Tôi nghĩ nói bỡn khác với giễu cợt, hay nói đùa lảng nhách. Nói bỡn vừa phải khôi hài, lại vừa phải nhanh trí. Vì thế cho nên phải có khả năng lãnh hội thật nhạy bén, có hiểu biết sâu rộng và có con tim hiểu thấu những dao động trong lòng người thì mới nói bỡn được.

Đúng đây cũng là điều kiện để nẩy sinh ra những ý tưởng hay ho. Trong sinh hoạt hằng ngày, bất cứ việc gì cũng quan sát kĩ càng, chính xác, cùng với thái độ không bao giờ quên mày mò sáng tạo nhằm đạt đến tiến bộ dựa vào những phán đoán có được, đó là mẹ đẻ của những ý tưởng hay ho. Nói cho cùng thì đó là những ý tưởng chợt bật ra trong mày mò sáng tạo đặt nền tảng trên tinh thần phê phán phong phú và sắc bén. Người có thể nói bỡn sành sỏi cũng là người có thể nghĩ ra những ý tưởng tuyệt luân.

Nhớ lại hồi còn trẻ ham chơi, tôi đã gây ra những chuyện khá táo bạo. Vì sự bồng bột của tuổi trẻ, có lần tôi đã hành xử thô lỗ đến độ rởn tóc gáy đối với một geisha. Hàng năm vào tháng năm, ở Hamamatsu hồi đó có tổ chức lễ hội thả diều. Có lần sau khi xong lễ, tôi và một người bạn, hai đứa tôi đã rủ nhau vào một tiệm ăn, gọi geisha đến để nhậu nhẹt cho vui. Khi mọi người đều quá chén, cô geisha có nói một câu gì đó làm phật lòng tụi tôi. Tụi tôi thấy khó chịu nên đã chửi cô geisha là “đồ đàn bà xấc láo”, rồi ôm cô ta quăng từ lầu hai ra ngoài. Bất ngờ có tiếng lửa xẹt. Nhìn ra bên ngoài thì thấy cô geisha đang vướng trên dây điện, làm điện chạm nên đèn tắt tối thui. Hai đứa tụi tôi hoảng hồn tỉnh rượu, vội vàng lôi cô geisha xuống.

Đôi khi tôi đi uống rượu một mình ở những quán ăn không quen, và như thế là tôi có dịp quan sát được nhiều việc. Quán ăn đầy ấp những thứ có cá tính tỉ dụ như cách trưng bày, cách phục dịch, cách huấn luyện tiếp viên. Đi vô quán ăn không phải là đi kiếm đồ ăn ngon mà vì muốn cảm nhận những thứ đó.

Chỉ cần nhìn cách bưng trà hoặc cách chào hỏi thôi thì cũng có thể biết được tiệm này chắc sẽ đông khách hay không. Có lúc chỉ nhìn cách để đĩa gạt tàn thuốc, tôi đã nghĩ “À, tiệm này biết nghĩ đến khách nhen.” Tôi rất thích thú khi phát hiện ra được những điều như vậy. Vì lúc nào tôi cũng có tham vọng tìm tòi.

Theo tôi, thực tiễn là biểu hiện cách sống của chính mình. Trí tuệ đặt căn bản trên sự tích trữ kinh nghiệm sống, sẽ làm cho đời sống của người đó có nội dung phong phú, đầy sáng tạo. Để có được một nền giáo dục thực thụ sống động dựa vào thực tiễn, điều kiện tiên quyết là cha mẹ phải có tính sáng tạo và có đầy đủ kinh nghiệm trong cuộc sống. Với cách sống bắt chước, với cách giáo dục bắt chước, chúng ta sẽ không thể giải quyết được nhiều vấn đề mà Nhật Bản ngày nay đang trực diện.

Vậy phải làm thế nào đây, đó là điểm quan trọng nhất. Mỗi người chúng ta, chỉ còn có cách là thử can đảm thay đổi cách sống, nghĩa là thay đổi cách suy nghĩ của mình. Tôi muốn nhấn mạnh đến sức mạnh vô cùng to lớn của thực tiễn.

Trước đây vì giáo dục không được phổ cập như bây giờ nên những người được giáo dục đã tạo thành một tầng lớp ưu tú trong xã hội được gọi là “elite”, và họ đã giữ vai trò xứng đáng với tên gọi đó. Bây giờ thì giáo dục lan rộng khắp mọi nơi, ý thức bình đẳng thịnh hành. Trong tình trạng như thế này, khó mà chủ trương và bắt mọi người nhìn nhận mình là người đặc biệt.

Giờ đây không còn ai là người đặc biệt nữa. Trần truồng thì ai cũng như nhau.

Tỉ dụ như những người kinh doanh xí nghiệp, người lãnh đạo thời nay trước hết cần phải nghĩ mình là người cùng bọn với tất cả mọi người. Mọi chuyện nếu không bắt đầu bằng tình cảm của kẻ đồng liêu thì không những không thể nhận được sự cộng tác của nhiều người, mà cũng không thể phát huy hết năng lực của mình nữa.

Người ta vì bụng đói nên rốt cuộc phải tìm cách kiếm ra tiền và cần đến danh vọng. Nói thế chứ, lúc còn trẻ tôi đã nhờ đến sức người. Khi tôi nói như vậy thì có người bảo là tôi “thật thà”, nhưng nếu hỏi tại sao tuổi trẻ lại tuyệt diệu, thì tôi có thể nói rõ là vì tuổi trẻ có thể nhờ đến sức người.

Nhưng bây giờ đến tuổi tôi mà còn nói như vậy thì không được. Lớn tuổi mà cứ nhờ đến sức người thì công việc sẽ bị bế tắc. Nếu đã đem hết sức ra làm việc thì kinh nghiệm cũng sẽ theo đó mà trở nên phong phú và vì vậy tự mình sẽ nhờ đến sức mình. Thằng nào mà nói là tao từ giờ chỉ sống nhờ vào sức mình thì đúng là thằng nói láo tổ cha. Người trẻ biết nhờ đến sức người, sẽ lớn mạnh lên.

Tôi muốn nói với những người mới vào hãng rằng “không nên thành người chỉ biết vâng dạ”.

Nếu người trên nói cái gì cũng nghe theo hết thì không được. Dẫu đó là chỉ thị của người trên đi nữa, đúng sai cần phải xem xét. Nhưng tâng bốc mọi người thì cũng không được. Dĩ nhiên tuyệt đối không nên làm những việc bị mọi người phê phán. Dẫu đó là lời nói của người trên đi nữa, nhưng việc cần phải phản đối mà không chịu phản đối thì nhất định công ty sẽ không khá ra nổi.

Người làm kinh doanh cũng vậy, nếu đặt những người chỉ biết vâng dạ ở xung quanh để tác oai, nếu công ty bị sụp đổ trong lúc còn đang khoái trá thì ra cái trò gì chứ. Hãy đặt niềm tin ở người trẻ, nếu không thì ngay sự tồn vong của quốc gia cũng sẽ bị đe dọa.

Không phải văn chương cũng không phải tiếng nói là những thứ có thể diễn tả trăm phần ý chí của con người. Lí do là vì đôi khi trong chữ viết và trong tiếng nói có sự dối trá đã được tính toán xen vào. Tùy trường hợp, nếu thấy bất tiện thì có thể sửa hoặc bôi luôn cũng được.

Nhưng nếu đó là hành động thì không thể làm như vậy được. Vả lại, nếu là một người có nhân cách thì dĩ nhiên sẽ có tự tin rằng hành động của mình lúc nào cũng diễn tả toàn nhân cách của mình và hiểu rằng mình phải có trách nhiệm đối với những hành động đó.

Hành động phải là như vậy. Tôi tin tưởng ở hành động. Khơi chuyện bằng hành động, tôi công nhận 100% những gì hành động diễn tả.

Ở bất cứ thời nào, vấn đề không thể coi thường là đời sống và trí tuệ của quần chúng. Nhất là thời hiện đại, nếu coi thường những vấn đề này thì học vấn hay chính trị đều không thể tồn tại được. Đừng nói chi đến xí nghiệp, không có lí do gì để xí nghiệp có thể vận hành được.

Thường thì ai cũng tin là nếu chế tạo được sản phẩm vừa rẻ lại vừa tốt thì chắc chắn sẽ bán được và công việc sẽ phát đạt. Nhưng chưa chắc. Vì sao? Vì tỉ dụ như có chế tạo được cối đá khéo léo và rẻ đến đâu đi nữa thì đó cũng không phải là sản phẩm của thời này.

Nghĩa là sản phẩm được chế tạo phải có vẻ đẹp và nội dung phù hợp với đời sống của người đương thời.

Căn bản của việc làm ăn, trước hết là phải biết những đòi hỏi của quần chúng đương thời.

Tôi thường nghĩ con người thật là tùy tiện. Lên xe hơi đi ra Ginza ^[[1]]. Tình cờ có kẻ lơ đãng băng qua trước mặt, chắc người ta sẽ nổi cáo la lên “Cái thằng này”. Đem xe vô chỗ đậu, đi bộ chưa đầy năm phút, bất ngờ thấy xe hơi vụt qua trước mắt thì chắc sẽ tức khí la lên “Chỗ này mà chạy nhanh thế à”. Thấy bọn xe gắn máy chạy nhanh thì giận dữ, gọi bọn chúng là “bọn trời đánh”. Người đi xe gắn máy thì chắc sẽ nghĩ mày chỉ có một mình, sao lại ngồi trên xe hơi to như vậy. Ai cũng đi xe gắn máy thì vấn đề đường sá chắc sẽ giải quyết được ngay. Nói gì đến máy bay, lấy thử bằng lái đi. Chắc lúc đó sẽ nghĩ là cái này tiện quá, mỗi ngày leo lên nó bay ra hãng đi làm. Đúng, con người thật là tùy tiện.

Lúc nhỏ, tôi là thằng bé thích theo ông nội. Đối với thằng bé như tôi, lồng ngực ấm áp của nội tôi thật là thân thương. Đồi Mikata-ga-hara ở phía bắc thành phố Hamamatsu, nổi tiếng với trận đánh Mikata-ga-hara ngày xưa giữa liên quân Oda Nobunaga & Tokugawa Ieyasu ^[[2]] cùng với quân Koshu của Takeda Shingen. Lịch sử của thời chiến quốc được lưu truyền trong dân gian thời Minh Trị. Đêm tối, nội tôi thường kể cho tôi nghe về các trận chiến. Vì chơi mệt, nên trong khi còn đang say mê nghe các võ tướng, hào kiệt thay nhau lớn giọng xưng danh, tôi đã ngủ đi lúc nào không biết. Gần đây, những chuyện xưa này của Nhật Bản đã thành những chuyện có ý nghĩa sâu xa trên sách và trên ti-vi. Tôi muốn kể cho trẻ nghe nhiều hơn nữa những câu chuyện ấm lòng.

Trong thời chiến, có lần có quan chức của quân đội đến tuần tra công xuởng của tôi. Ông ta ra chỉ thị bắt tất cả nam công nhân phải quấn vớ ống quyển. Công việc ở hãng tôi nếu quấn vớ ống quyển mà làm thì hết sức nguy hiểm nên tôi đã phản đối. Thế nhưng quan chức quân nhân này ngoan cố nói rằng mệnh lệnh phải theo. Dẫu ông ta biết đó là điều bất hợp lí, nhưng ông đã trở thành con ma của duy ý chí, nói tỉnh bơ một câu như điên: “Có tinh thần Yamato thì đạn lửa cũng không sợ.” Chủ nghĩa tinh thần càn bậy đúng là không có thuốc trị.

Trong tổ chức ngày nay, phải luôn luôn chú ý xem coi có chỗ nào có mệnh lệnh ép buộc người ta một cách máy móc hay không?

Những người lớn tuổi phê bình là tại sao lại bày ra trò đua xe, cái thứ ồn ào đó. Dân thường chỉ cần xe chạy tốt không bị hư, đâu có cần phải chế những loại xe thắng cuộc.

Thế nhưng, đối với người trẻ hoặc những người thích vận tốc thì khác. Họ thèm muốn được lái những chiếc xe thắng cuộc. Họ hãnh diện vì “xe của hãng Honda vượt trội về kĩ thuật nên đã thắng cuộc. Xe tao đang lái là loại xe đó.” Tự mình hãnh diện vì đã mua được chiếc xe loại đó. Dân thường lần lần có mắt nhìn, chắc chắn cũng sẽ trở thành như vậy.

Bây giờ không còn những chuyện như thế này, xin đừng nhầm lẫn, khi chúng tôi bắt đầu phát triển mạnh, có nhiều thế lực chống cự, nhưng chúng tôi đã đánh thẳng vào những thế lực đó. Nhờ vậy mà chúng tôi tồn tại. Đánh thẳng được là vì tôi có tự tin. Nhờ đâu mà có tự tin? Vì gốc của tôi là thợ xe hơi. Vì tôi là kĩ thuật gia về xe hơi và xe gắn máy nên chính tôi, tôi biết làm theo cách này hay cách kia thì tốt hơn, được hơn. Tôi có tự tin là những dự đoán của mình về xe gắn máy nhất định không sai, bây giờ đến phiên xe hơi thì cũng vậy. Cho nên từ xưa đến giờ chưa có việc gì làm cho tôi khó chịu bằng luật “Tokushinhoo” của bộ Công Thương.

Chuyện khi mới bắt đầu tập vẽ tranh, tôi muốn vẽ cây tùng nên đã lật cuốn tập tranh ra. Nhưng khi bắt đầu việc phác họa, tay tôi hoàn toàn không động đậy được. Thực tế, cây tùng mọc ra sao, phân nhánh rồi đom lá như thế nào, vỏ cây có hình thù gì, kinh ngạc thay, không có điểm nào tôi nắm vững.

Tôi bị sốc nên đã nhảy xuống chạy ra vườn. Tôi đến gốc cây nhìn lại thật kĩ cây tùng quen thuộc. “À, phải rồi, nó như thế này đây.” Tôi đành phải vừa gật đầu lãnh hội vừa phác họa từng chi tiết một. Làm như thế, cuối cùng tôi đã có thể biết được hầu hết thể chất của cây tùng.

Từ hồi còn nhỏ, tôi ghét việc học hành. Từ trường về, lúc nào tôi cũng chỉ say mê sờ mó máy móc. Vì thế cho nên tôi đã học dỡ ẹc. Con người của tôi như thế đó nên để có được như ngày nay tôi đã bị thất bại liên tục.

Thế nhưng đó là con đường tôi thích nên chưa có lần nào tôi nghĩ là khổ sở. Mấy lần tôi đã phải đổ mồ hôi chảy máu mắt, cố gắng hết sức mình trong nỗi tuyệt vọng, nhưng tôi đã ráng chịu đựng vì nghĩ đây cũng là quá trình để hoàn thành công việc của mình. Ngược lại đó là phương pháp học tập duy nhất của tôi. Tôi đã ghét học ở trường nên không có tri thức căn bản, tôi đành phải trang bị tri thức cho bản thân mình bằng việc học tập từ kinh nghiệm thực tế. Có thể nói đó là cách học hợp với đặc tính thiên bẩm của tôi.

Trước đây, trong chương trình đối thoại trên ti-vi, tôi được hỏi là “Bậc cha mẹ phê phán rằng vì ti-vi phát triển nên trẻ nít không còn học nữa. Tổng giám đốc nghĩ thế nào?” Tôi trả lời là “không phải chỉ có trường học mới giáo dục được trẻ nít. Ti-vi có vai trò quan trong trong việc thông báo tình hình xã hội, nhờ đó người ta biết được nhiều khía cạnh của dư luận. Xin đừng nhìn việc học hành bằng một cái khung nhỏ hẹp như thế.”

Cá tính và năng lực của trẻ nít biểu hiện sống động trong sinh hoạt hằng ngày. Người lớn trước hết cần phải phát hiện và dẫn dắt cho cá tính và năng lực đó được phát triển. Xem ti vi hay chơi đùa cả hai đều là học hành.

Nhờ may mắn, tôi đã thành công ở một chừng mực nào đó. Nhưng tôi không phải là kẻ tôn sùng trời phật nên tôi đã không tin rằng “thành công là nhờ ơn trời phật”. Nhưng tôi cũng không nghĩ là vì mình làm việc cật lực nên đã thành công. Xí nghiệp của tôi có bốn vạn nhân viên làm việc, nếu kể cả những công xưởng phụ trợ thì con số còn đông hơn nữa và mọi người đã cố gắng. Tôi có được ngày hôm nay là nhờ ở công sức của tất cả mọi người.

Nếu tôi say mê một tôn giáo nào đó và tôi nghĩ là “mình đã thành công là nhờ ở trời phật” thì tôi thật có lỗi đối với những người hâm mộ và những nhân viên từ trước đến nay vẫn ủng hộ tôi. Chính cố gắng và khổ nhọc của mọi người đã giúp cho tôi thành công.

Trong đám người già cùng độ tuổi với tôi, tôi nghĩ mình là kẻ ăn chơi hơn họ nhiều đấy. Nào là chơi geisha, hay bất cứ trò chơi nào cũng vậy, tôi cũng đều hết mình. Một ngày nọ, một người ăn chơi như tôi đi ra Shinjuku, nói trước kết luận cho mọi người nghe là tôi đã không biết phải chơi cái gì đây. Thứ nhất là ngay như việc ở đó có những trò chơi gì, tôi cũng không biết. Thế nhưng nhìn xung quanh thì thấy bọn trẻ không bị những trò chơi bày ra đây đó làm điên đầu, bọn chúng nắm vững toàn cảnh và biết chọn cái mà mình đáng bỏ tiền ra chơi.

Người già mà cứ cố bám vào việc chỉ huy kinh doanh thì chẳng khác nào như tôi đi tới đi lui không biết chơi cái gì ở xóm Kabuki. Cứ lẩn thẩn thì có ngày sẽ bị lột trần.

Từ khi đến Tokyo, tôi đã đổi chỗ ở hàng chục lần. Có lần tôi dời chỗ ở đến một căn nhà mà tôi chỉ đến xem vào ban ngày nên tối từ hãng về, tôi bị lạc đường và không biết nhà mình ở đâu. Tôi quần khắp nơi kiếm mãi nhưng không thấy nhà mình ở đâu cả.

Vừa lúc đó, bỗng tôi sực nhớ cửa nhà đó có một chỗ hàn xì rất tồi. Tôi đi lại cố tìm ra cái nhà có cửa hàn xì và tôi đã tìm ra được. Nhưng vì không có tự tin nên tôi đã gõ cửa và hỏi “Có phải đây là nhà của ông Honda hay không?” Tôi vào ngạch cửa đúng vào lúc vợ tôi ra. Tôi bị vợ rầy quá chừng. Nếu tôi không để ý đên chỗ hàn xì tồi thì có lẽ tôi đã bị lạc suốt đêm. Những thói quen có được từ công việc, thật là khủng khiếp.

Chúng tôi đã chế tạo hộp số tự động cho xe hơi Honda-1300. Thực ra nếu mua Aishin-warner của Toyota hay mua pa-tăng thì nhanh hơn, nhưng nhân viên của hãng tôi đã tự làm tất cả. Chỉ hộp số tự động không thôi cũng đã có trên 45.000 pa-tăng. Vậy thì bọn nhân viên chắc phải giơ tay đầu hàng.

Nhưng pa-tăng chỉ cần một phút trôi qua thì cũng đã thành cái của quá khứ phải không? Vả lại đó đâu có phải là cái của thần thánh tạo ra, lại không có lí do gì để nói là làm không được cho nên tất cả đã phân công cùng nhau nghĩ cách làm. Và đã làm được. Không có công ty nào cố gắng điên khùng như thế này. Nhưng mọi việc nên làm từ cơ sở, và đó là điều hết sức quan trọng.

Những ngày gần đây, quyền uy của người cha đã bị tụt xuống đến mức trầm trọng. Ngày xưa người cha được con cái kính trọng. Một lí do là con cái có thể tiếp cận được nhiều tri thức và học được nhiều điều trong cách sống của người cha. Đối với con cái, những thông tin cha mình có, luôn luôn mới mẻ và đáng kinh ngạc. Người cha luôn luôn là người đại diện phi thường của xã hội, đứng sừng sững trước mặt con cái. Thế nhưng, sự phổ cập của radio và ti vi đã làm cho quan hệ này bị thay đổi, bây giờ, ở một ý nghĩa nào đó, con cái có nhiều thông tin hơn cả cha mẹ mình.

Điều mà chúng ta cần phải chú ý là tính chất của những thông tin mà mình nghĩ là con cái đã có. Vì rằng tất cả chỉ là những thứ giống như thật nhưng không phải là thật.

Chuyện sau khi tôi đã chế xe gắn máy. Để thách đấu với thế giới thì cần phải biết thế giới cho nên tôi đã đi đến nước Anh. Nhìn đua xe tôi thấy động cơ của ngọai quốc đã chạy với sức mạnh gấp gần ba lần động cơ của chúng tôi. Thất vọng của tôi lúc đó không có bút mực nào tả xiết. Tôi mua tất cả những bộ phận ưu tú ở bên đó và trở về với dáng vẻ giống với tuyển thủ trong trận đua. Và tôi quyết tâm nghiên cứu lại từ đầu nên tôi đã lập ra phòng nghiên cứu.

Chúng tôi đã quên ăn quên ngủ, vùi đầu vào việc nghiên cứu. Chúng tôi đã đi đến chỗ không thể làm được gì hơn nữa trong lãnh vực cơ khí và chúng tôi đã thách đấu thế giới lại một lần nữa. Kết quả là chúng tôi đã trở thành vô địch trong cả ba mục đua. Đối với tôi, đúng đây là khoảnh khắc tôi cảm thấy lòng mình đầy tràn hạnh phúc

Khi chiến tranh thế giới thứ hai chấm dứt, hầu hết công ty đều có rất nhiều đất đai với giá vài chục xu một thước vuông. Trong lúc chiến tranh, nhờ thế lực của quân nhân những công ty này đã có đủ vật liệu để sản xuất. Thế nhưng, trường hợp của chúng tôi và Sony chẳng hạn, chúng tôi đã bắt đầu công việc một hai năm sau khi chiến tranh chấm dứt. Trong túi chúng tôi không có một đồng xu.

Chỉ có ý tưởng mới có thể làm được từ “không” ra “có”. Có lần, trong lúc đi quan sát một công xưởng ở ngoại quốc, tôi đã lén lượm một con vít có lằn xoáy nghiêng rớt xuống đất. Lúc bấy giờ ở Nhật Bản không có loại vít này. Tôi đã cho chế tạo loại vít này ở công xưởng của mình và dùng nó vào việc lắp ráp. Năng suất của công việc tăng lên thấy rõ.

Đúng là nhu cầu là mẹ đẻ của phát minh. Vì nếu không chế cái mới, hoặc không nặn óc nghĩ ra cách làm mới thì không thể kiếm sống được.

[1] Nằm giữa trung tâm Tokyo, Ginza được xem là một khu phố sang trọng nhất

[2] Oda Nobunaga, Tokugawa Ieyasu và Takeda Shingen là những kiện tướng thời chiến quốc Nhật Bản (hậu thé kỉ 16).

[3] Xóm Kabuki được xem là xóm hoan lạc náo nhiệt nhất Tokyo, nằm gần ga Shinjuku