Xem phim “Ukigusa (Bèo)” của Ozu Yasujiro

Huỳnh Văn Ba - Exryu USA (*)

(Click vào link dưới đây xem phim qua Youtube)

https://www.youtube.com/watch?v=R-omrmyv4ws

Câu chuyện diễn ra giữa một mùa hè nóng bức năm 1958.

Trên chiếc phà khá cao tuổi Komajuro - ông bầu kiêm kép chánh của gánh hát dạo “Tabi ichiza” đang dẫn đoàn viên của mình đi công diễn trong vùng bán đảo Ise Shima. Họ sẽ ở lại ngư cảng Nakiri trình diễn cho đến lúc khách chán rồi cuốn gói lên đường đi nơi khác. Cuộc đời của họ nay đây mai đó như đám “bèo” (ukigusa) trôi trên sông.

Sau khi bước lên bờ đoàn viên liền bắt tay vào việc đi rao dạo quảng cáo cho tuồng kịch “Kabuki” sẽ trình diễn chiều hôm đó trong phố. Ông bầu Komajuro thì lo tiếp đãi xã giao với chủ nhà hát, một nghĩa vụ của nghề nghiệp.

Ít có ai trong đoàn biết là ở địa phương bé nhỏ nầy Komajuro có một người tình xưa tên là Oyoshi, bà đang làm chủ một quán ăn nơi nhà của mình. Giữa Komajuro và Oyoshi có được một đứa con trai. Kiyoshi năm nay đang học trung học cấp hai và chuẩn bị thi vào đại học. Anh có việc làm ở sở bưu điện kiếm tiền để dành cho việc học lên cao sau nầy. Từ lâu nay mỗi khi Komajuro về ghé thăm mẹ con Oyoshi ông thường được Kiyoshi gọi là cậu vì mẹ anh đã từng dạy anh như thế và bảo là cha đã mất sớm. Sự thật chuyện từ cha sang cậu là vì Komajuro và Oyoshi không muốn cho Kiyoshi biết cha mình là một nghệ sĩ quèn vô danh đi ca dạo – “tabi yakusha”, một kẻ làm nghề “xướng ca vô loại” để phải tủi hổ khi lớn khôn.

Khi có chút thì giờ rảnh rổi Komajuro đến rủ Kiyoshi đánh cờ “gô” hay đi câu cá ngoài biển. Hai người có vẻ rất mến nhau.

Sự thường xuyên vắng mặt của ông bầu giữa ban ngày lẽ ra không có gì quan trọng. Nhưng trường hợp đối với Komajuro dưới trướng ông còn có đoàn viên khác, trong đó có Sumiko cảm thấy bất bình. Sumiko là đào chánh của gánh hát, mấy năm nay cô trở thành người chia ngọt sẻ bùi với Komajuro trên bước đường trôi dạt của đời nghệ sĩ. Cô tự nghĩ là mình có quyền biết đến lý do về sự đi vắng thường xuyên của người tình dù cho là ông bầu.

Khi có người tọc mạch cho Sumiko biết về đời tư của Komajuro, nàng nổi ghen đùng đùng lên. Cô quyết tâm tìm đến quán ăn của Oyoshi để truy ra sự thật. Ngày hôm đó Oyoshi thấy một người khách bước vào quán bà ra chào đón niềm nở như mọi khi. Nhưng người khách nữ nầy hơi lạ thường, thay vì đặt món ăn cô ta gắt gỏng: “ông bầu Komajuro của tôi có ghé đây không?”. Oyoshi gật đầu. Sumiko yêu cầu: “xin cho tôi gặp một tí...”.

Từ trên gác bước xuống khi thấy cô đào của mình ông bầu đâm ra bối rối. Lúc Sumiko đòi nói chuyện với Oyoshi và Kiyoshi, biết là không ổn Komajuro vội dùng sức đẩy cô ta ra khỏi quán trong khi mẹ con Kiyoshi hoang mang ngó theo. Bên ngoài trời đang mưa to.

Trên đường về hai người cãi vã to tiếng. Họ đem chuyện ân tình cũ ra kể rồi trách nhau kẻ nầy bội nghĩa người kia, không ai chịu nhịn ai. Rốt cuộc họ tuyên bố sẽ chấm dứt mối liên hệ giữa hai người.

Trở về rạp hát Sumiko âm mưu mướn cô đào trẻ Kayo của đoàn theo dụ dỗ Kiyoshi giùm cô ta. Thoạt tiên Kayo từ chối nhưng sau đó vì nể Sumiko như chị mình nên phải nhận lời. Sumiko khoái chí bảo: “người đẹp như mầy con tôm con bạch tuộc thấy được rồi cũng phải rượt theo”. Đôi má Kayo đỏ lên...Cô nầy sao ranh mãnh thế?

Nhưng không ngờ sau khi tiếp xúc với Kiyoshi nàng ta đâm ra yêu thương chàng trai mới lớn nầy. Một hôm Kayo thố lộ sự thật với Kiyoshi rồi xin lỗi và khuyên anh nên quên cô ta vì thân phận con hát không xứng đáng với người có tương lai như anh. Đương nhiên Kiyoshi không chấp nhận vì anh đã để con tim mình cho Kayo chinh phục.

Khi Komajuro phát giác sự lăng nhăng giữa Kayo và Kiyoshi ông ta giận dỗi rồi đánh phạt Kayo đàng sau sân khấu - “Con ranh nầy sao lại dám dụ dỗ con tao?...” rồi dọa sẽ đuổi cô ta ra khỏi gánh hát. Kayo than khóc phân trần rồi khai sự thật về vụ Sumiko nhờ mình đồng thời cho ông bầu biết là cô và Kiyoshi đã thương yêu nhau. Komajuro ra lệnh Kayo phải tìm Sumiko cho ông.

Lúc Sumiko bước vào phòng ông liền ra tay hành hạ cô đào. Hai người to tiếng với nhau một thời gian xong Komajuro đuổi Sumiko ra khỏi gánh hát mặc dù cô cầu vang ông tha thứ cho mình và hãy nối ráp lại mối ân tình với cô.

Trở về gánh hát của mình Komajuro phải đối diện với thực trạng kinh doanh không được tốt đẹp - người quản tài của gánh đã thụt kết trốn đi. Khách đến xem kịch càng lúc càng giảm thiểu - bầu, kép và đào làm không đủ ăn, tiền mướn rạp không còn đủ để trả. Rốt lại Komajuro phải đi đến quyết định tối hậu là giải tán gánh hát. Một buổi hợp mặt được tổ chức trước khi chia tay, mọi người buồn bả như ngồi trong đám tang. Sau khi nghe lời thăm hỏi ân tình của ông bầu, họ cùng ca với nhau bài hát chia tay.

Komajuro vác gói định về tá túc với Oyoshi. Khi nghe ông kể về sự tình của gánh hát bà đề nghị chồng cũ hãy cùng ở lại với mình và con để tạo lại một gia đình: “giờ chúng ta phải cho Kiyoshi biết sự thật đã giấu từ lâu nay”. Komajuro do dự một hồi rồi gật đầu đồng ý.

Chiều tối hôm đó Kiyoshi đi làm về trể, khi bước vào nhà anh rất sửng sốt khi thấy Komajuro. Sự thật phía sau anh có dẫn theo Kayo, người anh yêu và muốn xin phép mẹ cho anh lấy làm vợ. Komajuro thật “sốc” khi thấy Kayo còn đeo đuổi Kiyoshi. Ông ta liền chạy ra cửa rồi đánh đập cô đào của mình. Trong tâm người cha nghệ sĩ ca dạo nầy mọi sự kỳ vọng cho con mình tự dưng như bị ai phá vỡ. Ông không ngờ con trai lại muốn lấy người như mình.

Kiyoshi đứng ra đở đòn cho Kayo cũng bị ông đánh. Trong lúc xô xát Kiyoshi đẩy bố ngã xuống sàn nhà. Thấy thế bà Oyoshi hốt hoảng rồi mắng con: “tại sao mầy làm thế, mầy có biết đó là ai không? Bố mầy đấy!”. “Bao nhiêu năm qua mặc dù cuộc sống khó khăn bố cũng ráng để dành tiền gửi vể để giúp mẹ nuôi con ăn học...”.

Kiyoshi ngỡ ngàng nhưng chưa chấp nhận được: “À...thì ra thế. Con không có cha từ xưa đến nay, sống như thế đã quen rồi. Bây giờ con cũng không mong gặp cha nữa...” rồi đuổi ông đi. Sau đó Kiyoshi bõ lên gác ngủ.

Trong đầu Komajuro bừng sáng với hiện thực. Ông quá hổ thẹn. Những gì mơ ước từ trước đến nay thì ra chỉ là hư không. Đời người nghệ sĩ như ông rồi vẫn phải lang thang từ thôn nầy sang làng khác. Komajuro đứng dậy rồi từ giả Oyoshi. “Lần nầy tôi sẽ cố gắng hết mình để trở thành một nghệ sĩ tài ba, khi trở lại chốn nầy mẹ con bà không còn phải hổ thẹn nữa...” rồi bước ra ngoài.

Chứng kiến sự quyết tâm của sư phụ Kayo xin cho cô đi theo nhưng Komajuro từ chối. Ngó sang Oyoshi ông thiết tha: “nhờ bà cho cô gái nầy ở lại đây giùm tôi”. Sau đó ông nói với cô gái: “Kayo, nhờ cô giúp đở Kiyoshi để nó trở thành người xứng đáng sau nầy” rồi lên đường.

Kayo vội chạy vào trong gọi Kiyoshi xuống tiễn cha lên đường. Sau phút do dự Kiyoshi theo Kayo ra ngoài tìm cha nhưng ông đã mất dạng. Mẹ anh buồn bả nói với anh: ”xưa nay khi ra đi cha con lúc nào cũng thế ...Thôi con cứ để cho cha làm theo ý của ổng” rồi quay vào nhà.

Trên ga tàu hỏa vắng khách ông bầu Komajuro ngồi một mình trên băng ghế lạnh. Ông móc gói thuốc lá từ ống tay áo “kimono” ra rồi chọn một điếu để hút, tìm cái quẹt lửa để đốt nhưng tìm mãi chẳng ra. Mặt ông buồn và đầy vẻ thất vọng.

Gần đó trên băng ghế khác Sumiko cũng đang ngồi chờ tàu với khăn gói của kẻ lữ hành. Khi nhận ra Komajuro cô đào liền chầm chậm bước đến gần và đánh quẹt cho ông bầu. Thái độ của nàng rất diệu dàng và khoan dung. Thoạt tiên Komajuro làm ngơ nhưng rồi ông cũng phải nhận lấy sự tử tế của Sumiko. Cô ta ngồi xuống cạnh bên ông, xong lấy thuốc lá của mình ra và mượn điếu thuốc của Komajuro để mồi. Qua giây phút im lặng, Sumiko cất tiếng hỏi nhỏ: “Anh định đi về hướng nào?”. Komajuro im lặng. Rồi nàng khẩn cầu: “cho em đi theo anh có được chăng?”. Thật ra Komajuro cũng chưa biết mình nên đi về đâu nhưng có vẻ muốn hướng về Kuwana một thị trấn cũng nằm trong vịnh Ise Shima để tìm việc làm. Sumiko bảo “nếu nơi ấy thì em có quen khá thân với một ông bầu gánh hát. Vậy thì mình cùng đi về hướng ấy nhé...”. Mặt Komajuro sáng lên như người vừa tìm lại được niềm hy vọng. Sumiko chạy đến cửa sổ bán vé mua 2 vé đi về Kuwana trong khi bên tai nghe ông bầu nhắc theo: “ơi..., đừng quên gói hành lý trên ghế của cô nhé...”.

Sau đó trên chuyến tàu hỏa đêm ánh sáng nhạp nhòa ngồi trên băng ghế gỗ người ta thấy có cặp hành khách, người phụ nữ còn nhan sắc đang dâng rượu cho người đàn ông già dặn, cặp mắt cô ta long lanh, cữ chỉ rất nhẹ nhàn, có lúc âu yếm. Có ai biết đâu họ vừa trải qua một cơn sóng gió của cuộc đời nghệ sĩ. Họ là những con bèo hợp rồi tan, tan rồi hợp trên dòng nước không bao giờ muốn để cho họ yên thân...

Cảm tưởng về cuốn phim

Trên đây là bài viết tóm tắc về phim “Ukigusa” của hãng Nihon Eiga ra mắt vào năm 1959. Phim do giám đốc (G.Đ.) Ozu Yasujiro chế tác và là một phim màu. Thật ra G.Đ. Ozu cũng có một phim trắng đen “câm” mang tên “Ukigusa Monogatari” được ra mắt năm 1934. Vì thế phim “Ukigusa” thường được giới điện ảnh gọi là phim “remake” (chế lại).

“Ukigusa” có nghĩa là “bèo”, “cỏ nổi”, “lục bình”. Từ nầy dùng để chỉ cuộc đời của những người theo gánh hát dạo Nhật Bản từ giữa thời Meiji cho đến hậu chiến Showa. Người Nhật gọi họ là “tabi yakusha”(旅役者), “tabi geinin”(旅芸人). Cuộc sống của họ chẳng khác gì với cuộc sống của “yakuza” hay “tekiya” như ta thường thấy trong phim “Otoko wa tsurai yo” (aka. Tora san) do Atsumi Kiyoshi đóng về sau. Nếu nhìn kỹ thì ta sẽ thấy có sự tương đồng giữa cuộc sống của những gánh hát nhỏ NB nói trên với những gánh hát cải lương trong Nam ta ngày xưa.

Tình cờ được xem phim “Ukigusa” qua Youtube tôi có cảm giác như người đi tha hương lâu năm vừa quay về cố lý. Những hình ảnh trong phim gợi lại nước NB tôi đã từng thấy nửa thế kỷ trước. Tuy không đến Nhật đúng vào thời điểm phim “Ukigusa” được dựng lên, nhưng dấu chân còn lại của nó giúp cho tôi và người đồng thời nhận ra được rất dễ dàng. Tôi đoán thế hệ đàn anh của chúng tôi chắc phải rất cảm kích khi xem phim nầy.

Trong phim có lồng câu chuyện cổ của NB là “Kunisada Chuji” thường được diễn lại trong “Jidai Geki” và “Kabuki” sau nầy. Kunisada là một hiệp sĩ sống vào cuối thời Edo. Ông có tánh giống “Zatoichi” (người hiệp sĩ mù) – đó là thích cờ bạc, một “taboo” của đương thời. Di tích lịch sử của Kunisada còn được bảo tồn ở tỉnh Gunma ngày nay.

Phim “Ukigusa” từng được chấm điểm là 1 trong 10 phim xuất sắc nhất của NB thời đó. Chuyên gia “cinematography” (e.g., Andrew Saladino thuộc Royal Ocean Film Society) rất thán phục nghệ thuật quay phim của G.Đ. Ozu - bối cảnh của phim lúc nào cũng hàm súc, ảnh có chiều sâu (i.e., depth of field/DOF), cách dùng “pillow shots” (gối đầu) rất thiện nghệ. Ông không thích quay từ trên xuống. Thường từ một góc độ của tầm mắt hay dưới sàn nhà (người Nhật gọi là trên chiếu), “frame” nầy nằm trong “frame” kia để nhắc đến một điểm phụ nhưng không kém lý thú .

Âm thanh của phim rất diệu dàng. Tiếng còi hú của hỏa xa gợi lên nổi buồn biệt ly của lữ khách. Người làm phim thời đó rất say mê đường sắt và cảnh tuyết trắng, thí dụ như ta thấy trong phim “Xứ Tuyết” của Oba Hideo. Sự thật phim nầy lúc đầu G.Đ. Ozu định quay trên vùng tuyết của Hokuritsu, nhưng không may năm đó thiếu tuyến nên ông phải xoay về bán đảo Ise Shima. Cảnh mưa tuông xuống đường lúc Komajuro và Sumiko cãi với nhau trước quán ăn làm cho tôi nhớ đến cái cảnh mưa ồ ạt trước cổng hoang thành Hei-An kyo trong phim “Rashomon” của Kurosawa Akira. Theo Saladino Ozu là nhà làm phim lớn của Nhật có thể sánh vai với Kurosawa. Hai giám đốc nầy có cách “approach” hoàn toàn khác nhau – Ozu nhắm vào con tim người Nhật, Kurosawa làm phim cho tất cả mọi người trên thế giới xem.

Theo tôi cái thi vị của phim “Ukigusa” nằm ở những chi tiết tầm thường: bức màn “noren” trước quán, tượng “jizo” (địa tạng) bên đường, cái gương soi “Rakuya kyô-dai” của người phụ nữ, guốc “gêta” đi lộc cộc của cô đào để cho thấy cái gót chân nõn nà của người con gái, cây cà rem nhỏ giọt, khoanh nhang muỗi “katori senko” và cái quạt “uchiwa” nhắc đến mùa hè nóng bức của xứ Nhật. Cả gánh hát toàn dùng “Kansai ben” (vọng miền Osaka) làm cho dân miền trên nghe rất buồn cười và lý thú.

Qua phim “Ukigusa” G.Đ. Ozu cho ta thấy những cái hài hước của dân Nhật không cần che giấu. Cảnh thằng kép cu của đoàn “chindonya” vạch quần đái lên vách tường giữa phố hay anh kép dê bị bà chủ tiệm hớt tóc xẻo mặt thật khó mà nhịn cười được. Mặc dù ta thường khen dân Nhật là một dân tộc lễ phép và sạch sẽ nhất thế giới, cái tật “tachishôn” nầy vẫn còn tồn tại mãi cho đến lúc tôi sang Nhật. Ngày nay cảnh đó chắc không còn nữa vì họ có rất nhiều nhà vệ sinh công cộng miễn phí khắp nơi trong thành phố.

Cái văn hóa trọng nam khinh nữ thời trước ở NB thật quá tồi tệ. Người đàn ông hễ giận là ra tay đánh đập đàn bà thấy thật “kawaisô” (tội nghiệp). Nhưng đây có lẽ là trường hợp ngoại lệ vì ông bầu “tabi yakusha” không phải là loại người trung bình trong xã hội NB. Như nói phía trên họ là những kẻ có hai mặt – vừa là nghệ sĩ vừa là “semi-yakuza”, kết hợp qua nghĩa lý và rất trọng nhân tình, ở Nhật gọi là “Giri ninjô”. Ngày nay nữ quyền ở Nhật không thua gì Nam như ở các nước Âu Mỹ.

Thoạt tiên G.Đ. Ozu đặc tên phim là “Daikon Yakusha” – có nghĩa là “Nghệ sĩ quèn”. Trong tiếng Nhật “daikon” là củ cải trắng cũng đồng nghĩa với xấu xí (như “daikon ashi/chân xấu). Nhưng rốt lại vì sợ chạm đến tự ái của tài tử chánh vai Komajuro là Nakamura Ganjiro – một “big star” của giới “Kabuki” ở thành phố Osaka nên phải đổi thành “Ukigusa”.

Ngoài Nakamura Ganjiro những vai phụ có Kyo Machiko vai Sumiko và Wakao Ayako vai Kayo. Hai nàng nầy về sau đều trở thành ngôi sao sáng của màn bạc NB cả. Kyo Machiko từng xuất hiện với Mifune Toshiro trong phim Rashomon. Cô đã được giải “Golden Globe Award for Best Actress”, năm nay “mới được 94 tuổi”. Ayako đóng trên 100 cuốn phim trên màn bạc và TV. Người thích “Jidaigeki” chắc rất quen thuộc với cô nầy. Sugimura Haruko vai mẹ của Kiyoshi cho ta thấy được hình ảnh của người phụ nữ Nhật truyền thống, i.e., lúc nào cũng 3 bước đi sau chồng để lại nhiều cảm tình trong lòng người xem.

Như Saladino mhận xét – “Ozu làm phim để nhắm vào con tim người Nhật”, có lẽ vì thế ít có người ngoại quốc biết đến phim của ông. Nếu là người có quan tâm đến văn hóa Nhật Bản và lòng ái mộ điện ảnh, phim “Ukigusa” quả là một tác phẩm rất có giá trị để cho ta quan thưởng. Mặc dù biết thế khi còn sống bên Nhật tôi chưa bao giờ tìm xem phim nầy. Thời đó có lẽ vì còn trẻ và ham mê phim Tây phương hơn tôi đã bõ qua cơ hội tốt đó. Giờ nghĩ lại cảm thấy hối tiếc.

Naruhodo – Mùa cuối Hè năm 2018

® "Khi phát hành lại thông tin từ trang này cần phải có sự đồng ý của tác giả
và ghi rõ nguồn lấy từ www.erct.com"

* Anh Huỳnh Văn Ba (67, Meisei - Tokyokyouikudai - Todai) không những là một nhiếp ảnh gia trong gia đình Exryu, anh Ba còn là vận động viên về leo núi, xe đạp và nuôi bonsai. Anh Ba và anh Võ Văn Thành (68, Nodai) đã từng dùng xem đạp đi khắp nước Nhật và xuyên lục địa Hoa Kỳ. Qua những lần đi này anh Ba đã có nhiều tác phẩm hình ảnh khắp nơi. Anh H.V. Ba hiện đang làm việc và sinh sống tại Ohio.

Cảm tưởng xin gởi về bahuynh@hotmail.com

[ Trở về đầu trang ]