Các bác thân,

Chưa hết tháng giêng, Tết vẫn còn đậm nét. Mới đây tôi lại được bạn gởi cho mấy bài thơ xuân, trong đó có bài thơ của thiền sư Mãn Giác đời nhà Lý. Lục trong folder cũ gặp bài này viết hơn ba năm trước. Đọc lại, sửa vài dấu chấm phết, vài câu văn cho suông sẻ - vì bài viết thật ra chỉ là một hai cái điện thư qua lại - còn ý thì vẫn vậy, xin gởi chia sẻ với cả nhà.

Ý vẫn vậy, có nghĩa là trong hơn ba năm thấy mình vẫn chẳng thu thập gì thêm. Sự học như con thuyền trên giòng nước ngược, không tiến ắt phải lùi.

LH  (Xuân Bính Tuất)

(Hình của DC)

Một Cành Mai

Nếu đã từng đọc sách về Thiền tông Việt Nam có lẽ ít nhiều ai cũng biết đến bài Cáo Tật Thị Chúng của thiền sư Mãn Giác. Chỉ có 6 câu thôi mà bài thi kệ của ngài đã chuyên chở bao nhiêu tinh hoa của Phật pháp, đã trở thành bất hủ. Tết nào tôi cũng được bạn gởi cho đọc, không người này thì người khác. Gởi cho nhau bài thơ như một lời chúc tụng, thâm trầm mà đẹp đẽ nhất.

Xuân khứ bách hoa lạc
Xuân đáo bách hoa khai
Sự trục nhãn tiền qúa
Lão tùng đầu thượng lai
Mạc vị xuân tàn hoa lạc tận
Đình tiền tạc dạ nhất chi mai

Tôi không nghĩ đây là một bài thơ bình thường của một thi sĩ dầu là một thi sĩ ngoại hạng. Đây là một bài thi kệ có mục đích khai thị, một công án, một chìa khoá mở cánh cửa thiền. Đây là lời răn dạy cuối cùng rất siêu thoát của một thiền sư để lại cho đồ chúng của ngài, cho hàng đệ tử có hoài bão giải thoát. Ngôn ngữ của một thiền sư đã thấu triệt tính cách bất nhị của vạn pháp, tâm tư đã đạt được trạng thái an nhiên và tịch lặng nhất, đã giác ngộ, đã thực chứng, thì dù không gọt đẽo, không uốn nắn, không cố ý gieo vần, nghe cũng như thơ.

Dịch thơ chữ Hán đối với tôi đã khó, mà dịch thơ thiền lại càng khó hơn vì bài dịch phải vừa có thi vị vừa thiền vị. Và dịch một bài thi kệ đã được coi như một công án đảm nhận vai trò chỉ đạo cho thiền giả thì lại càng khó bội phần. Bài thơ có nhiều bản dịch Việt ngữ khác nhau, trong số đó bản dịch của cụ Ngô Tất Tố được biết đến nhiều nhất, được truyền đọc và trích đăng thường nhất.

Xuân đi trăm hoa rụng
Xuân đến trăm hoa cuời
Trước mắt việc đi mãi
Trên đầu già đến rồi
Đừng tưởng xuân tàn hoa rụng hết
Đêm qua sân trước một cành mai

Đã gọi là công án thì chỉ dành cho người trong cuộc. Có cố gắng phân tích, mổ xẻ, có bàn luận tới lui thì cũng chỉ là một loại hí luận. Ai mà dám diễn giải và hiểu cho rốt ráo "tiếng vỗ của một bàn tay"??  Bản chất của thiền không căn cứ vào ngôn ngữ, không đặt nền tảng trên sự suy luận triết học mà là bằng vào công trình thắp sáng hiện hữu, như khẩu lệnh của Bồ Đề Đạt Ma ngày nào: giáo ngoại biệt truyền, bất lập văn tự, trực chỉ chân tâm, kiến tánh thành Phật. Những điều tôi muốn chia sẻ ở đây chỉ là vài cảm nghĩ thô thiển về bài thơ mà chưa bao giờ tôi đón nhận được tâm ý của tác giả một cách đích thực. Nếu có thì chỉ là khái niệm, một thứ dụng cụ của tri thức và suy luận, và từ khái niệm đến chân lý thì xa lắc lơ. Hành giải không tương ưng nên tôi vẫn sẽ chỉ đứng vòng ngoài. Và nhất là tội lộng ngôn về bản dịch cụ Ngô Tất Tố mặc dầu không chủ ý, xin thành tâm sám hối với cụ.

**

Thi sĩ Mường Mán quà cáp biếu xén lung tung trong ngày sinh nhật của người yêu rồi kết thúc bài thơ bằng hai câu này:

Chỉ xin đôi lúm đồng tiền
Và bàn tay nắm xuống thuyền sang sông

Đọc một bài thơ tình thấy xao xuyến, bâng khuâng nhưng có hiểu đúng ý tác giả hay không thì có lẽ chẳng hề hấn gì. Cô nàng sang sông theo người khác mà hiểu thành cô nàng bị xỏ mủi dẫn về nhà thì có thể... hạ hồi phân giải (!). Nhưng đọc một bài thi kệ được coi như lời dạy bảo của tôn sư mà hiểu không đúng thì có lẽ hơi nguy cho những ai muốn "trực chỉ chân tâm", muốn "kiến tánh". Bản dịch của cụ Ngô Tất Tố đọc nghe hay quá, nghe xuôi tai quá nhưng sao tôi cứ bị cấn cái với hai câu giữa:

Trước mắt việc đi mãi
Trên đầu già đến rồi

Sự trục nhãn tiền qúa
Lão tùng đầu thượng lai

Hai trạng từ "mãi", "rồi", dịch kèm theo hai động từ "đi", "đến", sao nghe như có tiếng thở dài, nghe như có lời than vãn. "Biết rồi, khổ lắm, nói mãi" rất là không thích hợp với phong thái an nhiên, tự tại của thiền sư. Thiền sư đã chứng nghiệm được thực tại tuyệt đối, đã bất tử ngay trong dòng sinh tử thì làm gì có chuyện ngài băn khoăn hay than thở trước cái thăng trầm của thế sự. Và... trước mắt việc đi mãi, động từ "đi" dịch từ chữ "quá" của nguyên tác, đi mãi sao nghe... bùi ngùi qúa đỗi. "Đi", làm cho người ta liên tưởng đến một sự di chuyển trên phương diện không gian. Đi là đi tới một nơi nào khác và đi mãi hình như có lưu luyến một cái gì phải bỏ lại sau lưng.

Lên xe tiễn em đi
Chưa bao giờ buồn thế !!

Thiền sư đã có trong bàn tay hạt kim cương sáng chói của "ưng vô sở trụ nhi sanh kỳ tâm". Tâm thức ngài thênh thang như mây, như nước thì đâu có bóng dáng của lưu luyến, của vướng mắc, đắm nhiễm. Đâu có gì bỏ lại sau lưng.

**

Các hiện tượng đều vô thường, đều không thoát khỏi bốn giai đoạn thành, trụ, hoại, diệt. Xuân đến hoa nở, xuân đi hoa tàn, dòng đời biến đổi không ngừng và thời gian thì bao giờ cũng để lại dấu vết. Sinh, diệt, thường, đoạn, đến, đi ,nhiều, một - tám ý niệm có mặt trong thế giới của tích môn. Nhưng rồi hai câu cuối:

Mạc vị xuân tàn hoa lạc tận
Đình tiền tạc dạ nhất chi mai

Hai câu cuối là một loại khẩu quyết chắc nịch, có tác dụng thắp sáng ngọn đuốc trí tuệ. À, thì ra chẳng có gì mất đi cả. Mọi thứ vẫn đâu còn đó. Có khác chăng là nhận ra hay không cái bản lai diện mục, cái cành mai của chính mình. Và cành mai ấy hẳn tượng trưng cho mùa xuân thường tại, là hiện tướng của bản thể chân như bất sanh bất diệt của vạn pháp?

**

Vài bản dịch khác:

Xuân đi, rơi trăm đóa
Xuân đến, nở trăm bông
Trước mắt, dòng đời chảy
Trên đầu, tuổi chất chồng
Xuân tàn hoa rụng, đừng bảo hết
Sân trước đêm qua, hạt nẩy mầm
(Sempai Châu Ngọc Bính)

Xuân đi trăm hoa rãi
Xuân đến trăm hoa khai
Xem chuyện đời trước mắt
Tóc trên đầu đã phai
Chớ bảo xuân tàn hoa rụng hết
Tối qua sân trước một cành mai
(Võ Đình)

Spring comes: flowers blossom,
Spring goes: they fade and fall.
Before our eyes, life takes its course.
On our head, grey hair appears.
Yet, don’t say
That when spring ends,
There’s nothing left.
Last night, in the front yard,
a branch of plum gleamed
in the dark.

(Võ Đình và CHTN Nha Trang)

Người bạn cũng có gởi cho một bản dịch nhưng dặn không được mang lên bàn mổ. Ừ, thì không bàn. Chỉ... ơ hay, sao lại đổi “nhịp” thế này ?!!

Xuân đi hoa rụng tơi bời
Xuân về hoa lại ngợp trời nở tung
Sự qua trước mắt khôn cùng
Cái già thoát chốc đầu tùng đà mang
Xuân tàn chớ bảo hoa tan
Ngoài sân đêm trước rộn ràng cành mai