ít người. 

Những nhà chính trị thù ghét chế độ áp bức nên bỏ công cố gắng sức để đồi hỏi cho được chế độ phân quyền và b́nh đẳng về quyền lợi. Nhưng sau khi thành công, t́nh trạng xă hội lại đổi sang t́nh huống bất b́nh đẳng kinh tế, phát sinh chênh lệch giàu nghèo. Trong khi đó, nỗi khốn khổ của người nghèo c̣n bi thảm nhiều lần hơn sự bất b́nh đẳng về chính trị. Ở các nước Âu Mỹ hiện tượng này đă bắt đầu xuất hiện nhưng may mắn là chưa đến mức độ trầm trọng. Lư do là v́ những người giàu có không giữ ǵn nghiêm túc đạo đức, họ theo thói quen muốn tiêu xài xa hoa theo ư muốn, đôi khi làm chuyện bất chính, nguy hiểm để đưa đến thất bại to lớn, nhờ đó mà cân bằng giàu nghèo trên thế giới ngẫu nhiên được duy tŕ. Từ đó có thể nói ổn định cân bằng của xă hội không phải được duy tŕ do kết quả mà con người quan tâm thực hiện; trái lại do việc không chú ư, không quan tâm hay sai lầm của con người mà có được

Có lẽ không nên theo cách suy nghĩ (tư duy) “quan trọng dân khinh” (quan chức là tôn quư, dân là ti tiện thấp hèn) nhưng nếu mọi người dân đều cứ theo ư riêng của ḿnh không tôn trọng lợi ích chung, trật tự chung hay luật pháp th́ việc vận hành quốc gia trở nên rất khó khăn.  

Nam nữ b́nh đẳng là điều rất tốt, nhưng nếu cứ cố chấp nguyên tắc này th́ sở trường của mỗi phái không thể phát huy. Cả các nước Đông phương và Tây phương đều có nhiều người than phiền về chuyện này. Hơn nữa, đối với các vấn đề chung của một quốc gia, để khẳng định điều ǵ đúng điều ǵ sai, cái ǵ có ích cái ǵ có hại là việc rất khó khăn.  

“Người trên thế giới tất cả đều là anh em, hăy đối xử như nhau” chỉ là lời nói ngoài miệng, thực tế th́ hoàn toàn khác hẳn. Thế giới hiện nay là thế giới của cạnh tranh để sống c̣n, quốc gia nào cũng chỉ trông cậy vào vũ khí, đạn dược, dốc toàn sức đầu tư vào lục hải quân, chỉ lo sợ bị thua kém hay lạc hậu hơn các nước khác. 

Thật là một t́nh thế đáng tiếc, không biết t́nh trạng xúc tiến, đẩy mạnh quân sự sẽ dừng lại ở đâu? Nếu thế giới hàng năm đều tiến triển theo chiếu hướng này, kết cuộc thế giới con người sẽ biến thành một thế giới chỉ biết hiến thân cho chiến tranh, đấu đá v́ cái ăn mặc ở. Con cháu của chúng ta được sinh ra để đấu đá, làm việc v́ đấu đá và chết đi cũng v́ đấu đá này. Tŕnh độ khôn dại hay tinh xảo của máy móc tuy có chênh lệch, khác biệt nhưng việc con người sát hại lẫn nhau, tranh ăn, tranh sống này chẳng khác ǵ hành vi của con người thời cổ đại khi c̣n dă man. 

Theo thông lệ, đây không phải là con đường của tiến bộ văn minh nên đi qua và nếu b́nh tĩnh xem xét t́nh h́nh của các cường quốc ngày nay th́ chỉ biết cười và giao phó theo tự nhiên mà thôi. Tóm lại trong thế giới con người, những sự t́nh như trên nhiều không kể xiết.  

Từ lúc thế giới con người bắt đầu đến nay, các hoạt động của con người tựa như tṛ chơi của trẻ con và tṛ chơi này không những đa dạng, có nhiều h́nh thức mà khi con người gặp khó khăn, khổ sở v́ lợi ích không phù hợp với thực tế th́ con người lại đổi mới cách suy nghĩ (tư duy) về đạo đức, thay đổi nội dung lợi và hại của kinh tế, đảo ngược nội dung cơ bản của danh dự và hổ thẹn, thay đổi t́nh cảm vui sướng và buồn vui cho khác đi trong mọi hoạt động, từ sinh hoạt gia đ́nh của cá nhân hoặc hoạt động xă hội cho đến phương pháp điều hành xă hội , quân sự của quốc gia. Những cái tốt đẹp của con người lập ra chỉ là tốt đẹp, thích hợp vào thời điểm lúc đó chứ con người không có phương cách sáng tạo hay thành lập ra những cái tốt đẹp vĩnh viễn.  

Từ xưa thường có chủ trương, lập luận rằng “cần phải suy nghĩ, xem xét lợi hại của trăm năm về sau, cần phải có tầm nh́n cho cả ngàn năm”. Nhưng xem xét các hoạt động của con người trong thực tế từ xưa đến nay chúng ta thấy có rất nhiều bị đảo ngược trong khoảng thời gian ngắn không cần phải đợi đến trăm năm hay ngàn năm. 

Người ẩn cư xây dựng pḥng uống trà cho thú vui trà đạo, tưởng rằng sẽ dùng nó đến suốt đời nhưng mới được hai, ba năm th́ cảm thấy nó nhàm chán, viện lẽ cái này, cái kia bất tiện để xây pḥng uống trà mới. Thế gian cũng có rất nhiều chuyện tương tự như vậy. 

Mọi việc của con người không khác ǵ với chuyện xây pḥng uống trà nói trên. Con người không thể kỳ vọng vào tài sức, đạo đức của ḿnh để sáng tạo hay thành lập những cái tốt đẹp, tuyệt vời tuyệt đối mà chỉ nên tuyển chọn những cái có ích lợi hay phương sách thích hợp cho 30 năm đến 50 năm để thực hiện. Mặc dù vậy, có thể chỉ trong khoảng thời gian ngắn hơn, thực tế khác hoặc có thể hoàn toàn trái ngược với dự tưởng. Chuyện này giống như kết quả công việc của thợ mộc dở không nên nghiêm ngặt truy cứu trách nhiệm.  

Kết cuộc sự việc của con người trong thời đại văn minh ngày nay, dù chúng ta có thể kỳ vọng vào thời đại hoàng kim trong tương lai xa nhưng thực ra ngay đến phương hướng để đạt đến thời đại đó cũng rất ít người biết được. Do đó, là con người không có trí tuệ, tài sức ǵ nên chúng ta phải biết là chúng ta đang ṃ mẫm sống từng ngày một. 

Bởi v́ trên thế gian này không có điều ǵ tuyệt đối tốt đẹp, tuyệt vời. Như vậy người trí thức hay những người tự xưng tài giỏi phải có trách nhiệm như thế nào? Nhiệm vụ đó là b́nh tĩnh, khách quan quan sát t́nh thế của thế giới phàm tục, bổ sung thêm vào những chỗ c̣n thiếu, chế ngự những cái đi quá trớn đừng để biến đổi của nó đi quá xa. 

Nếu trong xă hội có phong trào chỉ biết lo học không quan tâm đến nâng cao hay duy tŕ thân thể khỏe mạnh, cường tráng th́ nên thuyết giảng sự quan trọng của thể thao, vơ thuật. Nếu xă hội vô học, không kiến thức th́ thuyết giảng văn hóa, học thuật. Nếu xă hội cạnh tranh v́ lợi ích quá đáng th́ thuyết giảng bác ái, chính nghĩa. Nếu có nhiều người chỉ biết lư thuyết trống không của bác ái và chính nghĩa mà quên đời sống thực tế th́ nên thuyết giảng sự cần thiết của tiền bạc. 

Các vấn đề như quan trọng dân khinh, khinh trọng của địa vị của con người đặt ra, và của thiên chức, thiên mệnh (sứ mệnh trời giao), nam nữ b́nh đẳng   là đúng hay sai hay tự nó là những ư tưởng tốt đẹp th́ người trí thức cũng chỉ là người của thế giới phàm tục không thể có trí tuệ để khẳng định được. 

Điều quan trọng là người trí thức đặt cho bản thân một mục tiêu cao cả, mặc dù không hoàn hảo nhưng nỗ lực gắng sức thực hiện mục tiêu với ḷng tự tín. Hành động này sẽ làm gương, làm mẫu mực cho các người khác, làm nguội bớt những người quá nhiệt cuồng, giúp sự việc trong xă hội được cân bằng. Người trí thức lúc th́ thực hiện cải thiện, lúc th́ tạo ra ổn định nhỏ trong xă hội, bí mật thầm lặng suy nghĩ, tư duy về tương lai vĩnh viễn và chờ đợi tiến bộ tương lai của thế giới. 

Như đă tŕnh bày ở trên, mọi sự việc của con người không có ǵ là tốt đẹp tuyệt đối, bởi v́ tŕnh độ văn minh hiện nay của con người chỉ có ở mức độ này. Riêng cá nhân tôi, tôi tin tưởng và dự đoán rằng vài ngàn năm sau hay vài chục ngàn năm sau thế giới sẽ có những cái tốt đẹp tuyệt đối.  

Và tŕnh tự để thế giới đạt được đến cái đích này đó là trước hết con người phải hiểu biết thế giới vật chất một cách khoa học. Con người phải trau dồi khoa học kỹ thuật đến tận cùng, từng bước một tiến vào thế giới mà tạo hóa sinh ra, làm rơ các bí mật của thiên nhiên, xác định các chân lư, quy luật chi phối vũ trụ. Một khi nắm rơ chúng th́ ngày mà con người điều khiển, chế ngự được vũ trụ và biến vũ trụ thành của con người chắc chắn sẽ đến. Khi đó con người và tạo hóa sẽ hợp nhất (thành một), và thế giới sẽ không c̣n tồn tại những sự việc tinh thần vô h́nh nữa. 

Bất kỳ sự vật nào tồn tại, hiện hữu cũng có nguyên nhân và chúng ta làm rơ nguyên nhân đó, nếu không làm rơ được nguyên nhân th́ hăy làm rơ h́nh dạng vật chất tương ứng của sự vật. Sự vật và nguyên nhân hay h́nh dạng vật chất của chúng đều có quan hệ trực tiếp như h́nh và bóng. Kế tiếp chúng ta sẽ có thể nắm rơ bằng ngũ quan về cái tốt xấu, trong đục của tinh thần và cảm t́nh hỉ nộ ái lạc của con người. 

Ngày nay người ta có thể đánh giá con người bằng quan sát ánh sáng của mắt hoặc bằng khoa nhân tướng học (xem tướng người), người ta đo chiều dài tay chân, lồi lơm của sọ người để phán đoán đặc trưng của con người. Việc này có vẻ vô căn cứ nhưng đôi khi cũng trúng không thể hoàn toàn không nghĩ đến.  

Tiến xa hơn vào lĩnh vực y học, có rất nhiều chuyện chúng ta cần xem xét, suy nghĩ. Thí dụ, đối với các bệnh truyền nhiễm do vi trùng, người thời xưa cho là do thay đổi chức năng làm việc của cơ thể nhưng ngành vi trùng học đă làm rơ quan hệ của bệnh và vi trùng và càng ngày càng tiến bộ thêm.  

Thêm vào đó, trong ngành bệnh lư tâm thần các nhà nghiên cứu quan sát nhiều bệnh trạng tâm thần và cố gắng t́m ṭi những vị trí trong trung khu năo hay thần kinh tương ứng của bệnh bằng cách này rồi cách khác. Nhờ tiến bộ khoa học ngày nay, các nhà nghiên cứu đă biết được vật chất có quan hệ với bệnh là có ở tế bào của màng năo. Trong trăm thứ th́ y học đă t́m ra được hai, ba và từ nay chỉ khai triển theo chiều hướng này thôi. 

Do đó, phương hướng của y học là từ cái vô h́nh tiến sang lĩnh vực vật chất hữu h́nh. Từ nay đến hàng chục hay hàng trăm năm sau những cái gọi là bệnh sẽ không c̣n nữa, tất cả mọi thứ bệnh sẽ được khoa học thị giác, khoa học thính giác, cơ khí học đối tượng nghiên cứu. Khi có bệnh người ta sẽ biết được vật chất trực tiếp gây ra bệnh và trị bệnh là không ngoài công việc điều chỉnh các vật chất liên quan để cho chúng hoạt động trở lại b́nh thường. Bệnh tâm thân vi diệu rất khó trị liệu nhưng hiện nay cũng đang được khoa học đối tượng nghiên cứu. 

Y học đă vậy th́ mọi sự việc của con người rồi cũng sẽ như vậy thôi. Thí dụ như những việc sau đây. Khuôn mặt ai cũng khác nhau, tâm hồn, tính t́nh con người không ai giống ai. Do đó, rất khó phán đoán các tính t́nh của con người như tốt xấu, đúng sai, cương nhu, nóng tính hay điềm đạm. Tuy nhiên tính t́nh và thể chất của con người có quan hệ mật thiết. Tính t́nh và cơ thể không thể độc lập với nhau mà như h́nh với bóng. Tiến bộ khoa học sẽ có thể đặt các máy móc trong cơ thể và nắm rơ các hoạt động, tác dụng của các cơ quan, sẽ hiểu biết được quan hệ giữa tính t́nh và cơ thể, và sẽ t́m ra được phương pháp quan sát biến đổi của tính t́nh, tâm hồn của con người một cách máy móc. 

Mặc dầu c̣n sơ khai chưa hoàn chỉnh nhưng trong giới y học các nhà nghiên cứu đang cố gắng làm rơ quan hệ giữa tinh thần và vật chất. Một khi biết được quan hệ này đối với người bệnh th́ việc đối với người khỏe mạnh b́nh thường chỉ là bước tiếp theo mà thôi. 

Sống ở thời đại hiện tại mà lại cho rằng văn minh nhân loại chưa được mở cửa th́ giống như một chủ trương kỳ hoặc nhưng nếu là người trí thức biết suy nghĩ và có tâm tư sâu xa th́ dù trong thế giới này chỉ có đơn độc một bản thân ḿnh cũng nên phát họa h́nh ảnh thế giới nhân loại của trăm năm, ngàn năm, mười ngàn năm về sau.  

Chắc chắn khoa học sẽ đối tượng được tất cả mọi sự việc của thế giới con người từ các quan hệ vật chất hữu h́nh cho đến tinh thần vô h́nh. Khoa học sẽ làm sáng tỏ tất cả những biến đổi thế giới đen tối của ngày nay trở thành sáng tỏ như giữa ban ngày. 

Mặc dù khoa học ngày nay c̣n chưa hoàn hảo nhưng nghiên cứu khoa học là con đường theo tŕnh tự mà chúng ta phải đi để đưa nhân loại đến thời đại tốt đẹp tuyệt đối (thời đại hoàng kim). Do đó, tôi tuyệt đối hết ḷng tán thành việc người trí thức mỗi ngày không ngừng theo đuổi nghiên cứu khoa học, dù rằng chỉ xem xét một sự vật, một đề tài nào đó. 

Nguyễn Sơn Hùng

Tháng 6/2017 

(*) Nguồn: Truyện số 100 trong quyển “Phúc Ông Trăm Truyện” của Fukuzawa Yukichi, 1897, Thời Sự Tân Báo Xă phát hành.