Chuyện luật lệ bầu cử Tổng Thống ở Mỹ

Nguyễn Đ́nh Khanh - Exryu USA

Trước hết cảm ơn sempai PVThịnh đă công phu giải thích hệ thống bầu cử tổng thống ở Mỹ. Đúng như anh Thịnh tŕnh bày trong bài viết, nếu như không sống và theo dơi chuyện bầu cử tổng thống Mỹ vừa qua th́ đúng là nhiêu khê và thiếu dân chủ, mặc dầu nước Mỹ vẫn tự hào là một nước dân chủ nhất thế giới để làm mô h́nh cho các nước tham khảo và noi theo. Tuy nhiên, là một người có được “may mắn” định cư ở Mỹ từ năm 1984 và đă đi bầu tổng thống mấy lần rồi, đồng thời là người phụ trách (sáng lập th́ đúng hơn) chương tŕnh phát thanh một đài radio VN tại thành phố Wichita, tiểu bang Kansas, nên hàng ngày phải theo dơi mọi diễn biến của cuốc bầu cử để đưa tin lên radio mỗi ngày. Nhờ đó mà học hỏi được khá nhiều về thủ tục bầu cử ở Mỹ để chia sẻ (clarify thêm như sau:

Trước ngày bầu cử mấy tháng, anh em ban biên tập của đài c̣n phải tổ chức các buổi hội luận trên radio để hướng dẫn bà con người Việt ḿnh biết thủ tục ghi danh qua chương tŕnh cổ động ghi danh bầu cử. Sau đó lại hô hào bà con nên đi bầu để bảo vệ quyền lợi của người “thấp cổ bé miệng” mặc dầu là thành phần thiểu số qua chương tŕnh cổ động bà con đi bầu

(1) Trực tiếp: Trước hết, luật bầu cử ở Mỹ là luật do quốc hội từng tiểu bang qui định. V́ vậy, không có tiểu bang nào giống tiểu bang nào. Tuy nhiên, ngày bầu cử là do chính quyền liên bang qui định theo như hiến pháp Hoa Kỳ.Về luật bầu cử tại các tiểu bang, hầu như không có tiểu bang nào cho phép bầu bằng thư (bầu khiếm diện), chỉ trừ các trường hợp đặc biệt đối với lính tráng đóng rải rác khắp nơi và đối với công dân ở ngoại quốc. Tuy nhiên năm nay, v́ lư do đại dịch Covid-19 nên các tiểu bang cho phép và khuyến khích cử tri nên bầu khiếm diện để tránh dịch lây lan.

Trong ngày tổng tuyển cử, tức là ngày bầu tổng thống vào ngày 3 tháng 11 vừa qua, tất cả cử tri đă ghi danh đi bầu đều có quyền đi bỏ phiếu để bầu chọn ứng cử viên tổng thống nào mà ḿnh chọn, chứ không phải đi bầu để chọn “Đại Cử Tri”. Khẳng định “cử tri không trực tiếp bầu tổng thống” không đúng cho lắm. Tuy nhiên, hiến pháp Mỹ lại tạo thêm vai tṛ “đại cử tri” trong thủ tục bầu tổng thống khiến nhiều người thắc mắc. Ở Mỹ có 2 đảng chính là Cộng Ḥa và Dân Chủ. Vào đầu năm của năm bầu cử, lănh đạo chi bộ đảng CH và DC tại từng tiểu bang phải chọn ra ai sẽ là “đại cử tri” của đảng ḿnh cho thủ tục bầu cử. Số đại biểu cử tri của từng tiểu bang bằng con số dân biểu và thượng nghị sĩ của tiểu bang đó. Số đại cử tri đoàn năm nay là 538 người. Con số này bằng con số 50 thượng nghị sĩ và 488 dân biểu quốc hội liên bang. V́ vậy, ứng cử viên tổng thống nào đạt được 270 phiếu trở lên (quá bán) của đại cử tri đoàn là thắng cử. Hầu hết, đảng bộ tại mỗi tiểu bang sẽ chọn những người “tai to mặt lớn” có uy tín trong dân và trung thành với đảng (trung với đảng, hiếu với dân). Thông thường là các vị cựu dân cử được chọn ưu tiên, v́ những người này đă từng được cử tri chọn lựa và đầy kinh nghiệm phục vụ đất nước từ địa phương đến trung ương. Chẳng hạn ở tiểu bang New York, ông bà Clinton đều được đảng bộ DC New York chọn vào đại cử tri đoàn của New York. Ông Clinton từng là tổng thống, c̣n bà Clinton từng là thượng nghị sĩ đại diện New York tại Thượng Viện Hoa Kỳ. Lưu ư: những nhân vật được đề cử làm đại cử tri không được là dân cử (dân biểu và thượng nghị sĩ) đương nhiệm của quốc hội Hoa Kỳ.

Các đại cử tri được đảng bộ CH và DC ở tiều bang chọn vào đầu năm, nhưng chưa chắc đă được thi hành nhiệm vụ bỏ phiếu chọn tổng thống nếu đại cử tri đoàn là CH mà cử tri phổ thống lại bầu cho ứng cử viên DC nhiều hơn CH. Chẳng hạn tiểu bang Kansas của tôi có 6 đại cử tri của CH và 6 của DC đă được đảng CH và DC chọn vào đầu năm. Nhưng 6 ông bà đại cử tri của DC mùa bầu cử năm nào cũng ngồi chơi xơi nước: Có tiếng mà không có miếng. Lư do, tiểu bang Kansas có khuynh hướng ủng hộ CH trong bao nhiêu năm. Nên chưa có bầu cử th́ ai cũng biết ứng cử viên CH sẽ thắng tại Kansas. Ngược lại, 53 ông bà đại cử tri CH tại tiểu bang California th́ hầu như lúc nào cũng ngồi chơi xơi nước, v́ tiểu bang California nghiêng về DC từ lâu. Dân VN ḿnh ở California có hô hào bầu cho ông Trump (CH) th́ kết quả ai cũng biết ông Biden (DC) thắng. V́ vậy, ngày 14 tháng 12 là ngày mà các đại cử tri của mỗi tiểu bang họp lại để bỏ phiếu cho người thắng do phiếu của cử tri phổ thông tại tiểu bang ḿnh, th́ 53 ông bà đại cử tri của DC họp lại để chính thức bầu cho ông Biden (ư dân là ư trời) c̣n 53 vị đại cử tri của CH chỉ ngồi nhà uống trà cho qua thời gian. V́ quá tŕnh và thủ tục bầu cử như thế, câu “cử tri không trực tiếp bầu tổng thống” chỉ đúng một nửa phần sau (đại cử tri bầu) mà không đúng nửa phần trước (cử tri phổ thông bầu.) Lá phiếu ban đầu của cử tri phổ thông tại từng tiểu bang rất quan trọng để đại cử tri đoàn của tiểu bang đó được quyết định ai sẽ làm tổng thống. Như vậy, đại cử tri chỉ có thi hành theo lá phiếu của cử tri phổ thông đă bầu cho ứng cử viên nào nhiều phiếu hơn trong tiểu bang ḿnh.

Sau đây là phần tóm lược các điều khoản trong luật Liên bang: Các đại cử tri tập họp tại một địa điểm do tiểu bang ấn định. Thường là trụ sở quốc hội tiểu bang, hoặc văn pḥng thống đốc hay văn pḥng bộ trưởng bộ nội vụ tiểu bang, người đặc trách bầu cử trong tiểu bang ḿnh. Các đại cử tri sẽ bỏ phiếu bầu tổng thống và phó tổng thống trên những lá phiếu riêng, chia thành 2 danh sách (tổng thống riêng, phó riêng.) Sau đó, họ sẽ kư vào 6 tờ xác nhận bầu cử, với chứng thực của đại diện chính quyền tiểu bang và bỏ vào bao thư (3 U.S.Code. §10.) Sau đó 6 thư được gửi bảo đảm về các địa chỉ: (1) gửi một bản cho Chủ tịch Thượng viện Hoa Kỳ (Phó Tổng thống Pence), v́ vai tṛ của phó tổng thống là chủ tịch Thượng Viện và cũng là người chủ tọa các phiên họp lưỡng viện; (2) gửi hai bản cho Bộ Nội Vụ (hoặc viên chức tương đương) của tiểu bang mà các đại cử tri hội họp; (3) gửi hai bản cho Văn Khố quốc gia; (4) và gửi một bản cho ṭa án Liên Bang nơi các đại cử tri hội họp (3 U.S.Code. §11).

(2) B́nh đẳng: Khẳng định “Cử tri không b́nh đẳng” v́ tỉ lệ 2 phiếu của thượng nghị sĩ không phù hợp với tỉ lệ dân số của tiểu bang đó là không đúng theo lịch sử hiến pháp Mỹ. Cử tri không b́nh đẳng nhưng tiểu bang b́nh đẳng trước hiến pháp, trước tiếng nói tại Thượng viện quốc hội Hoa Kỳ. Những cha đẻ của nước Mỹ khi bàn về hiến pháp và luật bầu cử th́ đă biết nếu dựa vào tỉ lệ dân số từng tiểu bang th́ bất lợi cho những tiểu bang có dân số ít. Để mọi tiểu bang được b́nh đẳng tại Thượng Viện quốc hội Hoa Kỳ, Hiến pháp đă qui định tiểu bang đông dân ít dân đều b́nh đẳng như nhau với con số 2 thượng nghị sĩ tại nghị trường Quốc Hội liên bang.C̣n muốn cử tri b́nh đẳng th́ số dân biểu nhiều hay ít tùy thuộc vào dân số tại mỗi tiểu bang. Tiểu bang đông người như Cali (51 dân biểu) th́ số dân biểu quốc hội đông hơn tiểu bang Wyominh (1 dân biểu.)

(3) Phổ thông: Câu “Đầu phiếu phổ thông ở từng đơn vị bầu cử địa phương chỉ để bầu ra Đại cử tri của địa phương mà thôi” th́ không đúng lắm. Như đă tŕnh bày ở trên. Cử tri phổ thông không phải chỉ bầu Đại cử tri mà bầu các ứng viên tổng thống. Ứng cử viên nào được nhiều phiếu của cử tri phổ thông th́ thắng ờ tiểu bang đó và đại cử tri được đảng bộ địa phương chọn sẽ phải bầu cho ứng viên thắng ở tiểu bang ḿnh. Trường hợp này là “đảng cử (đại cử tri), dân bầu (qua phiếu phổ thông.) Sau khi đại cử tri hoàn thành thủ tục bỏ phiếu bầu xác nhận th́ Bộ Trưởng Bộ Nội Vụ của tiểu bang mới kư xác nhận cuộc bầu cử tại tiểu bang ḿnh đă hoàn tất rồi mới gửi đến các nơi phải gửi như chánh án tại khu vực mà đại cử tri họp, phó tổng thống là người sẽ chủ tọa phiên họp lưỡng viện vào ngày 6 tháng 1 năm 2021 để xác nhận và công bố cho các ông bà dân biểu nghị sĩ biết ai là người thắng cử trong cuộc bầu cử vừa qua.

• Thể thức kiểm phiếu (ngày 06.01.2021)

Năm nay theo luật định phiên họp lưỡng viện Quốc hội để kiểm phiếu bầu cử và công bố kết quả bầu cử vào ngày 6 tháng 1 năm 2021, để kiểm phiếu đại cử tri và tuyên bố kết quả (3 US.Code §15). Chủ tịch Thượng viện (đương kim phó tổng thống) mở các b́ thư có các phiếu bầu và trao các phiếu cho 4 kiểm soát viên, hai người từ mỗi viện. Các kiểm soát viên đọc và lập danh sách kết quả. Khi các phiếu bầu của đại cử tri đă được xác định và được kiểm đếm, kiểm soát viên trao cho Phó Tổng thống, người chủ tọa phiên họp lưỡng viện. Nếu một trong các phiếu bầu nhận được có đa số 270 phiếu đại cử tri trở lên, Phó Tổng thống thông báo kết quả ứng cử viên thắng cử.

Qua quá tŕnh như thế, chỉ mấy ngày sau ngày bầu cử phổ thông, giới truyền thông đă công bố ứng cử viên nào thắng cử dựa vào số phiếu phổ thông tại các tiểu bang mà đại cử tri đoàn của tiểu bang đó sẽ theo đó mà bỏ phiếu theo thủ tục. Ngày bầu cử, nếu ứng cử viên nào đạt được 270 phiếu của đại cử tri đoàn trở lên là thắng cử. C̣n giai đoạn các đại cử tri tại mỗi tiểu bang họp lại vào ngày 14 tháng 12 vừa qua là để xác nhận lại ứng cử viên nào nhiều phiếu hơn là thắng. Việc bỏ phiếu của đại cử tri có tính cách h́nh thức, chỉ là việc đóng mộc lên biên bản bầu cử xác nhận cử tri phổ thông đă bầu cho ai thắng cử ở tiểu bang ḿnh mà thôi.

(4) Mục số 4 không có điểm v́ đặc biệt để clarify thêm. Mỗi tiểu bang có luật bầu cử riêng của tiểu bang đó. Xin miễn bàn và b́nh luận.

(5) Nếu khẳng định lá phiếu cử tri nông thôn quan trọng hơn thành phố là không đúng. Khuynh hướng đang thành thị hóa nông thôn, nên số cử tri bảo thủ (đa số là da trắng, đại điền chủ) ở nông thôn đang bị cử tri cấp tiến xâm chiếm. Lư do, dân thành thị đang đồn về ngoại thành cho đỡ ồn ào và khí hậu trong lành hơn. Bầu cử ở Mỹ là dựa vào tiểu bang và tiểu bang nào, đông dân cũng như ít dân, đều b́nh đẳng với con số 2 nghị sĩ đại biểu tại Thương viện quốc hội Hoa Kỳ. Ít dân th́ số đại cử tri ít (dựa vào số dân biểu), không thể đ̣i hỏi b́nh đẳng hơn được. Đó là luật b́nh đẳng.

(6) Điều kiện đi bầu là cử tri phải 18 tuổi trở lên và phải là quốc tịch. Điều kiện này th́ có lẽ nước nào cũng thế. Số đại cử tri bằng con số dân biểu và thượng nghị sĩ quốc hội. V́ thế không thể nói là “không hợp lư v́ bầu cử theo lối Đại Cử Tri dựa trên cả những người không phải là Cử tri, không có quyến bầu cử.” Đại cử tri chỉ là đại biểu của cử tri phổ thông mà thôi và mang tính cách “đảng tính.”

(7) Vấn đề “đảng cử thành phần đại cử tri đoàn” mà đại cử tri không bầu theo kết quả bầu cử thuộc về đảng ḿnh mà “phản đảng” đă xảy ra, nhưng không quan trọng. Thứ nhất là con số “phản đảng” không nhiều, nên không thể lật ngược kết quả được. Thứ hai, nếu nhiều người phản đảng, mặc dầu chưa từng xảy ra, nhưng đảng sẽ chọn người khác thay thế. Tối Cao Pháp Viện cũng đă chỉ thị không chấp nhận hành vi “phản đảng”, phản Hiến Pháp.

(8) C̣n chuyện tại sao khi bầu th́ có vẻ liên danh mà khi đại cử tri bầu xác nhận th́ tổng thống bầu riêng và phó tổng thống bầu riêng? Có thể đây là thủ tục có từ trước muốn quan trọng hóa từng ứng cử viên. C̣n có một lư do nữa, có thể đúng hơn, là để dễ dàng ban kiểm phiếu tại lưỡng viện quốc hội liên bang đọc từng phiếu của đại cử tri dành cho chức vụ tổng thống trước rồi mới tới phần chức vụ phó tổng thống. Ở Mỹ, một đất nước lớn nên vai tṛ tổng thống rất quan trọng. Tuy nhiên vai tṛ phó cũng không kém. V́ trường hợp TT chết th́ Phó lên thay.

(9) Ngày mồng 6 tháng 1 lưỡng viện quốc hội sẽ họp để nghe phó tổng thống là ông Pence sẽ công bố số phiếu của đại cử tri đoàn đă bầu cho ứng cử viên nào thắng cử do kết quả bầu của của đại cử tri vào ngày 14 tháng 12 trước đó để lưỡng viện quốc hội là “cơ quan quyền lực cao nhất” xác nhận thêm một lần nữa theo thủ tục bầu cử. Nếu có dân biểu hoặc thượng nghị sĩ nào chống đối th́ đồng viện chắc chắn sẽ bác thôi. V́ ư dân là ư trời. Dân chủ là ở chỗ đó.

(10) Cuối cùng, câu “Kết cuộc, trong 3 tháng sau ngày bầu cử, cho đến khi có kết quả tổng kết tất cả phiếu của Đại Cử Tri Đoàn được công bố chính thức ngày 6 tháng Giêng, vẫn không ai có thể quả quyết 100% được về kết quả bầu cử” có thể đúng đối với người ngoài cuộc nếu chỉ nh́n vào thủ tục. Nhưng đối với cử tri Mỹ th́ đa số đă biết được kết quả bầu cử sau khi các tiểu bang đă kiểm phiếu xong. Tiểu bang nào thắng th́ biết được ứng cử viên đó sẽ nhận được số phiếu đại cử tri của tiểu bang đó. C̣n lại, chỉ là thủ tục để hợp thức hóa cuộc bầu cử. Những thủ tục có vẻ rườm rà như thế là để thấy tính cách rất dân chủ của chế độ bầu cử ở Mỹ: khó gian lận. V́ vậy, cũng không thể kết luận là “Bầu cử Tổng Thống Mỹ theo lối Đại Cử Tri Đoàn này là một tàn tích của thời sơ khai...phản dân chủ.” Thể chế, cơ cấu hành chính cũng như chính trị ở Mỹ chủ yếu dựa vào đơn vị tiểu bang là chính. Cơ cấu mỗi tiểu bang được tổ chức với cơ chế độc lập quốc hội tiểu bang cũng như với quyền hạn của thống đốc. Việc tổ chức này có vẻ rất “dân chủ” (phép vua thua lệ làng), nên những chính sách liên bang khó được thi hành ở cấp tiểu bang. Luật ở cấp tiểu bang (sắc lệnh thống đốc) cũng khó thi hành khi đi xuống quận hạt, thành phố. Thí dụ chính sách đối phó với đại dịch Covid- 19 là một chứng minh. Thống đốc ra lệnh phong tỏa hay phải đeo khẩu trang, nhưng luật quận hạt hay thành phố có quyền không thi hành. Hậu quả là số nạn nhân bị lây nhiễm và tử vong tại Mỹ không khống chế được.

Tóm lại, nếu nh́n cụ thể vào cơ chế và luật lệ từng tiểu bang th́ chúng ta mới biết luật bầu cử ở Mỹ rất phức tạp và cũng rất “dân chủ và b́nh đẳng” từ hạ tầng lên tới thượng tầng.

Một lần nữa, cảm ơn sempai Phạm Vũ Thịnh đă chia sẻ bài viết về bầu cử ở Mỹ nên bần tăng mới có cơ hội bổ sung (clarify) thêm.

Nguyễn Đ́nh Khanh

20 Dec 2020.