Người Nhật có câu tục ngữ: "atsusa samusa mo higan made" (暑さ寒さも彼岸まで), có nghĩa là "có nóng có lạnh đi mấy đến ngày Higan cũng phải dứt...". "Higan" là một Hán từ 彼岸đọc theo âm Nhật, Việt Hán ta đọc là "bỉ ngạn".

Theo thiên văn học ngày "Higan" 彼岸dùng để chỉ "điểm phân" của một năm, tức "Equinox" trong Anh ngữ. Trên thực tế mỗi năm ta có "higan" 2 lần - một cho mùa Xuân gọi là "Haru higan", một cho mùa Thu gọi là "Aki higan". Theo lịch Trung Quốc đó là ngày Xuân phân và Thu phân. Vào ngày "Higan" mặt phẳng xích đạo của trái đất sẽ đi qua tâm của mặt trời. Hay nghĩ cho dãn dị hơn, trục trái đất sẽ đứng thẳng so với Thái dương như trái bông vụ/con quay không nghiêng hay ngã ở đầu nào. Vì thế số giờ của ban ngày và ban đêm sẽ bằng nhau. Ở Bắc bán cầu sau ngày Xuân phân giờ của ban ngày càng lúc càng dài ra cho đến ngày "Hạ chí" hay "Summer solstice". Sau đó sẽ ngắn dần đi và ngày ngắn nhất cho Bắc bán cầu trong một năm là ngày Đông chí hay "Winter solstice". Qui luật nầy áp dụng nghịch chiều cho Nam bán cầu.

Năm nay (2014) Higan mùa Xuân (Xuân phân) vào ngày 3/20 và Higan mùa Thu (Thu phân) vào ngày 9/23, Hạ chí vào ngày 6/21 và Đông Chí vào ngày 12/21.(hiện nay Google Wikipedia Việt ngữ dùng nghịch nghĩa cho 2 chữ "điểm phân" và "điểm chí" ở nhiều chỗ).

Tháng 9 mỗi năm dân Nhật được hưởng 2 lễ nghỉ chính thức đó là ngày "Kính lão" - 敬老の日 (9/15) và ngày "Aki higan" - 秋彼岸(9/23) - họ không nghỉ lễ Trung Thu như ta hay người Trung Hoa. Trăng đêm Trung Thu (9/8) năm nay ở Bắc Mỹ thật đẹp. Người Mỹ gọi nó là "Harvest moon" và người Nhật gọi là "Chuushuu no meigetsu"(中秋の名月 ).

Lễ Higan ở Nhật Bản đã có hơn 1000 năm trước. Mặc dù nó tương ứng với 2 ngày Xuân phân và Thu phân của cổ đại Trung Quốc, nhưng chỉ có đảo quốc NB coi trọng nó như 2 dịp lễ lớn của một năm và có ý nghĩa rất đặc thù. Lễ Higan kéo dài 7 ngày cho mỗi mùa trong đó ngày giữa (中日) rơi vào ngày Xuân phân hay Thu phân. Người Nhật dùng lễ nầy để báo hiếu tổ tiên.

涅槃 - Niết bàn

Nhưng "Higan" là gì?

"Hi" của "higan" (彼岸・ bỉ ngạn) trong Hán tự có nghĩa là "bên kia", và "gan" là "ngạn" hay bờ - dùng để ám chỉ "bờ phía bên Tây phương Cực Lạc. Higan chính là cõi Niết bàn và còn gọi là "Cực lạc Tịnh độ" (極楽浄土, Phạn: buddhakṣetra, Nhật: jōdo) - vùng đất thanh tịnh, một nơi người Phật tử lúc nào cũng ước muốn được đi đến đó sau kiếp nầy. Đối ngữ của Higan là "shigan" (此岸 - thử ngạn) tức bờ bên nầy của Thế giới u mê hay "Uế độ" (穢土, đất hoan dại ngu si).

Theo quan niệm của người Nhật vì vào ngày giữa của "Higan" (điểm phân) mặt trời sẽ mọc ở hướng chính Đông và lặn ở hướng chính Tây - ngay trước cửa Đông của Thế Giới Cực Lạc. Đây là lúc tốt nhất trong một năm để chúng sinh hướng về phía Tây nguyện cầu mong cho linh hồn tổ tiên của họ đang trên đường vãng sinh (往生i.e. đầu thai) được chư Phật độ cho siêu thoát khỏi cái kiếp luân hồi.

Là một người rất sùng Đạo Phật và hiếu thảo đối với cha mẹ tổ tiên, Shōmu Tennō (聖武天皇・Thánh Vũ Thiên Hoàng 701 -756) là người khởi xuất cho tục lễ "Higan". Vua từng viếng chùa đọc kinh cầu siêu. Lúc ông lên ngôi nước Nhật vừa thoát khỏi giai đoạn chiến tranh loạn lạc triền miên. Con người đã tạo ra nhiều ác nghiệp không thuận theo lời Phật dạy. Người ta tin là thời mạt pháp sắp đến. Vì thế họ ước rằng nếu trong kiếp nầy ta chưa làm được thiện nghiệp, ít ra qua sự tu hành nương nhờ côngđức Tam Bảo mà thức tỉnh thì có cơ hội sang được bờ bên kia, tức "đáo bỉ ngạn" (到彼岸). Lòng tín ngưỡng của vua dần dà được lan xuống đến dân giả. Sau đó đến Thế kỷ XII vua Nhật ra chiếu cho nông dân nghỉ việc đồng áng để hưởng vui và báo hiếu tổ tiên, qua đó học hỏi Phật pháp.

Xưa kia vào dịp lễ Higan người Nhật đi tảo mộ và làm lễ cúng dường theo lời chỉ dạy của các sư. Họ học 6 bộ kinh gọi là "Lục ba la mật" (六波羅密) trong dịp nầy. Vào ngày "Haru higan" người ta cúng bánh "botamochi"(牡丹餅) vào ngày "Aki higan" họ cúng bánh "ohagi"(御萩, cũng gọi là Hagi no mochi).

Thật ra về nguyên liệu bánh "botamochi" hay "ohagi" đều làm từ gạo nếp (もち米・mochigome) trong đó có bỏ nhân ngọt hoặc bọc với đậu đỏ hay đậu nành. Bánh được gọi tên khác nhau để gợi ý mùa Xuân và mùa Thu vì hoa "botan" (牡丹- mẫu đơn) và hoa "hagi" (萩- một loại ngải họ đậu) sẽ nở vào hai mùa đó.

Botamochi và Ohagi

Sau thế chiến thứ II ngày "Higan" mùa Xuân dùng để tỏ lòng biết ơn đối với Thiên nhiên cỏ cây mang đến sự sống. Ngày "Higan" mùa Thu để báo hiếu người quá cố như kể phía trên. Cũng như "Obon" (お盆・lễ Vu Lan) đàng sau phong tục nầy là lòng biết hối cải và biết phục thiện của người Nhật như những người con Phật.

Ở Tokyo nếu ta đi xe điện "Yamate-sen" (山手線) hay "Keihin- Kyuko sen (京浜急行線) thỉnh thoảng sẽ thấy đường rầy chạy đến một nghĩa địa sẽ quẹo cong hay chuôi xuống đất để tránh nó. Đây là một chứng minh cho sự tinh tế về tâm linh của người Nhật khi đối xử với người quá cố. Không vì lợi ích kinh tế mà bỏ qua được.