Lá thư Bắc Kinh - 2

Đào Tơ (64, Tokodai)

Mấy ngày sau khi tôi đến Bắc Kinh, hãng của nhà tôi tổ chức một buổi du ngoạn Vạn Lý Trường Thành cho phái đoàn từ Mỹ đến viếng nhà máy ở Bắc Kinh. Tôi cũng tháp tùng theo mặc dù tôi đã có thăm Vạn Lý Trường Thành tám năm trước đó, khi cả nhà làm một chuyến du lịch qua các thành phố lớn của Trung quốc. 

Vạn Lý Trường Thành bây giờ thay đổi khá nhiều so với hồi tôi đi lần thứ nhất. Bây giờ có xe sliding car chở du khách đến nửa đoạn đường leo lên điểm cao nhất trong đoạn đã được mở ra cho du khách thuởng lãm. Vạn Lý Trường Thành vì vậy bị mất đi ít nhiều nét thiên nhiên hoang dã ngày trước. Nói chung, việc tổ chức cho du khách đến thăm hãy còn khá luộm thuộm: bảng huớng dẫn không rõ ràng khiến du khách dễ bị lạc, vấn đề an toàn để tránh tai nạn cũng không được chu toàn như ở Mỹ. Tuy nhiên, có một điều tôi thấy có tiến bộ là dân bản xứ có vẻ khá tuân luật lệ, không chen lấn hay dành giựt, đi đứng có trật tự, và nhất là vấn đề vệ sinh thì có tiến bộ thấy rõ. Cũng có thể vì đây là nơi thu hút du khách hàng đầu trong nước nên chính phủ đã bỏ nhiều công sức đầu tư vào vấn đề này.

Một chủ nhật, nhân một người bạn đến thăm từ Thượng Hải, chúng tôi đưa người bạn đi viếng Thiên Đàn, là nơi mà hằng năm ngày xưa vua chúa đến làm lễ cúng kiến cho cả nước được mùa nguyên năm, giống như đàn Nam Giao ở Huế của mình ngày trước. Nơi đây, tôi gặp nhiều chuyện ngộ nghĩnh và vui vui. Thiên Đàn chiếm một khu đất rộng thênh thang, không kém Tử Cấm Thành (Forbidden City) là bao, trong đó có nhiều tòa kiến trúc lớn nhỏ. Giữa những tòa kiến trúc đó là những khoảng đất rộng, được lát gạch từng ô vuông. 

Đến một nơi, tôi thấy một số người tụ tập, trên tay mỗi người cầm một cây gì hình thái thì giống như cây bút lông, nhưng kích thước lại to cỡ cây chổi quét nhà, đang lúi húi làm cái gì trên mặt đường. Đến gần thì mới thấy họ đang hí hoáy viết chữ vào trong các ô gạch vuông. Đọc thử thì là những bài thơ, có lẽ của họ làm hay chép từ đâu đó, tôi không rõ. Còn những cây vừa chổi vừa bút khổng lồ mà họ đang cầm thì đúng là bút, cán là cán chổi, nhưng đầu bút thay vì bằng lông thì làm bằng đệm cao su (sponge) chuốt nhòn nhọn như đầu bút và được bọc lại bằng lưới.

 Còn mực và bình ư? Đó là những cái sô đựng nước đặt kế bên. Đúng vậy, họ không dùng mực mà dùng nước, có nghĩa là những gì họ viết trên nền gạch sẽ tự động khô sau một khoảng thời gian ngắn, do đó tránh làm dơ mặt đường và có chỗ để sau đó viết những bài khác. Lân la hỏi ra thì biết họ chỉ là những thường dân trong thành phố, khi là một nhóm đã quen nhau, lúc thì chỉ toàn người lạ, họ cứ đến chơi, gặp ai cũng được, rồi viết cho nhau xem chữ hay thơ văn của mình. Tôi thấy phần đông họ khoảng chừng trên dưới bốn mươi tuổi hay già hơn chút.

Đi một hồi, bỗng nghe văng vẳng tiếng đàn và tiếng hát, hát bộ (Peking opera) cũng có, opera Tây phương cũng có, popular songs cũng có, và cả thánh ca nữa. Tôi theo tiếng hát bộ đi lần thì đến một hành lang rộng và dài của một trong những tòa kiến trúc, trên ấy tập hợp nhiều nhóm nho nhỏ, nơi phát ra tiếng đàn và tiếng hát. Thử đến gần một nhóm, thì thấy có hai, ba người ngồi trên lan can của hành lang, mỗi người đang chơi một loại nhạc khí cổ truyền khác nhau: đàn cò, đàn tỳ bà, đàn nguyệt. Đứng trước mặt họ, giữa số chục người quây quần chung quanh, là một "ca sĩ vườn" đang trổ hết mình ra hát. Có nơi thì là một cặp nam nữ hát đối nhau, co lẽ là hát những đoạn trong các tuồng phổ thông chăng. 

Đây là những điệu hát bộ rất khó hát, phải dày công phu luyện tập mới hát được. Mà người hát thì có thể từ chừng hai mươi ngoài cho đến năm sáu mươi tuổi. Những nhóm hát các thể loại khác thì người trẻ có vẻ nhiều hơn. Tôi đoán, tương tự như đám viết chữ trên mặt đường mà tôi đã gặp ban nãy, đây cũng là những thường dân, cuối tuần đến nơi giải trí không tốn tiền, tụ họp với những người có cùng thú tiêu khiển với mình để giải khuây, kiểu như các đám đông Việt Nam hay tụ tập đánh cờ tướng trước nhà hàng Ánh Hồng hay trong những khu thương mại Việt Nam khác nhan nhãn ở quanh vùng San Jose vậy.

Người ta hay nói trong khi Thượng Hải là thủ đô thời trang, thì Bắc Kinh là trung tâm văn hóa của Trung quốc, và người Bắc Kinh nổi tiếng về văn hóa. Bằng vào những điều trông thấy ngày hôm ấy, có lẽ nhận xét đó cũng không sai.

Lần trước tôi có hứa sẽ viết về hành trình tìm apartment để có nơi gọi tạm là nhà trong những năm nhà tôi sẽ làm việc nơi này. Nhưng chưa ngồi xuống viết được thì tôi đã lo trở về Mỹ chuẩn bị tiệc cưới của con trai nên chuyện viết phải ngưng lại. Bây giờ trở lại Bắc Kinh thì tôi hầu như quên hết những gì đã trải qua, hay nói cho đúng hơn, tôi không hứng nhớ lại những chuyện đó nữa. Có lẽ đây là một thí dụ điển hình của cái mà người Mỹ gọi là "trí nhớ chọn lọc" (selective memory) chăng? Có một điều vẫn tồn tại rõ rệt trong tôi là, ở Bắc Kinh, ít nhất trong những khu tôi đã có dịp len lõi vào để tìm cho được một nơi khả dĩ an tĩnh, hình như không có nơi nào mà người ta không đang xây cất. Thảo nào trong một bài viết tôi đọc đâu đó trên một chuyến bay từ San Francisco sang Bắc Kinh, tác giả bài viết đã dí dỏm rằng: "The official bird of Beijing is the CRANE". Thật vậy, du khách đến nơi này không thể nào không thấy chốc chốc trên mỗi con phố đi qua những cần móc câu vươn cái cổ cao lêu nghêu ở những nơi đang kiến trúc, ngổn ngang với nào xe ủi đất, gạch, bê-tông, cốt sắt, v..v.. Cái apartment mà cuối cùng tôi chọn cũng không ngoại lệ: nó nằm trên lầu 29 của một tòa nhà nhiều tầng, một trong bốn, năm tòa cao ốc của một khu apartment đã xây cất xong được chừng một năm nay, đối diện ngay với một tòa cao ốc khác đang trong tình trạng xây cất. 

Dù ở đến tầng 29, nhiều hôm tờ mờ sáng tôi cũng đã nghe được tiếng đục, khoét, lộp cộp, lạp cạp... xuất phát từ nơi xây cất này, xa xa bên dưới và bên ngoài cửa sổ phòng ngủ. Được cái là nhờ ở trên cao, cửa kính dày và niêm phong khá kỹ càng, tiếng động không đến nổi đủ làm rộn giấc ngủ của mình, và nhất là bụi bặm cũng không lọt vào như tôi đã e ngại khi mới dọn vào. Tôi phải thêm hay đính chính là không phải Bắc Kinh không có khu an tĩnh cho tôi gọi làm nhà, nhưng những nơi như vậy mà vừa đủ tiện nghi theo mức độ thông thường đã quen ở Mỹ thì ngoài tầm tay với của hồ bao chúng tôi, hay nói một cách chính xác hơn, của ngân quỹ hãng mà nhà tôi đã quyết định để riêng ra trang trải chi phí cư trú cho chính mình. Cũng xin độc giả đừng nghĩ là những khu như vậy nhất thiết ngoài tầm tay với của dân bản xứ. Chính trong hãng nhà tôi đang làm, đã có người bản xứ làm sở hữu một apartment ở một nơi như vậy, cho một kiều dân mướn. Có lẽ hiện tượng này cũng không khác với Việt Nam chúng ta bây giờ.

Nói chuyện "ở" rồi, thì nhất định không thể không đụng đến chuyện "ăn". Mà nói đến chuyện "ăn" ở Bắc Kinh, chắc tôi không thể nào không nhắc tới "Vịt Bắc Kinh" (Peking Duck). Trở lại Bắc Kinh lần này, với hiểm họa dịch cúm gia cầm, dĩ nhiên không ai còn nghĩ đến việc thưởng thức món ăn có tiếng này. Nhưng khi mới đặt chân đến thành phố này trong lần viếng thăm trước khi nhà tôi nhận nhiệm chức, chúng tôi đã được thết đãi món ăn này không biết bao nhiêu lần. Chỉ có lần đầu mới có thể nói là tôi thực sự cố tình thưởng thức để biết nó có khác với cùng món này ở những nơi ngoài Bắc Kinh và khác ở chỗ nào. 

Với một kiến thức ăn uống khiêm nhường, tôi chỉ thấy Vịt Bắc Kinh ở Bắc Kinh có nhiều mỡ dưới lớp da thật giòn, so với những nơi khác. Còn hương vị thì tôi đâu còn nhớ hương vị những lần ăn trước bên ngoài Bắc Kinh đâu mà so sánh được nữa. Có khác chăng là cái "nghi lễ" cắt xén con vịt đã quay của nhân viên nhà hàng trước mặt khách khi món này được dọn lên bàn. Người cắt ăn mặc rất lịch sự, động tác cắt xén ngoạn mục và cách trình bày những miếng da giòn vào đĩa trông rất mỹ thuật và hấp dẫn. Tôi cũng nghe được một số giai thoại về món ăn nổi tiếng này. Chúng ta, nhất là những người xuất thân từ miền Nam quen thuộc với quang cảnh ao bèo, ai cũng biết việc nuôi vịt dễ dàng thế nào. Chỉ cần một thửa ruộng cỏn con, hoặc một cái ao hay cái đầm ngập nước, bèo nổi xanh um, là có thể thả một đàn vịt ra đó, cho chúng tự ăn và tự lớn như thổi. Vì lý do này, ở những tỉnh miền Nam nước Tàu, là những khu vực có nhiều sông ngòi, đồng ruộng, tức là có nhiều nước thuận tiện cho việc nuôi vịt, người ta có nhiều cách nấu thịt vịt, cũng như có nhiều cách nấu các món thịt khác. Ngược lại, Bắc Kinh là một nơi khô cằn, ít nước, không phải là đất để nuôi vịt. Nghe kể lại rằng, vua chúa đời nhà Minh rất thích món vịt quay, nên khi dời đô từ Nam Kinh về Bắc Kinh, họ cũng đòi thưởng thức món ăn này. Nhưng vì Bắc Kinh không có ao bèo để có thể nuôi vịt thiên nhiên như ở các tỉnh miền Nam, nhà bếp của vua phải mang vịt từ các tỉnh này về nuôi ép trong vườn nội thành Bắc Kinh. Từ đó mới nẩy sinh ra thuật nuôi vịt bằng cách ép thức ăn vào mõ vịt (force feed) và cách nuôi này trở thành cách nuôi chọn lọc cho món vịt quay Bắc Kinh. Và vì vịt ở Bắc Kinh chỉ được nuôi trong điều kiện hạn hữu như thế, tức là không phổ biến trong dân gian, nên món thịt vịt không được biến chế phong phú như ở các tỉnh miền Nam nước Tàu. Hiện nay phương tiện giao thông đã có khác, dân Bắc Kinh không cần phải lệ thuộc vào môi trường thiên nhiên nơi tỉnh mình để có vịt, nhưng truyền thống vẫn tồn tại cho đến ngày nay: vịt quay Bắc Kinh vẫn được chuộng với vịt nuôi ép, và người Bắc Kinh cũng không thiết biến chế món thịt vịt nào ngoài món vịt quay đã được nổi tiếng và yêu chuộng này. Dĩ nhiên Bắc Kinh còn rất nhiều món ăn lạ và ngon khác nữa, nhưng tôi phải đi học làm một phê bình gia về ẩm thực trước rồi mới có đủ tư cách viết về ẩm thực nơi đây.

Bây giờ xin qua một thú tiêu khiển khác vậy. Đi nghe nhạc. Không phải nhạc cổ điển, cũng không hẵn nhạc đương thời. Nhạc khí dùng thì gồm có đàn cò, đàn tỳ bà, một keyboard; bài hát thì là những bài trữ tình của những thập niên năm, sáu mươi như: Don't They Know, The Shadow of Your Smile, When I Fall In Love, L'Histoire D'Un Amour, L'Amour C'est Pour Rien, v.v... và tất nhiên cả những bài hát tiếng Tàu mà tôi không biết. Đó là một ban nhạc loại phòng trà ở Saigon ngày trước, nhưng dàn nhạc thì nhỏ hơn và chỉ có một ca sĩ. Họ trình diễn thường xuyên ở một bar trong khách sạn Hyatt. Tôi đến nơi này được hai lần, mỗi lần cũng đều một số nhạc khí như nhau, nhưng người chơi đàn và ca sĩ thì khác. Tôi không bao giờ tưởng tượng được một nhạc khí có vẻ thô sơ như cây đàn cò, phát ra cái âm eo éo như trong hát bộ, mà lại có thể gãy lên được âm hưởng trầm ấm véo von nghe như trung đề cầm (viola) hoặc tiểu đề cầm (violin). Nói đến âm nhạc thì tôi có thể mang danh "Đông Quách" (một danh từ của các exryu thời tôi còn ở Nhật, gán cho những kẻ "mù nhạc" như tôi, chắc exryu thuở ấy vẫn còn nhớ), nhưng tôi thấy sự phối hợp bất thường giữa nhạc khí cổ điển với bài hát đương thời này đã tạo ra những bản nhạc thật say mê, truyền cảm. Hôm ấy người chơi đàn cũng như người hát đều như lồng hết hồn mình vào những bản nhạc mà họ trình diễn, nhưng người đến nghe thì... không được "lý tưởng" cho lắm. Thật ra, hầu hết  đều có vẻ là businessmen hay professionals, quần áo chỉnh tề, họ đến để uống (rượu), để hút (cigar), hay để thương lượng chuyện làm ăn, chứ chắc chắn không phải để nghe nhạc. Bởi vì, họ nói chuyện không ngừng. Một số còn giữ được tí tế nhị với tiếng nói qua lại tương đối nhỏ và chịu khó ngừng nói để vỗ tay mỗi khi hết một bản nhạc, nhưng cũng không ít người nói cười cứ to như ong vỡ tổ bất luận lúc nào. Lần thứ nhất đến đây, tôi thấy phần đông đều im lặng nghe nhạc hay nói chuyện thều thào, duy có hai cô gái tuổi trạc trên dưới ba mươi ngồi ngay trước mặt ban nhạc, uống với nhau hết cốc rượu này đến ly rượu khác, hút hết điếu thuốc này qua điếu thuốc nọ, vừa nói vừa cười như ở chốn không người. Tôi nghĩ sao không ai suỵt hai cô gái đó và đã suýt tìm người quản lý nhờ đến nhắc cho hai cô nói nhỏ lại đôi chút để người khác có thể thưởng thức và để tỏ chút lễ độ với người trình diễn. Nhưng đến lần thứ nhì đến đây thì tôi bỏ hẵn ý định đó, bởi vì tôi nhận ra rằng thì ra đây là nơi để khách đến giải lao chứ chẳng phải để nghe nhạc, và những bản nhạc được trình diễn sống, với hết tâm hồn của bốn người nghệ sĩ kia chỉ được dùng như nhạc đệm. Tôi đâm ra vừa thấy buồn buồn vì sự thiếu tế nhị đối với người trình diễn, vừa thấy tiếc cho tài năng và tâm hồn của họ bị uổng đi ở một nơi ô hợp như thế này. Chắc tôi sẽ không trở lại nghe nhạc nơi đó nữa. 

Lần này lại xin tạm ngưng nơi đây. Hy vọng sẽ trở lại, với những gì sẽ lượm lặt được trong mùa đông đầu tiên của tôi ở thành phố này.

Beijing Nov. 17th 2005

Đào Tơ

 Cảm tưởng xin gởi về : dt@erct.com 
từ bên kia Thái Bình Dương tác giả sẽ rất vui khi nhận mail của bạn