"Mạnh dạn mà làm"
Nguyên tác "Yaritai
koto wo yare" - やりたいことをやれ
của Honda So-ichiro - 本田宗一郎
Chương 6 : Bảo vật của tôi
|
* Bảo vật của tôi * Luật Chấn hưng Kỹ nghệ Đặc biệt * Trăm năm trong cơi người ta * Phong trào 3 không * Lúc đầu không biết ǵ hết * Trẻ tốt và trẻ hư * Những con người chân thành * Lẽ thường (common sense) của học giả * Yếu tố con người * Gia đ́nh là lối thoát của cuộc đời * Có sao nói vậy * Không đến viếng nhà bạn cùng sở |
|
* Hăy trở về với t́nh yêu nhân loại và ḷng tôn trọng
đạo đức |
|
Bảo vật của tôi
Hai bàn tay của tôi hoàn toàn khác nhau. Bàn tay mặt lớn và phốp pháp hơn bàn tay trái mười phần trăm. Bàn tay trái đầy sẹo. Bàn tay mặt dùng để cầm khí cụ làm đủ thứ chuyện chứ ǵ? Bàn tay trái ở dưới khí cụ nên thường bị đập, là “bàn tay của người gặp nạn”. Tôi không nhớ bao nhiêu lần móng của bàn tay trái bị dập bể. Mỗi lần như vậy, móng sút ra rồi cái mới mọc lại đàng hoàng. Ngón cái và ngón trỏ bị cái cắt hớt một chút nên ngắn hơn bàn tay phải chừng một phân. Rồi vết sẹo do con dao đâm thủng cả bàn tay xuyên qua phía sau hay cái cưa lớn kéo ngang v.v. Có thể nói tôi hơn người ta ở chỗ giỏi chịu đựng thương tích. Những vết sẹo này đă trên năm mươi năm rồi nhưng tôi coi chúng như là những bảo vật. Luật Chấn hưng Kỹ nghệ Đặc biệt Khoảng năm 1962, bộ Công Thương đặt ra một cái luật gọi là Tokushin hoo [ ] (Chấn hưng Kỹ nghệ Đặc biệt), nói rằng hăng nào chưa chế tạo xe hơi th́ vĩnh viễn sẽ không được quyền chế xe. Lúc đó tôi nổi giận đùng đùng nên làm dữ. Tôi xông vào Bộ, đập bàn la hét. Rốt cuộc th́ luật đó bị bỏ nhưng hăng tôi bị họ bắt gộp vào hăng lớn. Điều đó có nghĩa là hăng nhỏ như hăng tôi phải vào dưới trướng của Toyota hay Nissan. Lư do đưa ra là nếu không gộp lại thành hăng lớn th́ kỹ nghệ xe hơi Nhật sẽ thua Mỹ. Tôi lại nổi giận một lần nữa. Làm ǵ mà có chuyện kỳ quặc như vậy được. Tôi nói tôi không gộp với ai hết. Cho nên rốt cuộc luật đó cũng không thành. Hăng tôi là hăng cổ phần. Tôi nói nếu mấy ông muốn gộp th́ mua cổ phần của hăng tôi đi, trở thành chủ cổ phần rồi hăy nói. Chuyện này đă trở thành lịch sử đấu tranh rồi đó. Xă hội ngày nay, tất cả mọi thứ đang thay đổi với một tốc độ ngày càng tăng. Phải nói là tốc độ di chuyển và biến thiên thật là nhanh. Tuy nhiên trong thời đại thay đổi không ngừng đó, về căn bản có cái không thay đổi. Đó là ǵ, đó chính là ḷng người hay là tâm lư con người. Nghĩa là tư tưởng và triết học về cách suy nghĩ và cảm nhận của con người chúng ta. Những xí nghiệp không có một tư tưởng hay một triết học vững chắc làm nền tảng th́ xí nghiệp đó trong tương lai sẽ bị đào thải. Sinh mệnh của một xí nghiệp là chỗ có một tư tưởng dẫn đường để thấu triệt tâm lư quần chúng ở bất cứ nơi nào và bất cứ lúc nào. Nếu một xí nghiệp có tư tưởng hay triết lư thích hợp, vượt lên trên biên giới quốc gia, th́ có thể nói xí nghiệp đó chắc chắn sẽ phát triển trên trường thế giới. Lần đầu tiên khi tôi nghe chữ “phong trào 3 không” và biết nội dung của nó, tôi không khỏi ngạc nhiên nghĩ rằng giáo dục đă tệ hại đến mức này sao. Phong trào 3 không là 1) không cho học sinh lấy bằng lái 2) không cho có xe máy và 3) không cho lái xe máy. Đây là một quan điểm có mục đích kiềm hăm tất cả quan tâm và ham muốn của giới học sinh trung học. Đúng là lối suy nghĩ tiêu cực như là “xấu che tốt khoe”. Như vậy th́ đi ngược hướng của giáo dục rồi. Giao thông càng khó khăn càng phức tạp th́ chúng ta phải dạy dỗ các em học sinh trở thành những con người sử dụng đường lộ có lễ độ và có đầy đủ khả năng. Tôi nghĩ đó là vấn đề của giáo dục ở bậc trung học. Tôi nghĩ phong trào 3 không này chỉ làm các em học sinh hoang mang thôi. Khi tôi bắt đầu chế bạc pit-tông và lâm vào ngơ cụt, tôi đến trường Cao đẳng Công Nghiệp Hamamastu (nay là Đại học Shizuoka) xin gặp giáo sư Fuji, nhờ thầy giới thiệu đến giáo sư Tashiro chuyên ngành đúc. Giáo sư ngắm cái pit-tông tôi chế, nói ngay: “Cái này không đủ chất silicon. Ai có kiến thức sơ đẳng về vật liệu kim loại th́ phải biết”. Tôi choáng váng như bị búa đập vào đầu ḿnh một cái bốp. V́ không có kiến thức này mà tôi đă tốn biết bao nhiêu là th́ giờ và tiền bạc. Tôi liền xin phép giáo sư hiệu trưởng được học dự thính. Nhà trường có thêm một học sinh lạ đời là một giám đốc xí nghiệp. Sau chín tháng, tôi chế tạo thành công bạc pit-tông như đă mong muốn. Ở đời, người ta thường gắn cho những đứa trẻ biết vâng lời người lớn hoặc không muốn bay ra khỏi cái khuôn khổ suy nghĩ của người lớn, cái nhăn hiệu “trẻ ngoan”. Đứa trẻ nào có ư chí riêng, chủ trương rơ rệt ư chí đó và có hành động cá tính th́ thường bị coi là “trẻ hư”. Nhưng tôi th́ nghĩ ngược lại. Tôi đặt hy vọng vào những “đứa trẻ hư” đó. Bởi v́ ở ư nghĩa thật sự, chúng là “trẻ tốt” đầy đủ cá tính và nhiều tiềm năng phát triển. Con người ta lạ lắm, không phải lúc nào người ta cũng nói trắng là trắng đâu. Người hợp tác thật sự th́ trắng nói trắng, đen nói đen. Người không muốn hợp tác th́ có thể nói trắng ra đen. Rốt cuộc th́ tùy theo người ta có hợp tác hay không mà cũng một công việc, chất lượng có thể hoàn toàn khác đi. Phải chăng đó là bản chất của xă hội loài người ? Do đó, điều quan trọng nhất của con người ta không phải là những cái như là bằng cấp. Rốt cuộc, cái quan trọng là tích lũy được cái đức như được mọi người yêu mến, vui vẻ hợp tác làm việc chung. Và tinh thần cố gắng đào tạo những con người như vậy. Lẽ thường (common sense) của học giả Sau khi từ chức không làm tổng giám đốc công ty nữa, tôi có tổ chức một hội nghị tụ họp các học giả trên thế giới. Nói chuyện thử với các học giả người nước ngoài, tôi mới thấy họ vui thật. Học giả giống như trẻ con mẫu giáo. Chuyện mà ai cũng nghĩ là đương nhiên th́ họ lại hỏi tại sao, tại sao. Nhưng một lát sau, tôi giật ḿnh. Lẽ thường là điều mà con người nghĩ ra. Hoài nghi và bẻ găy lẽ thường mới là tiến bộ và đó là lẽ thường của giới học giả. Tôi thấy thích họ, nên tṛ chuyện huyên thuyên. Họ khen là : ”C̣n có thể tiến bộ hơn”. Tôi vô cùng thất vọng, như rớt từ trên cây xuống. Với tư cách là hội trưởng danh dự, sau khi diễn thuyết xong tôi có thể đi về nhưng rốt cuộc tôi bị kẹt cứng trong suốt 3 ngày hội nghị. Tôi không nói tất cả những chuyện chính phủ làm đều sai hết. Tuy nhiên tôi nghĩ sai lầm nào là trầm trọng th́ luôn luôn là trầm trọng. Bởi v́ chính phủ không công nhận yếu tố con người. Họ đánh giá các công ty dựa trên những tiêu chuẩn như là quy mô hay là khả năng tài chánh, chứ không dựa trên yếu tố con người. Tôi muốn nói rằng công ty là do con người thúc đẩy. Cái ư tưởng gộp chung lại với một hăng có quy mô lớn hơn nhưng chỉ nhất thời thôi, là một ư tưởng sai lầm. Họ mảy may không biết thế nào là tổ chức của một công ty. Khi họ nói hăy tổ chức lại đi, họ có đặt ḿnh vào địa vị của những nhân viên đang làm việc cho công ty nhỏ và sẽ bị sát nhập vào hăng lớn hơn hay không. Dù ǵ đi chăng nữa, cân nhắc yếu tố con người vẫn là điều thiết yếu. Tôi chắc rằng nếu không điều hành công ty th́ không hiểu nổi t́nh cảm đó. Gia đ́nh là lối thoát của cuộc đời Gia đ́nh không chỉ là nơi sinh đẻ con cái và ăn uống. Tôi nghĩ rằng gia đ́nh là lối thoát của cuộc đời. Cũng có thể nói đó là nơi an nhàn hạnh phúc. Sống chung với vợ nhiều năm, chắc hẳn bà xă tôi có nhiều chuyện không hài ḷng. Nhưng tôi nghĩ những chuyện như thế có thể bỏ qua một cách tự nhiên, mặc dù không hợp lư. Hợp lư mà không bỏ qua được là chuyện của người dưng. Cần phân biệt rơ ở chỗ đó. Thí dụ mặc dù tôi nghĩ rằng: ”Uống rượu th́ bị rầy nên thôi không uống nữa” nhưng rốt cuộc tôi cũng uống vài ba ly. Về nhà mặc dù bả nói: ”Lại rượu nữa...” nhưng bả cũng nghĩ : ”Đàn ông với nhau th́ cũng có giao tế” mà bỏ qua cho tôi. Tôi nghĩ đôi khi chúng ta cần rộng lượng với nhau. Con người ta ai ai cũng t́m cách bảo vệ cái thế của ḿnh hay thủ lợi cho chính ḿnh. Tuy nhiên tôi có thể nói rằng nếu ai đó dùng những sáo ngữ để che đậy th́ sau đó họ sẽ chỉ khổ mà thôi. Họ là những người cố dùng những ngôn từ chưa được ai dùng, hoặc giả như muốn uống rượu mà nhịn. Tôi nghĩ thay v́ cố nhịn như vậy, tự bộc lộ rơ rệt cái ư muốn của ḿnh ra th́ thoải mái chừng nào. Làm vậy th́ ai cũng thông cảm. Thí dụ khi tôi đọc sách, nếu sách viết những chuyện thật đẹp đẽ hay ho th́ tuyệt đối tôi không muốn đọc nữa. Rơ ràng là chuyện phịa. Mới đọc đă biết rồi. Không đến viếng nhà bạn cùng sở Nhân viên cùng làm một hăng, càng thân thiết với nhau th́ càng không nên đến nhà thăm viếng lẫn nhau. Tại sao vậy ? Bởi v́ nhà nào cũng có cái bí mật riêng, có con cái, có sở thích khác nhau. Không ai muốn bị người khác ḍm ngó mà cũng không muốn ḍm ngó chuyện thiên hạ. Thấy những thứ như vậy th́ rốt cuộc sẽ có những t́nh cảm không hay, như ganh đua hay ganh tị. Như vậy th́ phiền lắm. Có đến cũng không được ǵ. Ngay cả như anh Fujisawa làm phó giám đốc là người rất tâm đầu ư hợp với tôi, tôi chỉ gặp anh trong những lần hội nghị ở hăng mà thôi. Anh không đến nhà tôi mà tôi cũng không đến nhà anh ta. Tôi nghĩ như vậy là được rồi. Hăy trở về với t́nh yêu nhân loại và ḷng tôn trọng đạo đức Tôi không phủ định chuyện có những giao ước kư kết giữa hai quốc gia. Đó là điều cần thiết để duy tŕ một quan hệ hỗ tương tốt đẹp. Tuy nhiên chúng ta phải sợ một điều là những giao ước, những quy chế đó có thể tự nó đi ra ngoài phạm vi chúng ta mong muốn. Đôi khi, nó có thể trở thành những quyết định rất chi li, méo mó, không hợp lư. Đối với loài người hay con người văn minh tiến bộ, những biến đổi như vậy là không có giá trị. Phải nhớ rằng những quy chế quốc tế là do con người đặt ra. Tôi nghĩ đă đến lúc chúng ta hăy trở về với t́nh yêu nhân loại hay ḷng tôn trọng đạo đức, cao cả hơn nhiều những quy chế quốc tế, để suy nghĩ lại về mậu dịch và thương mại giữa các nước. Người ở cấp trên hăy bước xuống Công ty nào cũng có người ở cấp trên và người ở cấp dưới. Để được lên chức, người ở cấp dưới phải cố gắng thật nhiều. Và để cho tất cả mọi người đều có một vị trí b́nh đẳng th́ không phải chỉ một hay hai người, mà tất cả mọi người đều phải leo lên. Nhưng đưa tất cả lên không sót một ai là một điều rất khó thực hiện. Mặt khác, người ở cấp trên bước xuống là một điều tương đối dễ. Nếu người có năng lực bước xuống dưới và trở thành bạn của mọi người, th́ đương nhiên là năng lực của họ sẽ được mọi người chung quanh công nhận. Tự nhiên họ sẽ được mọi người chọn làm lănh đạo và chắc chắn họ sẽ phát huy năng lực đó đến mức tối đa. Trước tiên, người ở cấp trên phải bước xuống một bước và cùng mọi người cố gắng leo lên. Chủ nghĩa dân chủ dựa trên và được thúc đẩy bởi tinh thần tự giác về quyền lợi và nghĩa vụ rơ rệt của tất cả mọi người. Tương tự như vậy, tôi nghĩ nền văn hóa hiện đại có thăng hoa được là do sự tiến bộ về trí tuệ của tất cả mọi người. Đặc biệt ở thời đại khoa học ngày nay, chỉ với một phát minh của một thiên tài không thôi th́ thật là khó mà nâng tŕnh độ của toàn xă hội lên một bực cao hơn. Tôi nghĩ phải xem tŕnh độ hiểu biết về khoa học của toàn dân là nền tảng. Dựa trên đó, phát minh của thiên tài mới được phát huy có hiệu quả và trở thành có ích cho sự phát triển của xă hội. “Sắc tức thị không, không tức thị sắc” là tinh túy triết học của người Nhật. Do đó, một đặc tính của văn hoá Nhật Bản là tính mập mờ. Và người Nhật có khả năng lư giải được những vấn đề không thể nói rơ rệt là No hay là Yes. Cái mập mờ giống hệt như buổi hoàng hôn vậy, vừa là ban ngày vừa là ban đêm. Nếu đem Yes hay No để phân định tất cả mọi chuyện th́ thế giới sẽ trở thành nhỏ hẹp. Công dụng của cái mập mờ là không bị lâm vào ngơ cụt. Có liên kết lưng chừng tứ phía, th́ phía nào cũng c̣n có thể phát triển được. Có lúc chuyên viên kỹ thuật cũng cần mập mờ, nhưng không được lạm dụng cho mục đích bất chánh. Biết sử dụng cái mập mờ đúng chỗ, đúng lúc th́ công việc sẽ tiến triễn suôn sẻ. Mặc dù đang sống trong thời đại dư thừa thời giờ, ở Nhật c̣n tồn tại một quan niệm hay thói quen có thể nói là rất có hại. Đó là quan niệm “Làm việc là đạo đức, vui chơi là tội ác”. Từ xưa, quan niệm này đă được giáo dục và khắc sâu vào tâm năo của mọi người. Cái tư tưởng cũ mang đặc tính Nhật Bản này tuy coi “vui chơi” là có vấn đề, nhưng không tước đoạt được cái tâm ham vui của con người. Những người có tiền bạc và thời giờ đă t́m cách giải trí bằng những tṛ chơi có thể tránh cặp mắt ṭ ṃ chung quanh. V́ vậy, thú tiêu khiển của người Nhật hầu hết là ở trong nhà. Trong thời đại mới, mang quan niệm cũ như thế th́ không ổn. Để vui sống và xử dụng hữu hiệu hơn nữa th́ giờ nhàn rỗi càng ngày càng tăng, chúng ta phải từ bỏ quan niệm “vui chơi là tội ác”. Và chúng ta cần chuyển quan niệm đó sang “Lao động là đạo đức, vui chơi cũng là đạo đức”. Chuyện này xảy ra khi tôi c̣n là học tṛ năm thứ ba hay thứ tư ở một trường tiểu học. Hôm đó trường có tổ chức lễ sinh nhật Thiên Hoàng. Mẹ tôi thắt cho tôi một dây lưng mới, màu xanh trên chiếc áo kimono cũ đă sờn. Ḷng tự hào, tôi khoan khoái đến trường, nhưng dây lưng đó thật sự là của mẹ tôi. Chúng bạn trông thấy, trêu chọc quá chừng “Coi ḱa, dây lưng của mày là của đàn bà”. Không chịu đựng được, tôi khóc trở về nhà. Từ ngày đó, tôi nghĩ rằng dùng màu sắc để phân biệt nam nữ là chuyện kỳ quặc. Con người ta phải ăn mặc theo sở thích cá nhân, không thể bị ảnh hưởng bởi màu sắc hay thời trang. Bây giờ tôi vẫn nghĩ như vậy nên khi th́ tôi mặc áo màu đỏ, khi th́ theo thời trang tôi thích. Nếu không có can đảm và quyết đoán th́ sẽ không có kiểu mẫu tốt. Cái mà chúng ta cần có nhất không phải là tiền bạc, cũng không phải là máy móc. Cái chúng ta cần nhất là tính mềm dẻo khi quan sát, tư duy và suy tưởng. Ư tưởng là từ con người. Ư tưởng xuất sắc được những con người xuất chúng nghĩ ra. Chúng ta không thể kỳ vọng những người đầu óc thủ cựu, những đầu cứng ngắc như đá có những ư tưởng mới mẻ. Những người như thế này phải mau mau mà sửa đổi. Trước hết, phải đập bể những đầu cứng. Cứng ở tŕnh độ thông thường th́ không phải bi quan. Luôn luôn tâm niệm để có một cái nh́n bao quát toàn diện và lắng nghe học hỏi cái hay cái tốt từ người khác. Đồng thời khi chế tạo đồ vật, không phải chỉ áp dụng một phương pháp mà phải nghĩ đến những phương pháp khác nữa. Nếu chúng ta không suy nghĩ kỹ lưỡng về dây chuyền chế tạo hàng loạt, th́ chúng ta sẽ tạo ra một hăng xưởng nơi đó công nhân bị máy móc điều khiển. Khi hăng chỉ có chừng mấy chục công nhân thôi, tôi tin tưởng rằng chế tạo là tranh thủ với thời gian và tôi đă truy t́m một thể chế để sản xuất hàng loạt. Trước hết, tôi cố gắng tạo một hăng xưởng mà nhân viên trẻ tuổi có thể đồng thuận với cách làm việc. Bởi v́ tôi nghĩ rằng nếu không có sự đồng thuận, những sản phẩm được chế tạo bởi những nhân viên làm việc một cách miễn cưỡng sẽ không làm sao mà có phẩm chất tốt hơn tiêu chuẩn quốc tế được. Hơn nữa, mỗi nhân viên phải xem công việc của ḿnh là vấn đề của chính ḿnh mà t́m cách cải thiện cho đến khi đạt được ư mong muốn. Hồi xưa trên bản thành tích gửi về nhà có 5 thứ hạng theo thứ tự là Giáp, Ất, Bính, Đinh và Mậu. Bị chấm Mậu có nghĩa là rớt. Tôi th́ không bị chấm Mậu nhưng toàn là Đinh. Thành tích như vậy th́ tôi không muốn đưa cho cha mẹ tôi coi, nhưng cha hoặc mẹ tôi phải đóng con dấu “本田 (Honda)” vào bản thành tích. T́m măi không ra con dấu, tôi cắt một miếng cao su từ lốp vỏ xe đạp, làm con dấu ấn Honda rồi đóng trên bản thành tích. Tôi kể chuyện này cho tụi bạn nghe th́ đứa nào cũng muốn tôi làm dấu ấn cho nó. Nên tôi khắc cho những tên như là Satake (佐竹) hoặc Suzuki (鈴木). Nhưng chuyện này bị lộ tẩy. Nguyên nhân là những họ như Suzuki hoặc Satake viết chữ Hán không đối xứng như chữ Honda nên tôi đă khắc sai. Tôi đă phải suy nghĩ rất nhiều, thế này thế nọ về vấn đề ma sát mậu dịch. Rốt cuộc th́ tôi nghĩ làm như hăng chúng tôi th́ không có ǵ là phải lo. Nghĩa là chế tạo tại xứ người. Cái ǵ cũng chế ở Nhật rồi cố mà bán cho nên có vấn đề. Bạn có nghĩ vậy không ? Nước Mỹ từng tự hào có kỹ thuật rất cao về chế tạo ô-tô nhưng nay bị Nhật Bản đuổi kịp v́ kỹ thuật của họ đă lỗi thời. Họ phải cảm thấy buồn chứ. Họ cũng có thể cảm thấy là họ bị “xâm lược”. V́ vậy tốt hơn hết là hợp tác với họ trong việc chế tạo. Mục đích của công ty không phải là chiếm nước người ta, mà là tạo lợi nhuận qua việc chế tạo. Biên giới không ăn nhằm ǵ hết. Không cần biết đối tác là người nước nào, cứ làm việc chung là được. Ḿnh càng mạnh th́ ḿnh càng cần phải nghĩ cho người ta. Tôn trọng cá tính là một điều rất quan trọng, tương đương như sự tự lập của chính con người chúng ta. Hồi xưa tiêu chuẩn để phán đoán vẽ tranh có giỏi hay không là ở chỗ vẽ có giống thật hay không. Trẻ con bây giờ vẽ trái táo th́ vẽ theo ư muốn của chúng. Tại sao? Bởi v́ giáo dục đă thay đổi theo chiều hướng chú trọng đến cá tính tiềm ẩn trong tác phẩm và phát triển cá tính ấy. Tuy nhiên, vấn đề ở đây là nền tảng trong cách thưởng lăm tranh vẽ bây giờ là cách thưởng lăm đă bị giáo dục hay chịu ảnh hưởng từ những kinh nghiệm trong quá khứ. Nó không thoát khỏi thành kiến xem thường cá tính. Tôi không muốn nền giáo dục mới mẻ mà chúng ta gầy công gây dựng bị đập vỡ bởi những người lớn tuổi hết chỗ cứu chữa như thế ấy. Kiểu mẫu mới hay ư tưởng mới không thể được phát sinh từ những con “ếch ngồi đáy giếng” hay những con “ngựa kéo xe”. Khi tạo ra một món hàng, v́ đối tượng của nó là quần chúng, chúng ta phải hiểu thấu mọi người muốn cái ǵ. Phỏng vấn những nhân viên làm việc ăn lương tháng ở thành phố về khuynh hướng sinh hoạt ở nông thôn là chuyện vô ích. Tương tự như vậy, đột nhiên hỏi cảm tưởng của những người hằng ngày chỉ cầm liềm cuốc về thời trang cũng là chuyện vô ích và không có ư nghĩa. Những kế hoạch trên bàn giấy, không đếm xỉa ǵ đến quần chúng th́ không thể nào thực hiện được. Quần chúng là những nhà phê b́nh nghiêm khắc, có cái nh́n sâu sắc. Tốt hay xấu quần chúng biết ngay. Tuyệt đối không thể qua mắt quần chúng được. |
.........................
< Bản bổ sung mới nhất : May 25th 2010 >
®
"Khi phát hành lại bài viết
của trang này cần phải có sự đồng
ư của dịch giả (duyennguyen67@hotmail.com
)
và ghi rơ nguồn lấy từ www.erct.com