Có Bao Giờ Em Hỏi …

Bụi hồng đào, đám thủy tiên và hai chậu mai sau vườn đang đơm nụ, thêm chút lạnh xuýt xoa, những dấu hiệu của mùa xuân, của năm sắp hết tết sắp đến.

Tôi phác hoạ trong đầu những việc cần làm để chuẩn bị tống cựu nghinh tân, để đạp thằng bần ra cửa, bồng ông phúc vào nhà! Sống ở vùng nắng ấm nhưng lạnh lẽo tình người, nơi mà … dây đàn tâm hồn không ngân cùng nhịp với người bản xứ, năm nào tôi cũng bày vẻ đón tết như một thủ tục phải có, như một cố gắng nhắc nhở, giải thích cho các con đôi điều về văn hoá của cha ông.

Thêm một cái tết tha hương! Lâu lắm rồi tôi đã bỏ thói quen tính sổ, tính sổ đời và số lần mình ăn tết xa nhà. Có lẽ vì con số chất chồng làm tôi ngại ngùng, hoặc vì tâm trạng bùi ngùi, nhớ nhung về một nơi chốn được sinh ra, lớn lên đã phai nhạt, hoặc vì trải qua bao nhiêu thăng trầm trôi nổi, bao nhiêu nước chảy dưới cầu, có cơ hội an cư lạc nghiệp, tôi đã ngầm chọn nơi này làm Quê Hương? Nói thì vậy, ngỡ là vậy nhưng sao nghe nhắc đến Quê Hương, tôi lại chạnh lòng, lại thấy xót xa?

Có bao giò em hỏi
Quê hương mình ở đâu
Có bao giờ em đợi
Tháng mấy trời mưa ngâu (1)

Quê Hương mình ở đâu? Có phải là nơi đầy những di tích lịch sử hào hùng, chùa chiền lăng tẩm, mồ mả tổ tiên? Là nơi có con sông Đào xinh xắn, có dòng Hương giang thơ mộng hữu tình, có dòng sông Cửu Long hiền hoà mang đầy phù sa? Quê Hương có phải là mảnh đất hình cong chữ S chạy dài từ Nam quan đến Cà mau? Quê Hương bên kia bờ đại dương, nghìn trùng xa cách?

Quê hương là gì hở mẹ
Mà cô giáo dạy phải yêu
Quê hương là gì hở mẹ
Ai đi xa cũng nhớ nhiều

Quê hương là vàng hoa bí
Là hồng tím giậu mồng tơi
Là đỏ đôi bờ dâm bụt
Màu hoa sen trắng tinh khôI

Quê hương mỗi người chỉ một
Như là chỉ một mẹ thôi (2)

Quê Hương đi vào thi ca, đi vào lòng dân tộc. Bài hát, bài thơ nào ca ngợi Quê Hương cũng được ấp ủ trong tim, cũng gây xúc động, cũng làm mềm lòng. Nhưng Quê Hương có thật sự mỗi người chỉ một? Đôi chân không được dẫm trên mảnh đất Quê Hương, buồng phổi không được đong đầy không khí Quê Hương thì có phải Quê Hương nay đã không còn, có phải lũ chúng ta lạc loài dăm bảy đứa, bị Quê Hương ruồng bỏ giống nòi khinh?

Hai chữ Quê Hương, chỉ đọc lên thôi đã thấy thương yêu, ấm áp, đã thấy thoải mái, an lạc trong lòng. Tôi nghĩ tìm về Quê Hương cũng có thể là tìm lại chính mình, tìm lại gốc rễ cội nguồn đích thực. Yêu Quê Hương không hẳn chỉ qua tô phở, đĩa bánh xèo, vài cọng ngò, lá quế. Quê Hương có cả một truyền thống đạo đức, văn hoá, nghệ thuật lâu đời. Không thể hiện được những trao truyền quý báu của cha ông, để phong ba bão táp đánh bật mình ra khỏi gốc rễ thì dù có ở ngay trên Quê Hương, có lẽ tôi cũng không tránh khỏi cảm giác bơ vơ, lạc lõng, cảm giác của kẻ bị lưu đày.

Sự sống là một toàn thể, và cá nhân tôi không phải là một thực thể riêng biệt. Tôi có dây mơ rễ má, tôi chia cái cọng nghiệp với gốc rễ, với hoàn cảnh chung quanh. Tôi khắc khoải, thao thức suông về Quê Hương chắc là không đủ. Quê Hương phải được hiển lộ ngay trong cách sống, trong tương quan với thân bằng quyến thuộc, với bạn bè. Các con tôi, chúng nó phản ảnh trung thực cá tính của cha mẹ. Tôi hoà nhã, từ ái thì chúng nó cũng hoà nhã, từ ái.Tôi khô cằn, sầu úa thì chúng nó cũng khô cằn, sầu úa. Nếu tôi nuôi dưỡng trái tim bằng những chất liệu tiêu cực thì chắc chắn chúng nó cũng dùng những chất liệu tiêu cực này làm hành trang đi vào tương lai. Muốn các con ngọt ngào như xoài, mít, dừa, cau, muốn chúng nó không còm cõi héo hon thì tôi phải học và hành hạnh bao dung, hy sinh, nhẫn nhục của giống tràm, giống mắm (3). Các con tôi không được lớn lên trên Quê Hương. Ngoài cơm gạo, bánh mì, bơ sữa, nuôi dưỡng chúng bằng những nét đẹp của văn hoá truyền thống cũng là cách giúp chúng thấy được gốc rễ, cội nguồn.

Và …từ lâu, bao nhiêu sách vở viết về lịch sử dựng nước giữ nước, về dòng giống Rồng Tiên, về văn hoá bốn ngàn năm, tôi đọc với một niềm tự hào. Từ tự hào tôi sanh ra tự kiêu, chủ quan, kỳ thị. Tôi kỳ thị cả cái đất nước đang cưu mang tôi.Tôi quên đi một điều là mình có nguồn gốc cao quý, tổ tiên mình bất khuất, kiên cường không có nghĩa là những dân tộc khác không có nguồn gốc cao quý, tổ tiên họ không bất khuất, kiên cường. Cái mặc cảm tự tôn là một hình thức che lấp cái tự ti thua thiệt, tự ti về một Quê Hương nhỏ bé, điêu tàn. Tự ti cũng như tự tôn đều là những mặc cảm không chính đáng, không nên có. Tôi yêu Quê Hương tôi thắm thiết. Yêu cái đẹp, dĩ nhiên, và yêu luôn những kém cỏi, lỗi lầm (4). Nhưng yêu cái kém cỏi, lỗi lầm không có nghĩa là mù quáng chấp nhận. Tình yêu không ngăn cản mình chuyển hoá nhược điểm, thay đổi, bù đắp bằng những ưu điểm được hấp thụ từ văn hoá xứ người. Và xa hơn nữa, mang những nét đẹp Quê Hương, những ưu điểm của truyền thống tổ tiên san sẻ cho người, cho đất nước nơi mình đang sống, nơi mà tôi nhận làm Quê Hương thứ hai…

Nếu nghĩ về quê hương như vậy thì ở đâu mà chẳng có quê hương, và tôi cũng có thể vững tin rằng giọt nước mắt Quê Hương không còn chảy miên man. Và nếu như em có hỏi Quê Hương mình ở đâu, tôi đã sẵn câu trả lời.

LH

Ghi chú:
1. Thơ Duyên Anh
2. Thơ Đỗ Trung Quân
3. Rừng mắm, Bình Nguyên Lộc: Ông với lại tía của con là cây mắm, chơn giẫm trong bùn. Đời con là tràm, chơn vẫn còn lấm bùn chút ít nhưng đất đã gần thuần rồi. Con cháu của con sẽ là xoài, mít, dừa, cau. Đời cây mắm tuy vô ích, nhưng không uổng, như là lính ngoài mặt trận vậy mà. Họ ngã gục cho kẻ khác là con cháu của họ hưởng.
4. Mississippi, William Faulkner: Loving all of it even while he had to hate some of it because he knows that you don't love because; you love despite; not for the virtues, but despite the faults.
5. Chữ viết nghiêng: lời nhạc và thơ của Trịnh Công Sơn, Phạm Duy, Vũ Hoàng Chương