Tuỳ bút Lưu An
Ḥn Vọng Phu
&
Bản trường ca của nhạc sĩ Lê Thương
Vài lời khai truyện
Di cư vào Nam được vài tháng, gia đ́nh tôi phải lên Đà lạt làm rẫy cho chủ nhân được khoảng gần một năm, sau đó vào năm 1955 chúng tôi mới được trở lại Sài G̣n định cư. Lúc đó tôi đă lên 9 tuổi, mới thực sự biết đến trường học, bạn bè, thầy cô giáo. Trong thời gian du mục v́ thời thế chiến tranh, ông nội tôi đă dậy tôi đă biết đọc, biết viết, làm được 4 phép tính nhờ vậy mà tôi được vào thẳng lớp tư ( lớp 2 ) tại trường tiểu học Chí Hoà trên đường Lê văn Duyệt ( Cách mạng tháng 8 ngày nay ). Tôi c̣n nhớ rất rơ, cô Mỹ Linh là cô giáo đầu tiên của đời tôi. Có lẽ lúc đó cô khoảng trên dưới 30 tuổi, dáng dấp rất sang trọng, xinh đẹp. Hàng ngày, thói quen của cô mà tất cả học tṛ chúng tôi ai ai cũng biết, trước khi rời lớp học lên văn pḥng uống trà giải lao giữ buổi học với các thầy cô khác cũng như lúc trống tan trường, cô luôn luôn soi gương , chải tóc, thoa son , đánh phấn trau dồi lại dung nhan …. khi rời lớp học.
Việc dậy học của cô, không có ǵ khác so với các thầy cô khác, với những bài học vệ sinh, lịch sử, địa lư , công dân giáo dục, chính tả, làm luận … Nhưng có một sự việc khác, không trong chương tŕnh học, có lẽ đó là phương pháp dậy học của riêng cô, đă làm cho hầu hết học tṛ chúng tôi rất thích thú. Cô thường kể hay đọc truyện cho chúng tôi nghe vào những lúc rảnh rỗi trong giờ học. Những truyện dành cho trẻ con có tính cách giải trí hay giáo dục của ngoại quốc như: Thằng người gỗ, dế mèn phiêu lưu kư, cây đèn thần ..v..v.. Hay những truyện cổ tích trong văn hoá nhân gian, trong lịch sử cổ xưa của Việt nam như truyện Thạch Sanh Lư thông, Mỹ Châu Trọng Thuỷ, Thánh Gióng, Sự tích trầu cau, Ḥn vọng phu ...v..v.. Tất cả học tṛ chúng tôi, ai ai cũng hoan hỷ, chờ đợi lúc cô kể hay đọc truyện. Thông thường cô kể hay đọc triuyện như vậy, chỉ trong khoảng thời gian ngắn, khi lớp học rảnh rỗi, v́ vậy một câu truyện có thể kéo dài nhiều lần. Sau này khi lớn khôn, ra đời tôi cũng bước vào nghề giáo, tôi mới biết đó là một nghệ thuật giáo dục của riêng cô, làm cho học sinh chúng tôi vui vẻ, không nhàm chán khi học hành.
Đến nay dù thời gian đă trôi rất xa vào dĩ văng, gần 70 năm qua rồi, chắc cô giáo Linh, người dậy học cho tôi đầu tiên chắc đă trở về với cát bụi từ lâu ! C̣n tôi, thằng bé học tṛ nhà nghèo, khá luộm thuộm của cô ngày xưa, đă xấp xỉ tuổi 80, dù đă lăn lộn chết, sống với gió băo phong trần, nhưng tôi vẫn c̣n nhớ đến cô Linh. Cô giáo xinh đẹp, sang trọng đầu đời của tôi và cũng vẫn nhớ đến những câu truyện mà cô đă đọc hay kể cho chúng tôi nghe ngày xa xưa đó. Những câu truyện đó nó không chỉ mang tính cách giải trí mà c̣n chứa đựng những bài học liên quan đến đạo đức, t́nh người… Tôi không biết những người bạn học cùng lớp với tôi ngày xưa đó, hiện nay họ ra sao, c̣n sống hay đă chết? Họ làm ǵ, trôi giạt ở đâu, trong thời dâu bể, nhá nhem vừa qua của đất nước? Họ có c̣n nhớ đến những câu truyện mà cô đă đọc hay kể cho họ và tôi nghe ngày xưa không ? Với tôi, tôi vẫn c̣n nhớ, gần như tất cả. Tôi nhớ cả dáng dấp sang trọng, nụ cười hiền hoà, ánh mắt vui tươi khi cô nh́n thấy cả lớp im lặng thả hồn theo lời kể. Nhớ giọng đọc chậm răi lên xuống của cô theo diễn biến buồn vui trong câu truyện.
Hôm nay, Thuỵ Sĩ đầu mùa đông. Cái lạnh lẽo chưa gay gắt lắm, nhưng cũng đủ cho người ta bị phiền phức với những buổi tuyết rơi. Có một tí chút cảm giác cô đơn, ngồi trong căn pḥng ấm cúng đưa mắt qua khung cửa sổ nh́n theo những lọn tuyết lă chă rơi, bay bay theo gió, tự nhiên trí nhớ kéo tôi về với một câu truyện trong kho văn chương dân gian của VN mà cô giáo Linh đă kể cho cả lớp chúng tôi nghe ngày xưa. Truyện Ḥn Vọng Phu, một truyện t́nh yêu rất đẹp nhưng nhuốm màu bi đát.
Rồi cũng trong cái không gian vắng lặng đầu đông đó, ngẫu nhiên tôi vặn máy PC nghe lại bản trường ca “ Ḥn Vọng Phu “ của nhạc sĩ Lê Thương do Hoàng Oanh, Thanh Lan và Duy Quang tŕnh bầy. Mở đầu bản trường ca, Hoàng Oanh đă dùng giọng ngâm thơ độc đáo của ḿnh, dẫn người nghe bước vào câu truyện với 4 câu thơ trong tác phẩm Chinh phụ Ngâm, diễn tả người chinh phu giă biệt vợ con mà bước vào gió băo chiến chinh:
…………...
Trống
tràng thành lung lay bóng nguyệt
Khói Cam tuyền mờ mịt thức mây
Chín tầng gươm báu trao tay
Nửa đêm truyền hịch, định ngày xuất chinh
……………..
https://www.youtube.com/watch?v=ZX6WXVHGwGo
Cũng trong cái tâm trạng hoài nhớ về ngày xưa, d́m ḿnh vào cảm xúc đó. Tôi chợt có một thích thú, muốn dùng cái lắt léo của chữ nghĩa trong văn chương để mô tả về câu truyện “Ḥn Vọng Phu “ và cả bản trường ca “Ḥn Vọng Phu “của nhạc sĩ Lê Thương. Với tôi bản trường ca đó là một tuyệt phẩm trong lănh vực trường ca của Việt Nam . Tôi sẽ nói đến cái lăng mạn, ướt át của t́nh yêu trong câu truyện, cũng như trong bản trường ca đó. Dù biết quá rơ, ḿnh là một ông già xấp xỉ tuổi 80, tâm hồn thế nào th́ cũng có phần cằn cỗi, già nua ! Nhưng tôi lại nghĩ, ít hay nhiều, khi có dịp mà được kéo cảm xúc, suy tư của ḿnh về với những ướt át như lúc c̣n trẻ … Đó không phải là một điều thích thú cho chính cá nhân tôi lắm ru ? C̣n tha nhân có đồng điệu mà cười vui hay nhăn mặt, cau mi mà chê trách th́ cũng có hề chi ? Để tâm bực bội làm ǵ cho mệt mỏi tuổi già nua ?! Đúng như Tản Đà đă viết, ân t́nh nhân thế chỉ đáng giá có 4 xu tiền, th́ có ǵ đâu mà phải lo lắng chuyện tầm phào !! :
Ngồi buồn
lấy giấy viết thư chơi
Viết bức thư này gửi đến ai
Non nước thề nguyền xưa đă lỗi
Ân t́nh nay có bốn xu thôi !
………………...
Câu truyện Ḥn Vọng Phu
Đây là một câu truyện trong kho văn hoá nhân gian xưa cũ của VN, tôn vinh ḷng chung thuỷ của người phụ nữ Việt Nam, nét son trong văn hoá đông phương. Nhưng ở một góc khác của câu truyện vẫn có một điều không đẹp đó là sự loạn luân, dù sự xấu xa này chỉ là một tai nạn ngoài ư muốn của nhân vật trong truyện. Có lẽ v́ không muốn câu truyện có vết nhơ này mà nhiều nhà thơ văn , kịch nghệ, nhạc sĩ, phim ảnh … khi mang câu truyện t́nh cảm này vào tác phẩm, người ta thường thay đổi một phần nội dung nguyên thuỷ của câu truyện, làm cho câu truyện toàn vẹn, trong sáng hơn . Trong bài viết này tôi muốn đề cập đến câu truyện t́nh yêu này trong cái khuôn mẫu nguyên thuỷ, chính thực của câu truyện hơn là thay đổi nó.
Ngày xưa ở một làng quê thuộc trấn Kinh Bắc ( bao gồm tỉnh Bắc Giang và Bắc Ninh của Hà nội ngày nay ) có một cặp vợ chồng nghèo, có 2 đứa con khoảng 10 tuổi, con trai tên Tô Văn, em gái tên Tô Thị. Không may cha mất sớm, người mẹ phải làm lụng vất vả để kiếm tiền nuôi con. Một hôm người mẹ ra đồng làm việc chưa kịp về nhà lo cơm nước cho con. Tô Văn nhặt ḥn đá ném con gà nhưng không may lại trúng đầu em gái. thấy em gái ngă xuống đất, bị ngất đi trong vũng máu, tưởng rằng ḿnh đă giết em gái nên sợ hăi bỏ nhà trốn đi. May mắn, Tô Thị đă được người hàng xóm cứu sống . Người mẹ khi về nhà không thấy Tô Văn nên biết là Tô Văn trốn đi v́ nghĩ em gái đă chết v́ sự vô ư của ḿnh. Người mẹ đă t́m kiếm, chờ đợi Tô Văn ngày này qua tháng khác cũng không thấy con trai trở về , rồi v́ quá thương nhớ, lo buồn cho nên chẳng bao lâu người mẹ sinh bệnh mà chết.
Sau khi mẹ chết, Tô Thị được người hàng xóm nhận làm con nuôi, rồi họ và Tô Thị dọn nhà lên Lạng Sơn sinh sống. Thời gian trôi mau, Tô Thị đă 20 tuổi, nhờ chăm chỉ làm lụng, lại dành dụm được tí vốn nên Tô Thị xin phép cha mẹ nuôi ra mở một cử hàng bán nem tại phố Kỳ Lừa. Chẳng bao lâu cửa hàng nem đă nổi tiếng là ngon, cô chủ Tô Thị lại xinh tươi, duyên dáng, khéo miệng đă làm cho nhiều khách nam nhi để ư, lân là làm quen. Trong đó có một thanh niên ngoài 20 tuổi, đẹp trai thường mang thuốc Bắc từ Cao Bằng về bán cho những tiệm thuốc tại Lạng Sơn. Hai người quen biết, thương yêu nhau rồi thành vợ chồng, sống rất hạnh phúc được hơn một năm th́ có một đứa con gái đầu ḷng xinh đẹp như mẹ. Thấm thoát đứa con gái đă được một tuổi. Một hôm giúp vợ gội đầu, người chồng chợt nh́n thấy một cái sẹo khá to trên đầu của vợ, thắc mắc người chồng hỏi vợ về cái sẹo đó.
Tô Thị kể rành mạch cho chồng nghe về vết thẹo, do người anh Tô Văn vô t́nh gây ra cho ḿnh, lúc c̣n bé khi c̣n sống với mẹ tại trấn Kinh Bắc. Người chồng thẩn thờ khi nghe vợ kể, biết vợ của ḿnh chính là cô em gái ruột ngày xưa. Tô Văn đă tưởng rằng em gái đă chết nên sợ hăi mà trốn nhà, lang thang đến huyện Trùng Khánh tại tỉnh Cao Bằng, sát biên giới với Trung Quốc. Rồi Tô Văn được một khách buôn thuốc Bắc, họ Lư gốc người Trung Quốc tại đó nhận làm con nuôi. Tô Văn mang họ Lư của cha nuôi và được chỉ dẫn cho việc buôn bán thuốc. Chính nhờ vậy mà Tô Văn vẫn đi đi, về về Lạng Sơn suốt gần 10 năm, rồi định mệnh đắng cay đưa đẩy, Tô Thị trở thành người vợ yêu quí hiện nay của Tô Văn.
Nghe vợ kể về vết theo, Tô Văn xót đau nh́n em gái, vẫn vui vẻ hồn nhiên nói cười, hoàn toàn không biết ǵ về những đổi thay kinh hoàng trên mặt của chồng. Nh́n vẻ vô tư, hạnh phúc của em gái, Tô Văn quyết định giấu kín việc loạn của ḿnh và em gái, rồi sẽ t́m cách nào đó im lặng rời xa, mà không làm cho em gái phải khổ đau. Đúng thời điểm đó, biên cương phía Bắc không yên, triều đ́nh có chương tŕnh tuyển mộ lính thú, Tô Văn đă im lặng không cho vợ biết mà tự ư đầu quân. Coi đó như một lư do rất hợp lư để rời xa vợ con, thoát khỏi sự oái oăm của định mệnh. Trước khi giă từ vợ con lên đường, Tô Văn nói với vợ:
- Khoảng 3 năm sau, khi hoàn tất việc quân binh, tôi sẽ trở về với nàng và con. Nhưng nếu v́ lư do nào đó mà 6 năm không thấy tôi trở về th́ nàng cũng đợi chờ tôi nữa, coi như tôi đă chết. Nàng nên t́m một người đàn ông nào đó mà nương nhờ, xin đừng v́ tôi mà lỡ làng tuổi xuân xanh.
Tô Thị khóc lóc buồn đau cản ngăn chồng, nhưng với quyết tâm của chồng nên cũng đành bế con gạt nước mắt tiễn chồng ra đi. Từ đó Tô Thị không bao giờ nhận được tin tức ǵ của chồng, v́ lo lắng cho chồng nên hàng ngày vẫn bế con lên chùa Tam Thanh cầu xin cho chồng b́nh yên nơi chiến địa. Việc buôn bán cũng v́ vậy mà bê trễ, chỉ đủ nuôi sống cho 2 mẹ con mà mong đợi ngày chồng về với gia đ́nh. Sắc đẹp của Tô Thị vẫn không có chút suy chuyển, vẫn làm nghiêng ngả nhiều nam nhân trong vùng. Dù biết Tô Thị đă có chồng con nhưng nhiều người đă t́m cách mối mai mong kết nghĩa vợ chồng, nhưng Tô Thị vẫn lấy cớ này, cớ nọ để từ chối. Thấm thoát đă 3 năm như ước hẹn, tin tức ngày trở về của chồng vẫn biệt tăm. Nhiều người đă phao tin là người chồng đă chết trong chiến tranh, nhưng Tô Thị không tin vẫn quyết liệt chung thuỷ, nuôi con chờ đợi ngày trở về của chồng. Trong số những nam nhân theo đuổi Tô Thị, có môt tên kỳ hào ác bá rất thế lực trong vùng, ai ai cũng kiêng dè sự tàn độc, vô phép của hắn mà không ai dám làm ǵ sai ư của hắn. Hắn cũng tỏ ư muốn lấy Tô Thị về làm vợ kế, nhưng nhiều lần nàng lấy cớ con c̣n nhỏ dại, lời hứa 6 năm với chồng mà lần lựa chối từ. Nhưng thời gian cứ lặng lẽ trôi qua, thời gian hứa hẹn đă gần kề, tên ác bá biết nàng không muốn nên đă có ư dùng vũ lực ép nàng phải theo hắn.
Không c̣n có cách nào khác hơn, Tô Thị càng siêng năng bế con lên chùa Tân Thanh khấn cầu, mong trời phật phù hộ cho chồng trở về trước thời hạn để không phải làm vợ kế tên cường hào. Nhưng rồi thời hạn 6 năm càng lúc càng gần. Chồng vẫn biệt tăm, như mọi lần, Tô Thị bế con lên chùa cầu khấn rồi bế con đi lên một núi đá cao ở gần chùa nh́n về hướng bắc, nơi chồng đă ra đi. Tô Thị cầu nguyện cho chồng nghe thấy lời khấn cầu của ḿnh mà trở về để thoát được kiếp nạn. Không biết có phải lời cầu khấn của Tô Thị đă động đến thần linh núi rừng mà lúc đó mây đen, sấm sét kéo đến cùng với mưa băo, núi rừng như rung chuyển. Tô Thị vẫn b́nh thản đội mưa, hứng gió băo, bế con, nh́n về hướng chồng đă ra đi mà khấn nguyện . Sáng hôm sau, khi mưa băo đă qua, trời quang mây tạnh, ánh mặt trời chiếu sáng cả khu rừng núi quanh chùa, người ta thấy Tô Thị và đứa con trên tay đă hoá thành đá, mặt hướng về phương Bắc . Người dân trong vùng cho rằng sự chung thuỷ, sắt son của Tô Thị đă động đến thần linh mà hoá thành đá. Để tưởng nhớ người dân đă gọi là ḥn Vọng Phu, xây dựng đền thờ và đặt tên cho bức tượng người mẹ bế con là tượng NÀNG TÔ THỊ trên đỉnh núi Tô Thị .
Việt Nam có bao nhiêu Ḥn Vọng Phu
Theo khảo cứu năm 1998 th́ toàn cơi Việt Nam tổng cộng có ít nhất 7 ḥn Vọng Phu trên các vùng đồi núi của các tỉnh. Ngoài Ḥn vọng phu ở Lạng sơn đă đề cập ở trên, c̣n 6 Ḥn Vọng phu khác tại cá tỉnh : Quang Nam, Tuy Hoà , Thanh Hoá, B́nh Định, Đắc Lắc và Nghệ An. Mỗi nơi h́nh dáng ḥn Vọng Phu khác nhau và được ít nhiều nhân tạo. Theo các chuyên viên cho biết th́, khởi đầu người dân trong vùng, thấy có khối đá nào đứng trơ vơ ở triền hay đỉnh núi, có tí chút giống như h́nh người mẹ và đứa con, người ta sẽ đẽo gọt hay thêm bớt nhân tạo vào tí chút để tạo ra h́nh dáng người mẹ bế con chờ chồng cho đúng như câu truyện. Tuy nhiên ḥn Vọng Phu tại tỉnh Lạng Sơn được coi là nổi tiếng, có tên là Nàng Tô Thị, thêm vào đó ngoài bức tượng xưa cũ, nổi danh, nó c̣n liên hệ đến những địa danh nổi tiếng khác như thị trấn Đồng Đăng, phố Kỳ Lừa, chùa Tam Thanh… là những nơi được nói đến trong câu truyện, đúng với câu ca dao: “ Đồng Đăng có phố Kỳ Lừa, có nàng Tô Thị, có chùa Tam Thanh “
Theo sử sách cho biết ban đầu tượng nàng Tô Thị là một tảng đá thiên nhiên có h́nh dáng giống như người mẹ đang bế một đứa con, nhưng v́ gió băo và thời gian nên tượng đá bị đổ vào năm 1991 rồi được người ta hồi phục lại mà có h́nh dáng như ngày nay. Năm 1992 ḥn Vọng Phu, núi Tô Thị đă được bộ Văn hoá và Du lịch xếp vào di tích quốc gia. ( H́nh như ở Trung Quốc cũng có những Vọng Phu Thạch tại các tỉnh An Huy; Giang Tây và Liêu Linh ? )
Ḥn Vọng Phu ở núi Tô Thị, Lạng Sơn ngày nay
Nhạc sĩ Lê Thương và bản trường ca Ḥn Vọng Phu.
Có lẽ không một ai trong chúng ta mà không có ít nhất một lần đă nghe bản trường ca “Ḥn Vọng Phu “ của nhạc sĩ Lê Thương. Một bản trường ca nổi danh nhất, thành công nhất và cũng là bản trường ca đầu tiên của Việt Nam. Tác phẩm này đă được tác giả sáng tác trong sự kết hợp âm điệu và kỹ thuật của hai nền âm nhạc Đông phương và Tây phương. Tác phẩm đă mang tài năng, tên tuổi của nhạc sĩ Lê Thương lên một vị trí “độc nhất duy tôn“ trong lănh vực sáng tác trường ca của Việt Nam. Đúng như vậy cho đến ngày nay, dù đă có một số nhạc sĩ tài năng khác cũng đă đóng góp vào lănh vực viết trường ca và đă cho ra những tác phẩm thành công nhất định, như trường ca Hội Trùng Dương ( 1954 ) của nhạc sĩ Phạm Đ́nh Chương. Riêng với nhạc sĩ Phạm Duy, một phù thuỷ trong âm nhạc của Việt Nam, ông đă là một ngôi sao sáng chói với rất nhiều sáng tác dưới nhiều thể dạng khác nhau. Từ t́nh yêu trai gái lăng mạn, đến những lời hát đối , điệu ḥ mộc mạc dân ca, những tác phẩm tôn vinh vẻ hào hùng, cao ngạo của người thanh niên thời chiến, đến cả những bài “Tục Ca“ đă làm cho người nghe phải ngỡ ngàng, khó tin. Đúng như vậy, nhạc sĩ Phạm Duy một kỳ tài về âm nhạc của Việt Nam cũng đă cống hiến cho nền âm nhạc Việt Nam những bài trường ca bất hủ như bản trường ca “Con Đường Cái Quan“ ( 1954 – 1960 ) , hay trường ca “Mẹ Việt Nam “ ( 1963 -1964) ...v..v.. Đó là những bản trường ca rất thành công và truyền đời, nhưng nếu đứng bên cạnh tác phẩm trường ca “Ḥn Vọng Phu “ của nhạc sĩ Lê Thương, có lẽ chúng vẫn bị lu mờ ít nhiều mà đành phải nhận phần kém thua !
Trước khi bước vào nội dung của 3 đoản khúc trong bản trường ca Ḥn Vọng Phu của Lê Thương, chúng ta phải công nhận một sắc thái rất đặc biệt đó là âm điệu, ư nghĩa và ca từ của tác phẩm nó có cái ǵ đó tương tự như trong tác phẩm Chính Phụ Ngâm của Đặng Trần Côn do bà Đoàn Thị Điểm diễn nôm. Điều này cũng đúng như chính tác giả đă cho biết, ông đă dành rất nhiều thời gian để nghiền ngẫm thi phẩm “ Chinh Phụ Ngâm “, kể cả nguyên bản chữ Hán trước khi bắt tay vào sáng tác. Để có cái nh́n chính xác hơn về tác phẩm của Lê Thương , có lẽ chúng ta nên đi vào ư nghĩa từng đản khúc của bài trường ca.
1.- Đoản khúc thứ nhất : Đoàn người ra đi.
Nhạc sĩ Lê Thương gần như hoàn toàn dựa vào “Đoạn Lên Đường “ trong thi tập Chinh Phụ Ngâm, nó ồn ào dũng mănh với những tiếng trống thúc quân, tiếng ngựa hí vang trời lúc người vợ tiễn chồng ra đi:
…………..
Quan với
quân lên đường
Đoàn ngựa xe cuối cùng
…………..
Quan với
quân lên đường
Hàng cờ theo trống dồn
……………….
Qua Thiên
san, ḱa ai tiễn rượu vừa tàn
Vui ca vang rồi đi tiến binh ngoài ngàn
……….
Ngựa phi
ngoài xa hí vang trời,
Chiêng trống khua trăm hồi
…………...
Những câu hát trong bản trường ca đó, có lẽ nó chẳng khác ǵ những câu ca hùng tráng của người chồng ra đi trong Chính Phụ Ngâm :
…………...
Chí làm
trai, dặm ngh́n da ngựa
Gieo Thái sơn nhẹ tựa hồng mao
Giă nhà đeo bức chiến bào
Thét voi cầu Vị, ào ào gió thu .
………………
Tiếng địch
thổi nghe chừng đồng vọng
Hàng cờ bay trông bóng phất phơ
Dấu chàng theo lớp mây đưa
Thiếp nh́n rặng núi ngẩn ngơ nỗi nhà
……………...
Nhưng thực tế trong, trong câu truyện Ḥn Vọng Phu, ngày ra đi của người chồng hoàn toàn tĩnh lặng, không ồn ào bởi v́ cuộc rời xa vợ con của người chồng là một sự trốn chạy một một định mệnh đau ḷng với người vợ cũng là em gái ruột thịt của ḿnh !
2.- Đoản khúc thứ hai : Ai xuôi vạn lư
Có lẽ đây là đoản khúc trong bản trường ca, nhạc sĩ Lê Thương đă sáng tác gần nhất với nguyên thuỷ của câu truyện . Trong đoản khúc “ Ai xuôi vạn lư “ này, ông mô tả người vợ nhớ thương chồng, hàng ngày, dù trời mưa băo vẫn bế đứa con lên núi, dơi nh́n về phương bắc, hướng mà người chồng đă ra đi mà không chú ư đến thời gian vẫn lẳng lặng trôi qua :
…………………
Người vọng
phu trong lúc gió mưa
Bế con đă hoài công để đứng chờ
Người chồng đi đă bao năm chưa thấy về
Đá ṃn nhưng hồn chưa ṃn giấc mơ
………………..
Đoàn cỏ
cây hăy c̣n trẻ thơ, cho đến bây giờ đă thành đoàn cổ thụ già
Mà chờ người đi mất tự ngàn xưa
Nàng đứng ôm con, xem chàng về hay chưa? Về hay
chưa ?…
……………..
Ḷng chung thuỷ, sắt son của người vợ đă làm động ḷng thương cảm của núi non, chim, cảnh… mà khuyên nàng hăy trở về, đừng ngóng trông chồng nữa mà phí phạm tuổi xuân :
………………
Thôi đừng
đứng đợi làm chi,
Thời gian có hứa mấy khi sẽ đem đến trả đúng kỳ
Những người mang mệnh biệt ly
………….
Nhưng người vợ vẫn không nản chí, vẫn bế con chờ chồng, nuôi dưỡng đứa con mong nó lớn khôn mà nối chí anh hùng của cha :
…………….
Đời mong
đợi thằng con
Ngày nào nó xuống núi non
Xuất chinh với cả mối thù
Nối lại giống ṇi chinh phu
……..….
Tuyệt vời, kiên nghị đáng tôn vinh thay ! Người vợ luôn giữ ḷng son sắt chờ chồng dù đă bao năm không một lá thư hồi âm nhưng vẫn tự hứa với ḷng, vẫn đợi chờ nuôi dưỡng con thơ để rồi ḷng chung thuỷ đă làm lay động trời xanh mà hoá thành đá để thành ḥn vọng phu :
…………….
Ta cố đợi
ngh́n năm, rồi ngh́n năm nữa khác sẽ qua
Đến khi núi nở sông ṃn, mới mong tới ḥn vọng phu
Hoàn cảnh mà nhạc sĩ mô tả trong đoản khúc thứ 2 của tác phẩm có phần nào giống với người vợ chờ chồng, nuôi con dại, săn sóc mẹ chồng của người chinh phụ trong Chinh Phụ Ngâm :
………….
Mẹ già
phơi phới mái sương
Con thơ măng sữa, vả đương phù tŕ
………….
Nay một
thân nuôi già, dậy trẻ
Nỗi quan hoài mang mể biết bao
Nhớ chàng trải mấy sương sao
Xuân từng đổi mới, đông nào có dư .
……………...
3.- Đoản khúc thứ ba : Người chinh phu trở về
Đây là đoản khúc cuối cùng trong tác phẩm trường ca Ḥn Vọng Phu của nhạc sĩ Lê Thương, diễn biến của đoản khúc này mô tả cảnh người chồng trở về, hoàn toàn không có trong câu truyện. Theo truyện kể th́ người chồng quyết định im lặng rời xa vợ con, v́ không muốn vợ ḿnh phải đau khổ khi biết sự thật mà định mệnh oái oăm đă mang sự loạn luân đến cho họ. Người chồng đă lấy cớ theo lệnh tuyển quân của triều đ́nh mà ra đi không bao giờ trở lại.
Nhưng trong đoản khúc thứ ba, với chủ đề “ Người Chinh Phu trở về “, nhạc sĩ Lê Thương đă thay đổi câu truyện, ông đă cho người chồng trở về trong khí thế oai hùng của một vị tướng quân trên lưng ngựa mịt mù cát bay:
……………..
Đường
chiều mịt mù, cát bay toả bước ngựa phi
Đường trường nếp tàn y, hùng cường vẫn c̣n bay
trong gió
Bóng từ xa sắp dần qua bóng chàng chập chùng vượt
núi non cũ
Với hành
lương độ đường
Chiếc hùng gươm danh tướng
Dưới tà uy đếm nhịp đi, vó ngựa phi
Dấn bước tang bồng giữ nơi núi rừng
……………..
Trong khí thế hào hùng khi trở về nh́n lại phong cảnh bên đường lúc ra đi , người chinh phu làm sao mà không xao xuyến trong ḷng khi những dấu tích xa xưa vẫn c̣n lưu lại trên phím đá, tàng cây… lúc ḿnh từ giă vợ con ra đi mà không dồn chân bước mau: ……………
Nhớ cố
hương xao xuyến tấc ḷng mau dồn chân
Vết bước đi trên phiến đá ṃn c̣n in dấu
Từ bóng cây ngôi mộ bên đường
Từ mái tranh bên đ́nh trong làng
Nguồn sử xanh âm thầm vẫn sống
Bao nỗi thương vang dậy trong ḷng
………….
Rồi cũng trong niềm vui ngày về, mong gặp lại thằng con, trao cho nó thanh gươm di truyền với ước vọng nó lại nối chí ḿnh ra đi gây dựng cơ đồ cho đúng nghĩa giống ṇi chinh phu:
…………..
Chờ nh́n
con, chờ người đón, bao nét xưa ước mong sẽ c̣n
Núi đá thu reo, ước mơ bao ngh́n xưa
Thấy đứa con xanh ngắt nỗi hùng c̣n trong đó
Cầm chiếc gươm chinh phụ di truyền
Chàng bế con, trao lại gươm bền
Rồi chỉ vào sơn hà, biến cố
Trao nó đi gây lại cơ đồ
………….
Nhưng rồi, sự thật vẫn là sự thật, làm sao mà giấu được ?! Người chinh phu cũng phải nh́n thấy vợ con đă hoá đá v́ đợi chờ ḿnh quá lâu :
………………
Thời gian
đă thắm thiết bao suy tàn
Người xưa đâu c̣n h́nh đá bơ vơ
Đứng đợi chồng đă đi không hứa về
Ḷng son lụn chí trước cơn mưa về
Đă xua tan tành đời đá nên mưa gió đổ quạnh hiu
xuống áo mới về !
……………...
Sự thật trong câu truyện đă không như thế ! Nhạc sĩ Lê Thương có lẽ v́ quá thương cảm nỗi cô đơn bế con chờ chồng mà hoá thành đá của nàng Tô Thị nên ông đă mang cái kết cấu lăng mạn, đa t́nh của người vợ trong tác phẩm Chinh Phụ Ngâm mà cho vào tác phẩm của ḿnh. Mục đích của ông là làm cho bóng bẩy câu truyện cổ tích văn hoá nhân gian nhiều bi thương đó. Ông đă dùng nốt nhạc, lời hát , âm thanh và cả kỹ thuật sáng tạo của một người nhạc sĩ tài danh để cho người chồng trở về trong tiếng trống vang ca . Nhưng có lẽ ông cũng không thể bước ra khỏi cái khung sự thật của truyện ( dù chỉ là câu truyện cổ tích nhân gian ) nên ông vẫn phải giữ lại cảnh người vợ bế con đă hoá đá, v́ mỏi ṃn chờ chồng, người vợ không c̣n trong nhân gian nữa .
Đúng như vậy, dù có mê say, thích thú với tác phẩm Chinh Phu Ngâm đến mức độ nào đi nữa th́ nhạc sĩ Lê thương cũng không thể nào bước ra khỏi cái khung sự thật là “ Người vợ bế đứa con “ đă hoá đá v́ ṃn mỏi đợi chờ chồng được. Ông cũng không thể bước qua một giới hạn mà thay vào đó h́nh ảnh của người chinh phụ trong chinh phụ ngâm đă biếng nhác trang điểm, lười việc vá khâu v́ nhớ thương chồng :
…………
Oanh
đôi thẹn dệt, bướm đôi ngại thùa
Mặt biếng tô, miệng càng biếng nói
Sớm lại chiều, ḍi dơi nương song
Nương song, vốn ngẩn ngơ ḷng
Vắng chàng điểm phấn trang hồng cho ai ?
……………
Nhưng khi biết tin người chồng hết nhiệm vụ quân binh, buông bỏ súng gươm, giă biệt chiến trường trở về với vợ con. Người chinh phụ vui mừng mà trở lại với phấn son làm đẹp dung nhan đợi chờ giúp chồng cởi bỏ áo giáp, dâng cho chồng ly rượu bồ đào, mà hoan mừng vui ca ngày tái ngộ :
…………..
Xin v́
chàng xếp bào cởi giáp
Xin v́ chàng dũ lớp phong sương
V́ chàng tay chúc chén vàng
V́ chàng điểm phấn đeo hương năo nùng .
……………...
Đúng như vậy, nhạc sĩ Lê Thương không thể bước qua cái giới hạn của câu truyện, nhưng ông cũng đă không ngần ngại dành cả một đoạn khúc rất dài ( đoản khúc thứ 3, người chồng trở về ) diễn tả h́nh bóng người chồng với khí thế oai hùng trong tiếng ngựa phi, nóng ḷng mong nhanh chóng trở về được gặp lại người vợ trung trinh , son sắt và đứa con. Nhưng rồi th́ sự thật người vợ hoá đá ( của câu truyện ) cũng đă được nhạc sĩ tôn trọng, giữ nguyên để cho nhân gian thương cảm ḷng trung trinh, son sắt của người vợ tên NÀNG TÔ THỊ.
Hết
Lưu An, Vũ ngọc Ruẩn
( Switzerland , December, 2023 )
Vài hàng về tác giả :
Lưu An là bút hiệu của anh Vũ Ngọc Ruẩn. Anh Ruẩn sinh năm 1946 tại Xuân Trường, Nam Định, Việt Nam. Bút hiệu Lưu An & Thượng Xuyên Lộ, cựu học sinh Chu Văn An 59-66, tốt nghiệp Master về Food Sciences đại học Kagoshima, Japan 1977. Anh Ruẫn hiện đang sinh sống tại Thụy Sĩ. Cảm tưởng về thơ văn của Lưu An xin gởi về kamikawajiluan@yahoo.com
........
® "Khi phát hành lại thông
tin từ trang này cần phải có sự đồng ư của tác giả
và ghi rơ
nguồn lấy từ http://www.erct.com/"