Tôi luôn nói với nhân viên là “hãy làm vì hạnh phúc của mình”. Làm cho mình chớ đừng làm cho công ty. Công ty là thứ yếu. Ai cũng vậy, bản thân mình mới là quan trọng. Có thể nói công ty là phương tiện để giúp cho từng cá nhân nhân viên được hạnh phúc.

Người Nhật đặc biệt nỗ lực làm việc cho công ty của mình chớ ít nghĩ đến cả đất nước hay hạnh phúc cá nhân. Từng cá nhân bị che lấp bởi công ty hay tập thể lớn, họ không thật sự cởi mở, làm việc một cách thích thú. Nếu tất cả nhân viên đều làm việc vì hạnh phúc của mình thì tự nhiên công ty sẽ phát triển thôi.

Sản phẩm rất thật thà. Tư tưởng của nhà sản xuất cũng được thể hiện rõ trên sản phẩm.

Sản phẩm không bao giờ nói dối, mà cũng không biện hộ. Đối với nhà sản xuất, mỗi một sản phẩm tượng trưng cho cả công ty. Xã hội sẽ đánh giá công ty qua sản phẩm đó. Tuyên truyền quá đáng hay biện hộ đều vô ích. Ngôn ngữ hay văn chương có thể có giả dối, nhưng sản phẩm thì không bao giờ biết nói dối.

Khi xã hội phát triển chậm thì vốn là yếu tố quan trọng trong kinh doanh. Vốn mới là yêu cầu căn bản nhất trong kinh doanh. Chẳng hạn các sản phẩm cần thời gian chế tạo dài như tương và nước tương thì phải ai có vốn lớn mới làm nổi. Chính vì thế cho nên phần lớn các nhà làm tương và nước tương đều là tay tư sản ở địa phương. Tuy nhiên, thời đại hiện nay, khi những việc ngày xưa cần đến 10 năm, 20 năm, nay có thể làm được trong vòng chỉ có một năm hay thậm chí nửa năm thôi, thì sáng kiến trong kinh doanh quan trọng hơn vốn.

Có thể nói tiến bộ nhanh chóng hiện nay đã đảo ngược tầm quan trọng trong kinh doanh của vốn với sáng kiến. Đúng là sắc tức tự không, không tức thị sắc.

Nhật Bản chẳng có tài nguyên gì cả mà chỉ có con người. Con người là vốn quý nhất trên thế gian này. Thế nhưng nếu con người chẳng cho được sáng kiến nào thì cũng chẳng quý báu gì. Sống ở một nước đảo, muốn sinh tồn, từng người Nhật phải có nhiệm vụ đưa ra sáng kiến.

Công ty chúng tôi ngày nay được như thế này không phải là nhờ sáng kiến của một mình tôi hay ông phó tổng. Có lẽ trong các công ty trên thế giới này chỉ công ty tôi là có tổ chức thi đua sáng kiến. Có thi đua về thể lực thì cũng phải có thi đua về trí tuệ chớ. Có điều nếu chỉ treo giải thưởng bằng tiền thì chỉ giống như đố vui mà thôi. Điều quan trọng là phải biết áp dụng khi thấy sáng kiến hay.

Thú thật, khi xã hội đồn đãi về con trai của mình, tôi đã có lúc dao động. Tôi rất bướng, nên có lúc đã định cho con vào làm trong công ty, để nó phấn đấu cho mọi người thấy rằng điều họ đồn đãi là tầm bậy.

Tuy nhiên, tôi liền lấy làm xấu hổ khi thấy mình đã suy nghĩ như vậy. Điều đó có thể dễ làm, nhưng giả sử con tôi có trở thành nhà kinh doanh ưu việt đi nữa thì triết lý lâu nay của tôi sẽ tan như mây khói. Tôi cũng đã nghĩ thế này : con tôi chỉ có một đứa, nhưng nếu xem nhân viên cũng là con của mình thì tôi có đến hàng ngàn đứa con. Nếu chỉ vì đó là con mà cho lên thay mình thì chẳng hóa ra phụ rẫy mấy ngàn đứa con khác hay sao ?

Khi lập nhà máy sản xuất xe gắn máy ở Mỹ, tôi mới hiểu rằng nếu người Âu Mỹ ý thức được việc làm của họ thì rất đáng sợ. Họ có sức vóc. Tuy nhiên họ lại có khuyết điểm là chỉ biết làm phần việc của mình thôi. Còn phần của người khác thì thây kệ. Chẳng hạn đang siết con ốc mà hết giờ làm thì cứ bỏ đó ra về. Sáng hôm sau, người khác tới chỉ làm phần của họ, bỏ nguyên công việc đang dở dang của người hôm trước. Nếu là người Nhật thì không thể có chuyện đó. Có điều nếu một khi hiểu rõ lý do phải siết con ốc ở đó thì họ sẽ còn nghĩ ra những việc quan trọng hơn nhiều. Đó là điều đáng ngại.

Tôi rất giỏi quên. Chuyện gì đã qua là cho quên luôn. Không như thế thì trong đầu không thể nảy ra ý tưởng mới. Nói vậy chớ trước kia tôi chỉ là thợ máy thôi. Bây giờ nói đến máy móc là phải có cả điện tử, có cả hóa học, đủ thứ dính vào. Nói cho ngon lành là không bỏ qua quá khứ thì không có tiến bộ, chớ đầu óc của tôi bây giờ có làm gì cũng hoàn toàn mù mịt, chả biết gì hết.

Làm bộ biết thì chỉ là giả dối thôi. Như thế thì chẳng có gì mới được. Đến thế rồi thì chỉ còn cách mạnh dạn rút lui. Cứ bám riết quá khứ của mình thì chẳng làm được gì cả. Phải nói tôi rất có tài quên quá khứ.

Buôn bán cũng phải cạnh tranh khốc liệt giống như đua xe. Dù không đổ máu nhưng có thể nói ai cũng nghĩ đó như là một cuộc chiến tranh. Lơ đễnh một tý thì sẽ bị đánh gục ngay. Tôi có thể khẳng định như thế qua kinh nghiệm bắt buộc phải làm việc nhiều năm trong thế giới đó. Xã hội có thể yên bình, nhưng thương mại trong cơ chế tự do cạnh tranh thì vẫn luôn luôn khốc liệt chớ không thay đổi. Thử tưởng tượng như đua xe, điểm khởi đầu có giống nhau đi nữa, nhưng chạy một lúc rồi thì sẽ có hơn thua. Có thể do nhiều yếu tố. Chẳng hạn như may rủi. Nhưng phần lớn vấn đề nằm ở chỗ căn bản suy nghĩ về cuộc đua đó.　

Ngày xưa đi làm mướn để học nghề mà mong được truyền nghề ngay là sai lầm to lớn. Đợi cho đến lúc có người khác tới thay chỗ mình cũng mất sáu tháng, một năm, trong thời gian đó thì mình chỉ làm được những việc như giữ em, dọn dẹp mà thôi.

Cơm sáng hay canh tương đều do chị ở dọn sẵn. Muốn được bới cơm nhiều hay thêm được miếng thịt heo trong chén canh, dù đó chỉ là miếng da còn cả lông đi nữa thì phải dậy sớm hơn chị ở để giúp quét dọn. Hồi nhỏ khi đi ở học nghề tôi đã phải chịu cực chịu khổ để hiểu được cuộc đời theo quan niệm của xã hội. Nhờ đó mà có thể cảm thông được với người khác.

Tôi là chuyên viên kỹ thuật nhưng rất quan tâm nghiên cứu kiểu mẫu, hình dáng sản phẩm. Mới đầu, tôi nghĩ cần phải học một cách có hệ thống nên cho rằng thiết kế mẫu mã khó hợp với mình. Nhưng bây giờ nghĩ lại cho cùng thì vấn đề nằm ở chỗ làm sao để tạo ra được hình dáng, màu sắc, đường nét xuất sắc nhất mà mình mong muốn.

Thế là tôi thay đổi tư duy. Tôi tự tin là có thể mình sống trung thực với chính mình hơn bất cứ ai khác. Mình đừng tự lừa dối mình, hãy suy ngẫm lại để tìm cách tạo ra được cái mình thích, chắc chắn cái đó sẽ thành kiểu mẫu mới.

Tôi vừa tôn trọng lý thuyết vừa tôn trọng kiểm chứng. Khi thiết kế thì có lý thuyết, nhưng sẽ dùng đủ mọi phương pháp để đạt kết quả tốt nhất như mục đích đề ra.

Kỹ thuật rất lạ. Khi thì thực hiện dễ dàng đúng như lý thuyết, nhưng có khi lại cho kết quả chẳng ngờ chỉ vì khác biệt một chút trong quá trình. Có kinh nghiệm lâu năm thì linh tính sẽ báo “à có cái gì đây”. Thế là bắt tay vào kiểm chứng. Khi làm việc gì, nếu cách này không được thì phải làm cách khác. Và đó sẽ trở thành kinh nghiệm mới tiếp tục tích lũy.

Anh Fujisawa Takeo, phó tổng giám đốc công ty, về hưu cùng với tôi, thời gian đầu có nói với tôi như thế này: anh lý sự rất giỏi, nghe có lý, hấp dẫn người khác. Nên nếu công ty thất bại, tôi sẽ lập tôn giáo mới để cho anh làm giáo chủ, còn tôi đi quyên tiền cho. Giả sử lúc đó tôi làm giáo chủ thì chắc là sẽ theo đuổi triết thuyết duy lý đến cùng, hoàn toàn khác với các tôn giáo hiện có. Không phải để thuyết giảng về những điều lạ lùng khó hiểu của cuộc đời, mà sẽ theo đuổi một loại triết học có tính phổ biến, chấp nhận được, giải quyết vấn đề một cách lô gích, dễ hiểu đối con người hiện nay. Tôi chẳng tin gì cả, chính vì thế mà có thể trở thành một ông giáo chủ mới mẻ không biết chừng.

Kẻ biết dùng người là kẻ có thể cảm thông với người khác. Mà ai cảm thông được lại hay băn khoăn, trăn trở. Kẻ chưa từng băn khoăn thì không thể biết dùng người. Tôi nghĩ như vậy.

Ngoài ra để dùng người thì tự mình cần phải thích cái dáng dấp đẹp đẽ, ngon lành. Tức là muốn người ta thích mình, khen mình. Mới nghĩ thì thấy điều này chẳng là gì cả, nhưng đó là một chân lý. Dáng dấp đẹp đẽ giống như thiết kế mẫu mã. Xe mà mẫu mã không đẹp thì không thể bán được. Dáng đẹp là một trong những yếu tố cơ bản để cho người ta thích mình.

Tôi … nể vợ. Cho nên có những việc phải nhờ đến vợ. Trong công ty mà có người giỏi thì tôi cũng nhờ họ giúp mình. Người nào cứ luôn luôn chứng tỏ mình mạnh, mình giỏi thì không được, chẳng hấp dẫn. Mọi người xung quanh sẽ ngại mà xìu luôn.

Khi tranh luận với con hay nhân viên, bị yếu thế là tôi bực lắm, không thể chấp nhận thua ngay được. Mà sau đó mới nói với người khác là “nó nói đúng”. Rồi chuyện đó thế nào cũng đến tai con mình hay nhân viên mình. Như vậy mới hay. Bởi vì khi biết được suy nghĩ của mình hay hơn cấp trên thì họ sẽ tự tin. Và thế là con mình hay nhân viên sẽ tiến bộ.

Xe hơi là một sản phẩm có rất nhiều yếu tố đa dạng, phải có trách nhiệm bảo đảm an toàn cho người lái trong thời gian dài. Cho nên không thể bỏ qua bất cứ một bộ phận hay yếu tố nhỏ nhặt nào dù không thấy được. Chẳng hạn như mức độ tốn xăng, nếu chỉ làm sao cốt cho mấy chiếc xe đưa đi kiểm tra đạt tiêu chuẩn mà thôi thì không sớm thì muộn, công ty sẽ xuống dốc, không cách nào cứu vãn nổi. Ngoài ra các lãnh vực chuyên môn ngày càng chia nhỏ, nên tinh thần ỷ lại vào các lãnh vực khác có thể làm cho công ty gặp nguy cơ thất bại. Cần phải có cơ sở triết lý vững và không ngừng nỗ lực để loại bỏ tinh thần ỷ lại đó, phải có tinh thần trách nhiệm và lòng tự hào về công việc của mình.

Honda chính thức xâm nhập vào thị trường Mỹ từ năm 1959. Lúc đó Mỹ đang lo phát triển ngành ô tô nên lãnh vực xe máy bị bế tắc về kinh doanh cũng như về kỹ thuật. Chúng tôi mới nghĩ ra cách quảng cáo xe máy như là một dụng cụ vui chơi, giải trí, bởi vì thấy rằng muốn bán cho thị trường Mỹ mà cứ nhấn mạnh yếu tố thực dụng như vẫn làm thì sẽ không thành công. Chúng tôi đã chế tạo các loại xe máy để cho phụ nữ, trẻ con đều chạy được dễ dàng. Chúng tôi đã liên tục quảng cáo trên các tạp chí nổi tiếng như là Times , Life để mong thay đổi ấn tượng của các anh chàng chạy xe bạt mạng. Có vẻ đây là lối quảng cáo mới mẻ chưa từng có ở Mỹ nên xe bán chạy như tôm tươi.

Nói đến triết học thì người ta thường nghĩ tới các học giả suốt ngày nghĩ ngợi chuyện khó khăn vớ vẩn đâu đâu để tranh cãi suông với nhau. Nhưng thật ra trong cuộc sống hàng ngày ai cũng có triết lý của mình.

Tư tưởng kinh doanh, các nguyên tắc cơ bản của công ty cũng là một loại triết học. Các nhà kinh doanh luôn đánh giá, phán đoán theo triết lý của mình. Lãnh đạo cũng có triết lý của người lãnh đạo. Tinh thần trách nhiệm, chăm sóc, quan tâm đến nhân viên cũng là một triết lý. Trong gia đình thì có triết lý của người làm cha, làm mẹ để quản lý gia đình, dạy dỗ con cái. Chẳng phải lý thuyết gì khó khăn mà là tìm hiểu tâm hồn người khác, suy nghĩ cho vai trò của họ.

Ngày nay trẻ con không còn tụ tập chơi đùa chung với nhau. Chớ lúc còn bé, chúng tôi vẫn tụ tập chơi đùa với nhau. Con trai thì thích đánh đấm, nên chơi cái gì cuối cùng cũng đến trò làm lính. Có khi chọi đá vào nhau. Những trò chơi mà các bà mẹ cưng con quá đáng như hiện giờ nghe được chắc phải giật nẩy mình. Nhưng trẻ con qua những kinh nghiệm mạo hiểm hàng ngày đó, chúng sẽ phân biệt được cái nào là nguy hiểm thật sự, cái nào thấy nguy hiểm mà thật ra là an toàn.

Trẻ con sẽ ngày một trưởng thành trong môi trường thiên nhiên với những trò mạo hiểm rợn tóc gáy đó.

Tôi phê phán cách giáo dục hiện nay là nhồi nhét kiến thức, nhưng không chủ trương xem thường giáo dục. Có điều, mở rộng phạm vi học tập quá rộng mà lại không đi sâu, bắt trẻ con phải chịu gánh nặng không cần thiết thì không tốt.

Theo lối học vấn bây giờ thì học thuật, kỹ thuật ngày càng đi sâu vào chuyên môn . Trước kia nói điện thì là điện, kim loại thì là kim loại, đơn giản như thế đã hiểu. Còn bây giờ trong đó lại chia thành vô số lãnh vực nhỏ, có chuyên gia nghiên cứu. Vì thế tôi nghĩ rằng nếu cho học rộng mà không đi sâu thì không thể theo kịp thời đại.

Ông Masuda Kozo, một nhân tài cờ tướng nổi tiếng đã đến thăm trung tâm nghiên cứu của công ty Honda chúng tôi ở thành phố Wako, tỉnh Saitama.

Vừa bước chân vào phòng khách ông đã lên tiếng : công ty dùng con chốt tài quá. Trong cờ tướng ^[[1]], khi con chốt thâm nhập sâu vào được lãnh địa của đối phương rồi thì sẽ trở thành con tướng ^[[2]]. Cho nên không dùng con chốt giỏi thì không đánh cờ hay được.

Kinh doanh cũng vậy. Có lẽ khi ông Masuda đến thăm, thấy thái độ của người bảo vệ hay các cô tiếp tân rất đàng hoàng nên mới nói như thế. Tôi lấy làm phục, đúng là người tài mới có được cái nhìn như thế, khác với người thường.

Tôi không vẽ tranh trừu tượng. Tôi triệt để vẽ theo lối tả chân thật là sơ đẳng, thật là cụ thể.

Có lẽ vì mình là kỹ thuật gia nên quen tính rồi. Mẫu vẽ và tranh không bằng nhau là không chịu được. Nếu vẽ nhỏ lại phân nửa thì phải đúng phân nửa mới được. Không thì lương tâm nó cắn rứt. Đó là chỗ khác với các họa sĩ có nghệ sĩ tính.

Giống như vẽ các loại tĩnh vật như trái táo trên dĩa, khi vẽ phong cảnh như núi Phú Sĩ hay ven sông Tenryu quê tôi, tôi đều vẽ thật sát với cảnh thật. Phải đi đến tận nơi, vẽ thật kỹ.

Tuổi trẻ nói ngắn gọn là không có quá khứ. Nhờ không có kiến thức nửa vời nên lúc nào cũng có thể ở trong tư thế sẵn sàng tiến tới. Cảm nhận hiện thực bằng trực giác, ngắm nhìn sự vật với đầu óc mới mẻ, không câu nệ. Từ đó có thể đề ra những sáng kiến mới lạ làm người lớn phải giật mình. Đó là đặc điểm lớn nhất của tuổi trẻ.

Tôi nghĩ rằng thanh niên đem hết cả năng lượng của mình ra để lăn xả làm việc gì đó là hình ảnh đẹp. Trong xã hội có rất nhiều thanh niên còn trẻ mà cứ lo để ý, sợ xung quanh, sống thậm thụt, chui rúc. Như thế thì không khác gì người già mang lớp vỏ thanh niên. Nếu đúng là trẻ thì phải mạnh dạn nói lên tiếng nói, ý kiến của mình, không phải e ngại gì người khác.

Con người không ai sống lẻ loi được. Cuộc sống có nhiều mối quan hệ và mình chịu ơn của vô số người khác. Cho nên nếu muốn cuộc sống hạnh phúc hơn, đương nhiên ta không thể xem thường mối quan hệ với mọi người. Cần phải duy trì mối quan hệ này cho thật trọn vẹn, trong đó yếu tố tín nghĩa là cốt lõi, đồng thời phải đền đáp lại công ơn của người khác. Tức là phải xây dựng lòng tin với nhau.

Tôi nghĩ tin cậy là thế này. Thứ nhất là tình thương - mình thương người và được người thương. Thứ hai là phải giữ lời hứa. Thứ ba là làm sao để cho người khác có lợi. Tức là trong cuộc sống hàng ngày và qua công việc, mình ráng làm ơn được cho nhiều người. Tất cả tóm lại chỉ có chừng đó.

Có hai yếu tố để tạo ra thời trang. Đó là mô phỏng và óc sáng tạo. Thời trang được dựng lên nhờ óc sáng tạo, tức là tự mình suy nghĩ ra. Sau đó là mang đi trình diễn, bán cho khách hàng. Đây là mô phỏng. Tâm lý của thời trang là thấy ai làm gì thì bắt chước. Sáng tạo là làm ra cái mới, còn mô phỏng là tạo ra thời trang.

Đối với các nhà sản xuất thì đặc tính mô phỏng của quần chúng là rất quý. Tuy nhiên nếu đứng trên lập trường sản xuất hàng hóa thì không được phép bắt chước, mà phải theo đuổi tinh thần sáng tạo. Nhưng nếu quá xa rời đặc tính mô phỏng của quần chúng thì quần chúng không thể theo được.

[1] Cờ tướng của Nhật mặc dù tương tự với cờ tướng Việt Nam và Trung Quốc, nhưng có nhiều đặc điểm rất khác. Chẳng hạn có thể dùng lại quân cờ đã cướp được của đối phương để làm quân cờ của mình.

[2] Tạm dịch là con tướng, đứng hàng thứ 2 sau vị trí tối cao là ông vua.