|
Japanese maple leaves
Mỗi năm đến tháng 10
tôi
thường nhớ đến mùa Thu lá đỏ
rồi liên tưởng
đến
một từ rất quen thuộc trong tiếng Nhật: "momiji".
Nhưng "momiji" là gì?
"Momiji"
có ngữ nguyên là "momizu" (もみづ)
- nghĩa là "trở nên đỏ hay vàng". Trước thời Hei-an người Nhật đọc
danh từ nầy
là "momichi" nhưng sau đó biến qua daku-on (獨音)
của nó là "momiji".
"Momiji" có thể viết bằng chữ Hiragana là もみじ
hay chữ Hán là
紅葉
(hồng diệp) .
Vì thế "koyo"
(âm Hán Nhật cho紅葉)
là cách gọi khác cho "momiji".
Thế thì
"momiji" có nghĩa trước hết là "lá đỏ mùa Thu",
"Fall Color" hay
"Autumn leaves" .
Xưa kia ở làng Kinasa (鬼無里・
Quỉ vô
lí)
tỉnh Nagano (長野・Trường
dã) có một nàng "ma nữ" tên là "Momiji".
Nhân vật nầy thường được nhắc đến trong những vở kịch "NÔ"
（能・năng）của
Nhật trong mùa "momijigari".
Khi ăn thịt nai người Nhật gọi lóng (隠語・slang)
là ăn "momiji" - có thể vì thịt đỏ như lá momiji? Lúc
ăn Dim sum món "phụng cước" (鳳脚)
- tức chân gà
họ
cũng
gọi là "momiji".
Cây
"Kaede"
(Acer palmatum)
Trong giới thực vật cây
"Kaede"
(カエデ）-
tức Japanese maple, Phong (楓)
hay Thích có tên rất phổ thông là "momiji". Đây là loài cây thường
cho lá đỏ vào Thu với dáng lá hình sao hay bàn tay nhiều ngón. Chính
vì lý do lá có dạng giống bàn tay con ếch "Kaeru" (蛙)
nên đã mang đến tên "Kaede" (kaeru + de) cho nó. Tương tự như
thế danh pháp Latin của "kaede" là "Acer" - Từ nầy có nghĩa
"sharp" vì đa số lá kaede hay maple có nhiều cánh chia nhọn.
Japanese
Maple and Ginkgo leaves (photo from internet)
Như vừa nói phía trên cây "kaede" là loài cây cho lá
đỏ
hay
vàng
vào Thu. Nhưng không phải cây nào có lá đỏ
hay vàng
đều là "kaede". Cây "ginkgo" (bạch
quả)
có lá vàng rất
diễm lệ
và thường thu hút sự chú ý của người đi xem "momiji"
khi đứng
giữa những cây "kaede".
Cây sau nầy
được trồng trong nhiều khuôn viên đại học xưa như trường Todai (東大),
Kyodai (京大)
và Keio (慶応).
Người Trung Hoa gọi cây momiji – kaede của NB là
楓
(phong) hay
槭
(túc). Tuy nhiên trong trường hợp "中国楓"(TQ
phong) và "アメリカ楓"
(America phong), 2 cây nầy không phải Chinese maple và American
maple mà là "Chinese Sweetgum" và "American sweetgum"(1).
Mùa Thu khi chạy xe đạp vùng núi miền Bắc Mỹ
những cây "Tree of Heaven" (Chinese Sumac) và dây leo "Poison
Ivy"(2) lúc nào cũng buộc tôi
phải
dừng xe lại để thưởng thức cái sắc đẹp của nó.
Tree of
Heaven (Chinese Sumac) (3)
Momiji và phong tục hay của người Nhật
Người Nhật có cái thú "hành lạc" (行楽) vào
mùa Thu gọi là "momijigari" (紅葉狩り）-
tức là đi tìm cảnh đẹp do lá mùa Thu tạo cho. "Kari" (khi đi sau từ
khác đọc lại là "gari") có nghĩa là "đi săn". Những nơi thường được
dân Nhật đổ về xem lá là Nikko, Hakone, Ozegahara của vùng Kanto hay
Kyoto, Nara của vùng Kansai NB.
Nikko Momiji (photo from internet)
Bên Mỹ và Canada cũng tương tự như thế, bắt đầu vào
cuối tháng 9 đến đầu tháng 11 người ta hay nôn náo tìm đường đi
"leaf beeping" - tức là đi "momijigari" theo kiễu Mẽo! Đối với người
không thích bị "nắng ăn" mà lại muốn xem cảnh lá đổi màu thì ngày
nay trong thời đại computer ta có thể đi xem
lá đỏ
qua Cyberspace gọi là "Cyber-Leaf Peeping(4).
Xưa kia lúc còn ở bên Nhật tôi thường đi chụp ảnh
trên núi Takao (高尾山),núi
Mitsumine (三峰山)
và Kamakura (鎌倉)
trong mùa nầy. Đương nhiên công viên Shinjuku Gyoen (新宿御苑)
cũng là nơi favorite cho anh em sinh viên VN ta đi xem lá đỏ thời
đó.
Đi theo với "momijigari" người Nhật còn có cái thú
vào ôn tuyền mùa Thu để thư giãn gọi là Aki no onsen tabi (秋の温泉旅・viếng
ôn tuyền mùa Thu). Đương nhiên rượu chè tiệc tùng buổi tối sau đó
thì khó có thể bỏ qua.
Ngoài thú đi săn cảnh lá đỏ mùa Thu người Nhật còn có những thú đi
"săn" khác như là "budogari"（ブドウ狩り・đi
hái nho), "ringogari"（リンゴ狩り・đi
hái táo apple), "kakigari"
（柿狩り・đi
hái hồng）,
"mikangari" (みかん狩り・đi
hái quít), "kinokogari"（きのこ狩り・đi
hái nấm）,
v.v. Đây là thú đi tìm thức ăn dinh dưỡng cho cơ thể mùa Thu.
Onsen
Câu chào hỏi mùa Momiji
Vào mùa "momiji" rực đỏ người Nhật có những lối thăm hỏi rất là văn
hoa. Dưới đây xin dẫn dụ vài câu để tham khảo:
深まりゆく秋、お体を大切に (fukamari
yuku aki, okarada wo taisetsu ni) - Đã vào Thu rồi xin hãy giữ gìn
sức khoẻ nhé...
そろそろ収穫の季節、勉学の実り多きことを期待しております (sorosoro
shukaku no kisetsu, bengaku no minori oki koto wo kitai shite
orimasu) - Mùa gặt hái (thi) sắp đến nơi rồi mong rằng (anh) sẽ học
hành tân tiến (đỗ đạt)...
どうぞお元気で行く秋をお楽しみください(dozo
ogenkide yukuaki wo otanoshimi kudasai) - Xin chúc anh vui thú với
mùa Thu năm nay
近くのもみじがきれいです。二、三枚同封します (chikaku
no momiji ga kirei desu. Ni san mai dofu shimasu) -
Gần đây lá momiji đã đẹp đậm mầu...xin gữi theo thơ vài lá....
Momiji
Bonsai
Haze bonsai
Trident maple bonsai
Trong thú huởng nhàn qua thuật viên nghệ, người Nhật rất thích trồng
cây "momiji". Đây là nhóm cây thuộc phái "Giai nhân" tương ứng với
phái "Lão trượng" như Tùng Bách. "Momiji bonsai" của Nhật rất
được dân "Bonsaists" thế giới hâm mộ. Khi Xuân đến cây trổ lá
xanh... Khi Thu đến xanh đổi sang hồng....Thế rồi lá rụng lác đác
trước gió Bấc mùa Đông. Cây "momiji" tạo cho người nuôi cây một cảnh
vật gần như của thế giới tư nhiên thơ mộng ngay trong chậu "hachi"
của mình. Nhìn sự diễn biến theo thời gian trước mắt thì con người
còn có gì hạnh phúc bằng? - Naruhodo!
春
秋
冬
Chú thích:
(1)Sweetgum (ngữ pháp Latin: Liquidambar ) là loài cây có
rất nhiếu ở tiểu bang North Carolina Hòa Kỳ , Đài Loan và Trung
Quốc. Tuy có lá gần giống như "momiji" về dáng cũng như màu sắc vào
mùa Thu, nhưng những yếu tố về sinh thái thì hoàn toàn khác
hẳn - Hạt cây sweetgum tập trung trong quả (dáng giống như trái lôm
chôm) còn hạt "kaede" (maple) thì độc lập và có cánh như hạt quả cây
dầu ở VN ta.
Maple seed
(2)Chinese
Sumac và Poison Ivy là 2 loài thực vật có nhựa độc làm loét da. Nhựa
cây nầy có dầu "urushi" như trong cây sơn. Người Nhật dùng cây
C.Sumac làm bonsai và gọi là "Haze bonsai". Nankin Haze là loại cây
khác. Nankin có nghĩa là Nam Kinh, tức muốn nói đến TQ. Cây sau nầy
có dầu mỡ giống như sáp lỏng. Xưa kia được trồng rất nhiều ở Nhật và
Mỹ để lấy dầu nấu ăn, làm hóa phẩm, sà phòng, dầu đốt đèn, nến,
v.v. Lá cây nầy hơi tròn và nhọn phía trước. Bên Mỹ gọi nó
là "Chinese tallow tree", "popcorn tree", "chicken tree" hay
"Florida aspen" (vì có lá giống lá của aspen).
Nanki Haze
(3)Chụp trong chuyến đi mùa Thu năm 2008 - muốn xem
toàn tập ảnh xin click:
http://erct.com/2-ThoVan/HVanBa/Fall-on-GreatAllegheny-Passage.htm
(4)Như đi xem cảnh Thu ở Kyoto qua :
Đi du lịch Kyoto trong mùa Diễm Thu qua
“Cyperspace”
trên website ERCT.com. Trong bài trên chữ
"Cyperspace" xin đính chính lại là "Cyberspace"- đây là lỗi đánh máy
của người viết. Thành thật xin lỗi bạn đọc.
|
