Một ngày chỉ có hai mươi bốn giờ, chủ đề của thời đại hiện nay là làm thế nào để con người có thể có được nhiều thì giờ tự do trong giới hạn đó. Việc phát minh ra sản phẩm ưu tú, mày mò tìm kiếm cách chế tạo, nghiên cứu y học, hay phi cơ tranh nhau về vận tốc, rốt cuộc cũng vì lí do này. Đây là thời đại mà người ta vui lòng đi phi cơ phản lực ít phục dịch mà giá lại cao. Khoảng cách giờ đây đã bị đổi chác với thời gian. Bất cứ sáng kiến hay phát minh nào mà nếu trễ một bước thì không còn là sáng kiến hay phát minh nữa. Thiếu gì những trường hợp như thế này.

Vì vậy dầu chỉ là một chút thời gian, cũng không thể nào cẩu thả được. Một chút thời gian quyết định sự thành bại của những giá trị vĩ đại. Cuộc sống hiện đại được lắp ráp bằng những sự việc liên quan đến thời gian. Ngày nay, thời gian có giá trị hơn cả vàng bạc, thời gian đã trở thành sinh mạng của mọi vật.

Tôi chủ trương là không nhận bất cứ thứ “rác rưởi” nào của nhân viên. Có người không biết chuyện đó thường đem rượu whisky đến nhà tặng tôi, tôi nói “phương châm của tao là không nhận đồ của ai cả, tụi bây mang đồ về nhà đi”, rồi đuổi họ về.

Trong hãng của tôi, không có chuyện phải lo “đem một cái gì đó cho người cấp trên”. Nếu vậy thì sẽ lẫn lộn không biết là anh làm việc cho hãng hay là anh làm việc cho người cấp trên.

Thật là lạ lùng khi người không có tiền phải mang đồ tặng cho người có tiền. Nếu phải mang đồ tặng, thì ông tổng giám đốc cứ tặng đi. Chuyện dĩ nhiên là phải như vậy.

Khi vừa mới lên lớp bốn bậc tiểu học, tôi đã thử tìm cách sống bằng chính sức mình. Không phải vì cha mẹ tôi quá nghiêm khắc đâu. Thật ra chỉ vì tôi muốn sống thử theo ý mình mà không bị ai câu thúc. Ý muốn được tự do phóng khoáng như thế đó của tôi thật hết sức mãnh liệt.

Một ngày trong lúc nghỉ hè, tôi đã ra ngả ba con rạch đổ ra sông Tenryu cất một cái chòi với vài cây cột, lấy tranh và tôn lợp lên nóc, lấy phên tre làm vách bao xung quanh. Trời còn sáng thì không sao, nhưng tối đến tôi bỗng cảm thấy buồn thiu và hoảng lên. Tôi thèm ánh sáng ở trong nhà đến độ chịu không nỗi nên tôi đã bỏ chỗ đó chạy tuốt về nhà. Đúng đây là một trang sử tự lập ngây thơ, dại dột.

Tôi thường để ý đến chuyện lịch sử. Từ hồi còn trẻ, ở độ tuổi hai mươi, với cách của mình, tôi đã muốn tìm hiểu ngày xưa người ta có những kĩ thuật nào và sống như thế nào.

Lịch sử của con người đúng đây là kí lục về quá khứ. Ở một phương diện nào đó, có thể nói là ít có ai chỉ nhìn phía trước mà không quay lại nhìn phía sau như tôi. Dẫu tôi có kể lại chuyện thời mình còn là con nít đi nữa, những chuyện đó đối với tôi không phải chỉ là những kỉ niệm của thời quá khứ, mà đó là những câu chuyện kể lại những việc tôi đã trải qua để mọi người biết được hiện tại và cũng để nói về tương lai của mình. Lịch sử là những thông tin có giá trị rất cao, được truyền đạt qua nhiều hình thức, trong tất cả mọi dòng chảy của thời đại, sự thật cũng có, dối trá cũng có, và cả những câu chuyện bất thường hay ngẫu nhiên nữa.

Trong thế gian có người dứt khoát học vấn là học vấn, thương mại là thương mại. Đúng là cũng có thể nói như thế. Nhưng thương mại mà không lấy học vấn làm gốc thì giống như một loại đầu cơ, tôi nghĩ là không làm sao làm thương mại thật sự được. Kẻ thiếu học vấn như tôi mà nói như thế này thì đúng là mặt dày mày dạn, nhưng thế giới công việc mà tôi đã một mực nhảy vô làm mà lại không có một chút hiểu biết cơ bản nào, đã làm cho tôi thấm thía được điều đó. Hồi hai mươi chín tuổi, để chế tạo bạc pít-tông tôi đã đi đến trường trung học chuyên nghiệp Hamamatsu thời đó dự thính, nhưng tôi học vì muốn học những bài giảng ở trường liên quan trực tiếp với công việc của mình. Đối với tôi việc học vấn không quan trọng bằng việc học được những kiến thức cơ bản đối với công việc của mình.

Một mình mình thì không thể nào sống được trong cuộc đời này. Tỉ dụ như nhìn vào sinh hoạt ở công ty thì sẽ thấy đó là một tập đoàn do nhiều người cùng nhau hợp lại lập ra. Để cho những công việc phức tạp được tiến hành suôn sẻ, ngoài quan hệ chiều dọc với sếp, phải có những tiếp xúc chiều ngang chặt chẽ với những bộ môn khác, và cũng phải nhờ đến sự hiệp lực của khách hàng. Nghĩa là bất cứ công việc nào cũng có quan hệ giữa người với nhau.

Người đời cho rằng tôi là kẻ thành công. Ờ, cũng có thể nói như thế, tùy theo cách nhìn. Thế nhưng trong đời này, một mình mình thì không làm được gì cả, bất cứ chuyện gì cũng cần phải có kẻ hiệp lực có thể có năng lực bằng hàng ngàn, hàng vạn lần mình. Nếu coi thường việc đó thì không thể nào thành công được.

Cha tôi hết sức nghiêm khắc về thì giờ. Theo ông thì “đất đai hay tiền bạc có được là do thừa kế di sản của tổ tiên nên mọi người không được phân chia bình đẳng. Chỉ có thời gian, bất cứ ai cũng được thượng đế ban cho bình đẳng. Có dùng thời gian hữu hiệu hay không là việc thuộc về tài trí của mỗi người, ai khéo léo dùng được thời gian thì người đó sẽ là người thành công trong đời này.” Tôi nghĩ là đúng như vậy. Cho nên ngay như bây giờ, ở bất cứ cuộc họp nào hay với bất cứ giờ hẹn nào, tôi tuyệt đối không bao giờ đến trễ.

Vì mục tiêu của con người là trong khoảng thời gian có giới hạn, làm sao thực hiện được những điều mình mong muốn càng nhiều càng tốt, cho nên tốc độ là điều quan trọng. Nếu nghĩ như vậy thì mọi người sẽ thấy rõ rằng trong đời này thời gian quan trọng hơn tiền bạc rất nhiều.

Khi nghĩ về sự thịnh vượng của Nhật Bản, tôi thấy đúng là người Nhật đã cố gắng nên mới có được như bây giờ. Nhưng, truy cho cùng thì người Nhật cố gắng được là nhờ Nhật đã bại trận, Mac Arthur đến Nhật và giải tán tài phiệt. Nhờ đó mà những bậc lão thành chỉ đạo về công nghiệp biến mất, và những người trẻ như tôi đã có chỗ để phát huy năng lực. Những bậc lão thành cứ ngồi mãi ở bên trên thì có lẽ đã không có nước Nhật hiện tại.

Cho nên, nếu Nhật Bản cứ để những bậc lão thành cố gắng mãi như thế này, thì họ sẽ trở thành những cái phanh lớn trong thế giới tiến bộ không ngừng này. Chỉ có toàn là người già thì cái nước Nhật này có lẽ sẽ bị suy sụp trong tương lai gần.

Vai trò quan trọng của đàn ông là công việc, nhưng đàn bà thì khác. Tôi nhất định không để cho vợ xen miệng vào công việc của mình. Ăn chơi cũng vậy, lúc nào tôi cũng nói với vợ là “không được cằn nhằn”. Nhưng, ít khi tôi bày ra lí do cho chuyện ăn chơi của mình. Bày lí do này nọ cho chuyện ăn chơi thì đúng là khiếp nhược. Tôi ăn chơi vì muốn ăn chơi. Tôi ngoại tình vì muốn ngoại tình.

Chỉ cần không sao nhãng công việc, không làm hư gia đình thì lúc còn trẻ có ăn chơi cũng chẳng sao. Cứ ăn chơi mãi thì sẽ gặp khó khăn trong việc xoay xở tiền bạc và thời gian, đôi lúc lại còn nói dối với bạn bè. Nhiều lúc lại còn bị xung quanh chê trách phải ôm đầu buồn phiền, nhưng nhờ đó mà lần lần trở thành người lớn phải không chứ?

Thật tình mà nói, những người ở cấp trên trong công ty hiện nay, có nhiều người có tính tự kiêu quá mạnh. Trong một công ty hiện đại, những người thật sự giỏi nhất định không có ở bên trên. Nếu ở bên trên thì nhất định không còn là kẻ giỏi thật sự nữa rồi.

Người có tính tự kiêu kì lạ, chỉ cố thủ thành trì của riêng mình mà không chịu xuống chung chỗ với quần chúng, thì sẽ bị quần chúng xa rời, và cho dầu có năng lực đi nữa, cũng sẽ không thể phát huy hết được. Và như vậy thì tổ chức hay công ty sẽ biến thành chỗ tranh giành lợi ích riêng rẽ của những tập đoàn rời rạc, và không còn là chỗ để truy tìm hạnh phúc hay để theo đuổi những mục tiêu chung. Nên để ý đến việc hiện nay có nhiều công ty và tổ chức có dấu hiệu cho thấy có những điều đó.

Điều quan trong nhất trong mọi cơ cấu, kể cả quốc gia, là đánh giá đúng đặc tính của mỗi thành viên và dùng đúng chỗ những đặc tính đó. Vì rằng đối với mọi cơ cấu không có điều gì cần thiết ngoài đặc tính của mỗi cá nhân.

Mỗi người tôn trọng lẫn nhau, cùng nhìn nhận đặc tính của nhau một cách chính đáng, thì những chuyện như phe phái, những quan hệ bất nhân sẽ không có chỗ xuất hiện. Phe phái là sản phẩm của tinh thần tiền cận đại, đánh giá cao những điều kiện có tính hết sức ngẫu nhiên như bằng cấp, lí lịch, nơi sanh v.v… mà không đánh giá đặc tính, tức giá trị đích thực của con người.

Những giao tế giữa người với nhau mà không có sự tôn trong con người, cũng như không có tinh thần bình đẳng là điều tôi ghét nhất.

Khi đuổi việc em tôi ^[[1]], miệng tôi cứ luôn nói không có gì nghiêm trọng vì tôi đã chuẩn bị tinh thần, nhưng thật tình có nhiều chỗ tôi cũng mềm lòng. Tôi nghĩ thật là tội nghiệp cho em mình, nhưng ở một khía cạnh nào đó tôi lại nghĩ làm như vậy là được và đây cũng là việc làm vì tương lai của công ty.

Cuộc sống nguyên lai không phải cái gì cũng dứt khoát được. Cho nên kì thực tôi nghĩ là, vậy thì làm chuyện không dứt khoát được thì cũng không sao. Tôi đã khắc phục tình người, quyết làm điều trái ngược với lòng mình, việc khó nhưng may thay tôi đã làm được. Người không thật sự hiểu tình người có lẽ sẽ không thể trở thành người có hành động theo chủ nghĩa duy lí thật sự. Để khắc phục sự yếu đuối của mình, tôi đã triệt để hành động theo chủ nghĩa duy lí.

Là chủ của đất nước người dân có quyền lợi, và không cần phải nói, có nhiệm vụ đối với quốc gia. Thời nào đi nữa, điều kiện căn bản của con người cũng vẫn là phải có ý thức và tự giác về việc này.

Liên quan đến vấn đề căn bản này mà bị người khác chỉ trích thì phải nghĩ rằng đó là điều xấu hổ vào bậc nhất.

Tôi muốn mình là người tự do với tư cách là người trong gia đình, trong xã hội, được làm những điều mình muốn. Không cần chú ý mà những việc mình làm cũng vẫn có thể cống hiến cho sự phát triển của quốc gia, của xã hội, hoặc tích cực góp sức tạo ra hạnh phúc cho người thân, bạn bè, lối xóm. Tôi muốn mình là người tự do, dẫu ở đâu và bất cứ lúc nào, những việc tuy là làm cho mình, nhưng có ý nghĩa tích cực, không đi ngược lại dòng chảy của thời đại, hoặc đi ngược lại những điều mà toàn thể xã hội mong muốn.

Tôi làm việc trong phòng nghiên cứu, mình mẩy lấm lem dầu mỡ. Người đời bảo rằng tôi đi tiên phong chỉ huy. Không phải vậy đâu. Làm gì có chuyện tiên phong chỉ huy, tôi không có làm việc với tình cảm bi tráng như vậy đâu. Tôi làm như vậy tại vì tôi thích thôi.

Công việc của tổng giám đốc là phán đoán xem xí nghiệp có được vận hành bình thường hay không, và chỉ cần cảm thấy bình thường là được rồi. Ngoài ra nếu có thì giờ rãnh rỗi, người thích chơi gôn thì cứ chơi gôn cho thỏa thích. Trường hợp của tôi, vì tôi thích sờ mó máy móc nên tôi vô phòng nghiên cứu. Chỉ có vậy thôi. Tổng giám đốc đời thứ hai, đời thứ ba nếu cũng là kĩ thuật gia như tôi thì cứ làm giống như tôi đi. Nếu tổng giám đốc được chọn từ lãnh vực quản lí tài chánh, thì cứ lấy con dấu ra đóng giống như những tổng giám đốc bình thường khác. Có sao đâu. Cách làm của tổng giám đốc có khác nhau thì cũng là chuyện bình thường thôi.

“Tôi không muốn công ty của mình làm phiền người khác” và tôi đã thúc đẩy việc kinh doanh xí nghiệp với quyết tâm như trên. Công xưởng chiếm một khoảng đất rất rộng nhưng tôi đã không cho xây tường bao quanh để mảnh đất này không trở thành vật chướng mắt đối với những người sinh sống gần đó. Tôi đã thận trọng xây cất công xưởng, sao cho sáng sủa, không có chỗ tối, mắt nhìn thấy đẹp. Vì vậy tôi đã cho gắn nhiều đèn chiếu sáng hơn mức cần thiết trên những đường xá xung quanh công xưởng. Tôi cũng chú ý từng chút đến vấn đề ô nhiễm môi trường. Khói thải phải thông qua hệ thống làm sạch lưu huỳnh do hãng chế, nước thải phải thông qua hệ thống tái sử dụng đặc biệt của hãng. Tôi nhất định giữ phương châm không cho đồ dơ ra ngoài.

Tất cả đều là những biện pháp tránh gây ô nhiễm môi trường của Viện Nghiên cứu Kỹ thuật Honda từ lúc sáng lập, dạo đó chưa có luật pháp quy định về vấn đề này.

Trước đây tôi có dịp xem phim “Lang thang vào cõi chết ở núi Hakkoda ^[[2]], tôi cảm thấy lí do gây ra thảm họa là sự lúng túng ở đường dây mệnh lệnh theo kiểu người Nhật. Mệnh lệnh không rõ ràng đã gây ra thảm họa đó. Chế độ quản lí kiểu đó ở Nhật có rất nhiều. “Cách nói mập mờ” có chỗ hay nhưng cũng có chỗ dở, phải tuỳ trường hợp mà dùng, nếu không thì sẽ gặp khó khăn.

Đem phán đoán không rõ ràng dùng làm mệnh lệnh thì sẽ thất bại. Tây phương người ta nói “Yes” hoặc “No” rất rõ ràng cho nên nghĩa vụ và quyền lợi hoàn hoàn trùng hợp với nhau. Ở Nhật thì khó mà được như vậy. Từ đây chúng mình cần phải cố gắng học hỏi cách ứng xử khác nhau giữa hệ thống mệnh lệnh và cách giao tế trong xã hội.

Kinh doanh theo chủ nghĩa gia tộc sẽ làm hỏng hết mọi việc. Kinh doanh phải theo chủ nghĩa năng suất mới được.

Lúc tôi còn là tổng giám đốc công ty, tôi nói với nhân viên mới vào hãng như thế này. Tụi bây, tốt nghiệp đại học à, nhưng đại học không có quan hệ gì với hãng của tao hết. Hãng chỉ quan tâm ở chất và lượng mà thôi. Cho nên nếu muốn làm việc ở đây lâu dài, ờ, bằng cấp, đốt nó đi. Nếu tụi bây nghĩ hãng có ông tổng giám nói kiểu này thì không được, tụi bây cứ ôm lấy bằng cấp bỏ hãng tao đi thì tốt hơn. Ở Mỹ, dẫu là người xa lạ, nhưng nếu có năng lực thì người ta cũng mời ra làm tổng giám đốc. Thời đại này là thời đại người ta đến sở giới thiệu việc làm để kiếm tổng giám đốc. Ở điểm này, Nhật Bản còn lạc hậu lắm.

Khi có chỗ nào không hiểu, thì tôi cảm thấy khó chịu sao đâu. Nhưng khi hiểu ra được thì tôi lại vui mừng khôn kể, đúng đây là cao hứng chân thật của com tim. Những người chỉ có mục đích làm ra tiền thì nhất định không thể nào có dịp thưởng thức cảm giác này. Chỉ vì thấy thích thú nên tôi để ý và nghiên cứu về đèn ma và đĩa bay.

Bây giờ, đại khái tôi có thể làm ra đèn ma, còn về đĩa bay thì chưa tìm ra được đầu dây mối nhợ nào cả. Trong đầu tôi, tôi nghĩ hồi tiền chiến đâu có ai thấy đĩa bay đâu, gần đây người ta mới ồn ào nói về chuyện này. Chỗ khác xa với thời tiền chiến là bây giờ người ta dùng điện quá nhiều và có cả phi hành vũ trụ nữa. Không chừng đĩa bay có liên quan đến những việc đó.

Không phải vì mạnh hay vì gan dạ mà được coi là có lòng dũng cảm. Dẫu kết quả dầu chắc sẽ bất lợi cho mình, nhưng nếu mình nghĩ kết quả đó đúng và thỏa đáng, chính việc mình nhìn nhận và tán thành điều đó là việc có lòng dũng cảm.

Người ta, rốt cuộc cũng chỉ là con vật yếu đuối, có thương có ghét, có ham muốn riêng tư, chạy theo tư lợi. Cứ ngoan cố không chịu thay đổi thì làm sao làm được việc. Con người mà, có như vậy mới được chứ. Nhưng điều quan trọng nhất là trong đời mình, ở đâu và bất cứ lúc nào mình cũng theo đuổi lí tưởng làm những việc mọi người có thể vừa lòng. Lí tưởng như thế đó là cách nghĩ không thể thiếu trong ý nghĩa của chữ dũng. Lòng dũng cảm được biểu hiện qua lí tưởng và mục tiêu của việc làm.

Sông Tenryu ^[[3]] chảy qua quê tôi, thường gây lụt lội khi có mưa to. Chúng tôi biết là đá bị xê dịch khi nước chảy ra. Những hòn đá không lớn lắm và cũng không nặng lắm di chuyển từ thượng nguồn xuống thì sẽ chảy xuống hạ lưu. Thế nhưng trong số những hòn đá thật to, mỗi lần nước chảy ra, một số lại nhích lên phía thượng nguồn. Sức nước mạnh đào gốc đá từng chút, những tảng đá nặng không bị nước cuốn sẽ nghiêng dần về phía thượng lưu. Trong những tảng đá nặng, bằng phẳng, có một số bị chôn vùi xuống lỗ do chính mình đào.

Hồi còn là con nít, tôi đã khiến người lớn quan tâm bằng câu nói “Nước kì này mạnh quá há. Đá nó nhích lên trên nhiều quá.”

Khi vẽ tranh, tôi thường bày ra lí do này nọ. Tỉ dụ như hoa, tại sao hoa có hình dáng và màu sắc như thế đó, tôi nghĩ đến cơ năng của hoa và vẽ. Một vật ở trạng thái tự nhiên, không có cái gì thiếu và cũng không có cái gì thừa. Một bộ phận thật nhỏ mà mình không biết cũng không có một vật gì thừa, trong thế giới tự nhiên tất cả đều có cơ năng đối ứng với từng mục đích. Hoa nào có cánh và có hột nhẹ thì cuống nhỏ, hoa nặng thì có cuống to.

Tôi không muốn vẽ tranh có chỗ láo, vả lại tôi thấy vui thích trong việc vừa quan sát này nọ vừa vẽ ra những bức tranh có lí luận minh chứng theo kiểu kĩ thuật gia. Biết cơ năng của đối tượng thì sẽ biết được bản chất cố hữu và vẻ đẹp mà đối tượng đó có.

Người ta được sinh ra thì có ngày phải chết. Cho nên tôi nghĩ là hãy sống thành thật với chính mình, làm những việc mình muốn làm, cứ thế mà sống, héo đi rồi chết, không quyến luyến ham muốn.

Có sinh thì có tử, mất sớm nào phải là đoản mệnh đâu– đây là câu thơ của Đào Uyên Minh tiên sinh.

Dẫu có giải thích theo kiểu tôi thì cũng chỉ giống như vậy thôi. Coi chức tổng giám đốc là “sinh” thì “sinh” này cũng có giới hạn. Nhưng không còn làm tổng giám đốc không có nghĩa là cuộc đời của người đó đã hết. Người ta được sống cho đến khi chết, cho nên trong khoảng thời gian đó, cứ làm những việc mà trước nay chưa làm được như theo đuổi sở thích hay nhận một chức vụ danh dự nào đó làm công tác xã hội.

Tôi dự định thành lập ở nước ngoài một trường chuyên môn về kĩ thuật giống như học xá Honda. Nhưng người ngoại quốc khác với người Nhật, họ triệt để với cách suy nghĩ “làm việc cho lợi ích của mình” nên dẫu có giải thích “căn bản của kĩ thuật là lễ nghĩa” đi nữa cũng khó mà làm cho họ hiểu được.

Nhưng mà này, nếu trục trặc xảy ra, khách không mua hàng của mình thì làm sao đây hả. Vậy nếu không chế ra sản phẩm thật tốt thì làm sao buôn bán được đây chứ. Vừa phải đưa ra những chiếc xe làm cho khách vui lòng, rồi cũng cần phải bảo trì nữa chứ. Rốt cuộc, thương mại bắt đầu bằng việc tôn trọng khách hàng. Cứ theo tuần tự đó mà giải thích thì nhất định không có ai không hiểu. Thế này thì đúng đây là công việc trồng người rồi.

Tôi có thể tiếp tục công việc đến bây giờ là cũng nhờ tôi có thể cặm cụi đâm đầu vào chuyện làm xe ô tô mà tôi say mê từ lúc còn là trẻ nít.

Lúc còn trẻ, tôi cũng có lầm lở vì còn trẻ. Đôi lúc tôi cũng mềm lòng, và lầm đường trước cám dỗ. Chỉ cần nhầm một bước là tôi có thể đã đến bên bờ vực thẳm của tội ác

Bước chân loạng quạng lúc phải, lúc trái nhưng “xe ô tô” đã là cột trụ to lớn nâng đỡ tôi, nên giống như con lắc đồng hồ rốt cuộc sẽ trở về chỗ cũ khi hết dây thiều, cuộc đời của tôi đã không bị trật xa đường rày.

[1] Để việc bình giá nhân viên trong hãng được công bằng, vô tư và không chịu ảnh hưởng bởi tình cảm cá nhân riêng tư, ông Honda đã buộc em mình phải thôi việc.

[2] Núi hiễm trở đi dễ bị lạc đường, cao 1324m ở tỉnh Aomori, bắc Nhật Bản

[3] Sông Tenryu dài khoảng 213 km, bắt nguồn từ hồ Suwa, tỉnh Nagano, chảy qua tỉnh Aichi (Nagoya), đến tỉnh Shizuoka (cách Tokyo khoảng trên dưới 100km về phía tây) rồi đổ ra biển