|
Tranh của Hirano Hakuho - 1932
Xưa kia người phụ nữ Nhật có một món gia
dụng họ quí như sinh mạng của mình: đó là cái "kyô-dai"
(鏡台). Khi xuất giá người con gái phải mang nó theo về nhà
chồng.
Chữ "kyô" (鏡・"kính" Hán Việt) của Kyô-dai có
nghĩa là cái kính hay kiếng - tức gương soi. Còn chữ "dai"
(台・đài) là cái bệ hay bục để đặt lên. Trong tiếng Hán Nhật,
kính có thể viết là "鏡" hay "鑑" (giám). Chữ "鑑" còn có
cách đọc khác là "kangami" và có nghĩa là mô phạm hay cái
"mẫu" cho ta noi theo. Tuy nhiên trong đời sống hàng ngày
người Nhật thường dùng từ "tehon" (手本) thay vì "kangami".
Trước khi có kính người ta dùng mặt nước
trong bể, chậu hay giếng để soi dung nhan mình. Việc soi tai
mặt không nhất thiết là cái dành riêng cho phái nữ. Đấng
mày râu cổ kim cũng thế thôi - Trên đường đi sứ (Đông Lộ -
東路) bên TQ Cụ Nguyễn Du có viết: "Tha hương nhan trạng tần
khai "kính", khách lộ trần ai bán độc thư" (他郷顔状頻開鏡、客路塵埃半読書 -
có nghĩa là: đi đến xứ người thỉnh thoảng phải đem gương ra
xem dung mạo mình. Trên đường cát bụi xứ khách phải kiếm
thì giờ để đọc sách học hỏi).
"Kính" hay "kiếng" nhân tạo bắt đầu xuất
hiện khoảng 6000 năm trước công nguyên (BC) ở xứ Thổ nhi Kỳ
ngày nay. Đó là kính mài từ đá vỏ chai. Khoảng 2000 năm
trước công nguyên kính đồng được phát minh ở Trung Quốc.
Thời đó "kính" được xem như một vật có ma lực. Các pháp sư
dùng nó trong lúc cúng tế.
Kính đồng được truyền đến xứ Nhật Bản
trong thời "Yayoi" (弥生・Di Sinh) - tức khoảng 300 BC. Kính được
giữ riêng trong tầng lớp thống trị và chưa có chức năng
thực dụng như ngày nay. Mãi đến thời "Hei an" (平安・Bình An -
794-1185) giới quí tộc Nhật mới dùng kính để soi mặt và
tóc trong lúc trang điểm. Vốn được xem là vật có "ma lực"
cho nên người ta không dám đứng phô trương và ngó thẳng vào
nó lâu vì sợ bị "quở". Bước vào thời Muromachi (室町・Thất
Đinh) cái thùng đựng đồ trang điểm trong đó có son phấn,
trâm cày tóc....cùng với cái kính cầm tay trở nên thông
dụng. Đây là tiền thân của cái "kyô-dai".
Tranh "Ukiyo-e" hiện đai trên
Internet
Dưới thời an bình thịnh vượng của Mạc Phủ
Edo (江戸/bắt đầu từ 1602) văn hóa Nhật Bản phát triển cực độ.
Edo (tức Tokyo ngày nay) đã trở thành một thị trấn hàng
đầu của Thế Giới và theo đó là sự tiêu thụ trong xã hội.
Kính soi đại chúng được sản xuất ồ ạt từ đó. Ở Edo giới
ca vũ "Kabuki"* (歌舞伎役者), giới "Hoa liễu" (花柳界*) của làng chơi
từng đặt thợ làm riêng cho họ cái "Rakuya Kyô-dai" (楽屋鏡台),
cái "Keshomae" (化粧前) "phăn-xì" (fancy) để dùng tromg lúc chải
chuốt đầu tóc, sửa sang áo quần, son phấn nhằm phục vụ
khách quí bỏ tiền ra quan thưởng hay mua vui.
Edo lúc bấy giờ có nhiều nhà chế kính danh
tiếng và được tôn lên bậc "kính sư". Kính của họ thường
bắt đầu với chữ "Thiên hạ đệ nhất...."(天下一).
Cái bệ của "kyô-dai" được chế bằng phương
pháp thủ công. Người ta dùng ván gỗ cây "keyaki" (欅・zelkovia
serrata*) để khô 1 đến 20 năm, đóng thành hình chỉ dùng mọng
tuyệt đối không có đinh. Sau đó sơn với mấy lớp sơn mài và
thêm đề-co hay motif bằng bột vàng, có cái cẩn xa cừ gọi
là "Raden" (螺鈿). Những cái "kyô-dai" quí giá như thế thường
được truyền từ đời mẹ sang đời con gái rồi cháu gái sau đó.
Nó là một món gia bảo!
Kính đồng NB cổ (mặt sau)
Kính soi xưa được đúc bằng đồng thiếc
(bronze) hay đồng thau (brass), phía trước mài bóng phía sau
có điêu khắc. Để đạt được mặt kính trắng bóng như bạc
người ta mạ nó với "amalgam" - là một hợp kim của thuỷ ngân
và thiếc - rồi đánh bóng với giấm. Khi không dùng kính
phải được phủ với tấm vải hay gấm để tránh bị "ố" (oxít
hóa). Edo lúc bấy giờ có cả nghề đánh bóng kính do các "shoku
nin" (職人・chức nhân) phục vụ. Họ có cách cạo tóc và ăn mặc
khác nhau để cho thấy giai cấp đặc biệt của mình.
Vì sự độc hại của chất thủy ngân trong
amalgam, thợ mài kính thường hay chết sớm. Người trẻ tránh
theo nghề nầy, còn lại là mấy ông già làm "thí mạng".
Thời Edo có câu thơ ngâm "haikai" (俳諧・bài hài) thật buồn như
sau: "Kagami togi wakai otoko wo tsuini mizu" (鏡とぎ若い男をついに見ず/thợ
mài kính trẻ bây giờ không còn ai...).
鏡 職人 - thợ mài kính Edo (nguồn:
Internet)
Minh Trị Duy Tân (từ 1868) đã mang nhiều vật
tư văn minh đến cho dân Nhật, trong đó có cái gương chế từ
pha lê tráng bạc hay nhôm nhập từ các nước Tây Phương. Gương
soi bây giờ có nhiều hình dạng, người ta không còn dè dặt
khi đứng nhìn nó nữa.
Trong thời Showa (昭和・Chiêu Hòa từ 1926-1989)
cái "kyô-dai" được Toyoguchi Katsuhei (豊口克平・nhà design công nghệ
thiên tài NB) cải tiến cho hợp thời trang và thực dụng. Về
sau có lúc nó được dân Nhật gọi là "dresser" - Đó là cái
bàn trang điểm có học đựng đồ trang sức, phía trên có cái
kính một mảnh hay 3 mặt (三面鏡), có cả ghế ngồi.
Showa sau Thế Chiến II (1945) là thời đại
mới và là lúc người phụ nữ Nhật được nhìn thấy ánh sáng
tự do cá nhân*1. Họ ra khỏi nhà đi làm kiếm sống và muốn
tự lập. Tiền thu nhập càng ngày càng được nâng cao. Bây giờ
là lúc để làm đẹp cho mình. Mỹ phẩm "Shiseido", "Menard", "Kanebo"
lan tràn khắp phố chợ. "Kyô-dai" đời mới không còn là món
gia bảo phải chờ đến lúc mẹ truyền lại cho con mới có
được. Ai cũng có thể tậu cho mình một cái. Đây là một sự
tiến bộ lớn trong xã hội. Hậu quả của nó là nước Nhật
có được một đội ngũ người đẹp đủ sức thu hút nam giới năm
châu khi có dịp bước chân đến xứ Hoa Anh Đào thơ mộng....
Naruhodo!
Chú thích:
*1 Nhờ bản Hiến Pháp dân chủ mới do Thống
Tướng Douglas MacArthur soạn cho sau thế chiến thứ II. Phụ nữ
Nhật được quyền tự do bình đẳng như nam giới.
*Bài viết nầy có dùng "hyperlink" để liên
kết vớ thông tin bên ngoài của bài. Bạn có thể "click"
chuột lên từ có "màu xanh" để tìm hiểu thêm.
Tài liệu tham khảo:
"日本文化いろは事典 qua link http://iroha-japan.net/ dưới
mục "住” và Wikipedia tiếng Anh, Nhật liên quan đến "鏡"
kagami
Vincent van Gogh và "Ukiyo-e" với
cái gương
Tranh "Ukiyo-e" xưa trên Internet
|
