(Click vào link dưới đây xem photo album )

https://photos.app.goo.gl/8vPHVLF6kS9EkN4S8

Trong các loài dã thú tôi từng sưu tầm và chụp ảnh, có 3 loài làm cho tôi mê say hơn hết, đó là con chim đại bàng đầu trắng (bald eagle), gấu xám “grizzly” và con chim “lun”. Hai con đầu đại diện cho sức mạnh của cầm thú, con “lun” đại diện cho sự kỳ bí của thiên nhiên hoang dã.

“Lun” là loài chim lặn bắt cá. Kích cỡ bằng con còng cọc (chim cóc) hay vịt. “Lun” lặn rất giỏi nhờ có bộ xương đặc – tức không bọng như đa số chim khác. Nó có thể lặng sâu hơn 50 mét. Dưới nước “lun” di chuyển nhanh “thần tốc” như con penguin (chim cánh cụt). Chân chim nầy mọc gần phía sau thân như trường hợp chung cho chi “gavia” nên không đi đứng được tự nhiên trên đất liền. Khi ở dưới nước nó trở thành một lợi khí cho chim, i.e. như cái máy đuôi tôm của dân quê miền Nam ta ngày xưa. “Lun” thường hoạt động về đêm hơn ngày.

“Common loon” là “lun có đầu và mỏ đen mun trong mùa rượn đực, mắt đỏ hay nâu. “Pacific loon” là “lun” có đầu màu xám rất đẹp. “Lun” nuôi con trong hồ và cha mẹ thường cỏng con trên lưng. Khi “lun” con đủ long đủ cánh họ sẽ bay ra sống ở vịnh biển. “Lun” con ở lại nơi đây 3 năm không về hồ. Trước mùa đông “lun” thay long cả thân mình - trong tiếng Anh gọi là “molting”. Đó là giai đoạn rất nguy hiểm cho chim.

Chim “lun” chỉ có mặt ở vùng lạnh của Bắc Mỹ và địa phận Eurasia. Á châu ta không có “lun”. Trong thơ văn cũng như hội họa TQ và NB chưa có ai đề cập đến nó. Hiện nay Wikipedia Việt ngữ chưa có tiết mục về “lun”. Tôi xin đề nghị đặc tên Việt cho nó là “lun”dựa vào tiếng Anh là “loon” - thay vì “chim lặng gavia” như 1 website (Wiktionary tiếng Việt) có viết với chi tiết còn thiếu sót.

35 năm trước lúc còn làm việc ở Minnesota với viện Gray Freshwater Biological Institute tôi có một đồng nghiệp tên là Ed Brown, một giáo sư trẻ từ University of Alaska Fairbank về làm nghiên cứu. Ed là người xuất thân từ Minnesota. Một hôm mùa hè Ed mời gia đình tôi về chơi ở vacation home của bố anh. Nhà nầy gần Mille Lacs cách t.p. Minneapolis-St. Paul khoảng 100 miles. “Mille” trong tiếng Pháp là “nghìn”. Cái tên Mille Lacs có nghĩa là 1000 cái hồ vì người Pháp ngày xưa đã khám phá ra nơi đây. Tiểu bang Minnesota có nikename là “Land of 10,000 lakes” vì có quá nhiều hồ.

Vacation home nằm bên cái hồ của chủ nhân rộng khoảng 20 acre, xung quanh có rừng cây thông và spruce, cảnh trông như trong postcard. Đêm hôm mới đến ngủ không được tôi ra ngoài cửa ngắm cảnh. Vì cách xa thành phố lớn bầu trời tối đen làm cho các vì sao nổi bật lên như các hạt ngọc lưu ly. Đã sau mấy chục năm rồi tôi mới có dịp nhìn thấy sao đẹp như thế. Đàng xa xa bên ven hồ bóng hàng cây mập mờ chỉ đủ để nhắc nhở sự hiện hữu của thiên nhiên. Thỉnh thoảng có làn gió lạnh đưa về. Tôi nghe tiếng thở của mình và tiếng sóng vỗ bờ nhè nhẹ. Rồi bỗng nhiên có tiếng hú văng vẵng từ đâu đưa lại. Tiếng hú thật lạ lùng ai oán, như tiếng than thở của yêu ma hay tiếng hồ ly tru. Tôi cảm thấy rợn người. Nhưng vì tò mò tôi cố giữ lấy can đảm để tiếp nhận sự trải nghiệm mới đó - như mỗi khi tôi đi “backpacking” trong núi rừng hiểm trở gặp phải thú dữ. Tôi toát mồ hôi lạnh rồi từ từ bỏ vào trong.

Sáng ngày hôm sau trong lúc ăn sáng tôi hỏi Ed vùng nầy có chó sói hay sao, and ta lắc đầu. Rồi tôi mới kể chuyện hồi đêm qua. Tức thì vợ anh ta trả lời “có lẽ anh nghe con “lun” kêu đấy. Đó là lần đầu tiên tôi nghe tên con chim nầy. Thuở còn bé thỉnh thoảng tôi có nghe má tôi kể với ba tôi là “hồi hôm em có nghe tiếng con chim ưng kêu. Thôi hôm nay anh đừng đi Sai Gon”. Trong Nam người dân quê mình thường gọi con “cú lợn” (barn owl) là “ưng”. Con chim ưng kêu đêm để báo trước điềm xui xẻo. Xứ mình lúc đó còn trong thời buổi chiến tranh có lẽ vì thế má lo cho ba sợ đi đường bị giật “mìn”.

Chim “lun” cùng với “con wolverine” (1) là 2 loài thú “xuất quỉ nhập thần” của vùng đất hoang dại Bắc Mỹ và Canada. Trong nhật ký của đoàn trinh thám đi tìm đường ra biển Thái Bình Dương cho Hoa Kỳ năm 1805-1806 theo lệnh của Tổng Thống Thomas Jeffeson, Lewis và Clark có kể lại về sự mục kích con chim “lun” (pacific loon). Dân tiền cư xứ HK xem “lun” là sứ giả của Trời. Có nhóm tin là nhờ tài lặn sâu đến đáy biển của nó nên ông Trời mới có đất để xây lấp lên thế gian. Tiếng sáo thổi (flute) của người da đỏ Ojibwa họa theo tiếng hú của con “lun”. Tích xưa của dân Tsimshian, Alaska có kể rằng “xưa kia có 1 người mù được con “lun” chửa trị cho thấy ánh sáng. Để đền ơn, người đó tặng cho nó cái khăn choàng cổ rất đẹp”.

Đối với tôi “lun” là một tiêu biểu cho nơi hoang sơ. Có đi săn ảnh về con “lun” quanh năm mới thấy được điều nầy. Một buổi sáng tinh sương cuối mùa Đông của Miền Midwest, tôi ngồi trên tảng đá bên ven hồ chờ “lun”. Ánh sáng vàng vừa đủ giúp tôi nhìn thấy mặt nước hồ phẳng lặng. Chờ hơn 1 tiếng chẳng thấy chim đâu. Rồi mặt nước bắt đầu lay động với những gợn sóng đồng tâm từ giữa hồ đưa lại. Ai đây rồi?....mắt tôi bừng mở như người tỉnh ngủ. Nhưng con vật tôi đang chờ không xuất hiện. Có lẽ nó đã lặng xuống đáy và trồi lên bên kia hồ.

Xưa kia Lã Vọng (呂望) (2) lúc về già có cái thú đi câu bên sông Vị. Tôi thì sau khi về hưu thích đi chụp hình bên con sông Scioto và hồ gần bên. Người chờ chim như ông câu chờ cá. Cái thú là ở sự chờ đợi một cái gì, hy vọng?! Đối với tôi chim “lun” nếu nhìn thấy được nó là 1 điều may mắn, nhưng nghe được tiếng hú của nó mới là cái diễm phúc tuyệt vời. Tôi đã thấy “lun” nhiều lần nhưng không phải lúc nào cũng nghe nó hú – Chẳng khác gì lời mời của Cơ Xương (姫昌) đối với Lã Vọng!

Bạn có bao giờ nghe tiếng “lun” kêu nhau chưa? Một chuyên gia điểu học của Đ.H. Cornell (Cornell Lab of Ornithology) là Greg Budney có kể lại: “khi nghe xong tiếng “wailing” của con “lun” dội lại trên mặt nước hồ bạn sẽ nhớ nó suốt đời!”.

“Wailing” là cách thông tin bằng âm thanh của loài thú, động từ của “wailing” là ”wail”. “Lun” wail để trống mái tìm nhau như “mi đang ở đâu?” và có tiếng trả lời vài phút sau đó là “em đang ở góc hồ nầy”. Tiếng hú rất lạ lùng như tiếng sói tru hoặc tiếng cá kình lưng gù gọi nhau dưới nước (truyền đi hàng trăm cây số). Tiếng “wailing” của “lun” làm cho tim ta rung động.

Ngoài “wailing” (3) “lun” còn vài cách gọi khác là “tremolo” (cảnh cáo kẻ lạ trước đe dọa), “hoot” (gọi con), “yodel” (quảng cáo sự hiện diện của chủ nhân để tránh tranh chấp), v.v. Sau khi bị đánh bại bỡi con khác, “lun” chạy mặt sẽ đổi “nốt” gọi (wail) để không làm mích lòng kẻ thắng.

Ở Ohio vào cuối tháng 2 đầu tháng 3 hồ không còn đóng băng đó là lúc “lun” về để chuẩn bị tìm bạn và sinh con – tiếng Anh gọi là mùa “breading”. Lông chim lúc nầy là lúc đẹp nhất, đối với con “common loon” cái mỏ cũng là lúc “đen” nhất . Đây là lúc tôi hay lặn hụp bên hồ để chờ “lun” xuất hiện. Thú xem chim là cái thú của kẻ về hưu và hưởng nhàn theo tôi đấy. Nó nào có khác gì với cái suy nghĩ của người xưa như cụ Nguyễn Bỉnh Khiêm hay Nguyễn Công Trứ đâu?

Naruhodo –

Ohio Tháng 4 năm 2020

* Chú thích:

(1) “Wolverine” thuộc chi chồn nhưng rất hung hăng có thể giết thú lớn hơn gấp 10 lần, từ điển Anh Việt của Google dịch sai là chó sói.

(2) Lã Vọng cũng thường được biết qua tên Khương Tử Nha, Khương Thượng hay Thái Công Vọng thời Xuân Thu Chiến Quốc, là người mưu sĩ ẩn dật đi câu cá chờ thời cơ. Ông giúp Cơ Xương đánh bại vua Trụ nhà Thương để dựng lập nhà Chu kéo dài hơn 800 năm.

(3) Xin Ctrl +click vào các links dưới đây để nghe tiếng kêu của “lun”

(4) https://journeynorth.org/sounds/LoonWail_LangElliott.mp3

https://journeynorth.org/sounds/loontremolo.wav

https://journeynorth.org/sounds/loonyodel.wav