Con người muốn tiến bộ, trước hết phải dám bước tới một bước. Dù gặp khó khăn, chỉ khi nào bắt tay vào việc, mới biết. Có vấp thất bại là ở bước đầu tiên này. Nhưng theo tôi thất bại đó giúp ta đạt tiến bộ về sau. Còn cứ chần chừ đứng ỳ một chỗ thì chẳng làm được trò trống gì.

Ta có câu “Khỉ leo cây có ngày cũng trợt” ngụ ý răn mọi người đừng có tự mãn mà bất cẩn. Tôi không bao giờ tha thứ những thất bại vì bất cẩn. Vì sao? vì sự khoan hồng chỉ đáng dành cho các hành động muốn cầu tiến, hướng thượng. Tôi chỉ khích lệ những con khỉ nào muốn thử cách leo cây mới. Dù có bị trợt, bị té tôi cũng cho đó là kinh nghiệm quý báu đáng khuyến khích, đáng khen.

Nếu nghĩ người ta làm việc gì cũng chỉ vì đồng lương thì theo tôi đó là cách suy nghĩ vô cùng sai lầm. Thật ra con người có cái chí khí của nó. Chẳng hạn, khi tôi đội cái nón đỏ dự trò chơi thể thao do hãng tổ chức. Bên nón đỏ thắng hay bên nón trắng thắng thì cũng chỉ là chuyện chơi đùa, có ăn nhằm gì đâu. Thế mà khi tôi đội cái nón đỏ lên thì tôi cố hết sức giật dây đến nỗi ngày hôm sau cái lưng vẫn còn đau. Có bao giờ tôi làm việc dữ đến nỗi đau lưng như thế đâu. Đó có phải vì đồng lương đâu.

Tôi cho rằng người nào chỉ vì tiền mà làm việc, thì đó là người đáng thương hại nhất trên đời này. Điều tôi muốn nói là con người phải có chí khí, Chính nhờ có chí khí mà khi gặp khó khăn, nó giúp ta có đủ sức để vượt qua.

Làm việc gì cũng phải tìm cách đổi mới và bắt tay vào việc gì cũng nên có lối nhìn mới. Ngay cả bây giờ, đối với tôi, đi thăm nhà máy Honda là cả một niềm vui lớn, vì lần nào đi tôi cũng nhận ra một số thay đổi, một số điều mới mẻ.

Thấy tôi đi dọc theo dây chuyền lắp ráp, mấy người thợ trẻ bắt chuyện, chỉ cho tôi biết “chỗ này đã đổi thế này, năng suất tăng lên thế này, công việc đỡ mệt hơn trước”. Nét mặt người nào cũng hớn hở. Nhất định họ không phải là loại người bị máy móc nô lệ. Chính họ là những người mang tinh thần muốn biến ngày mai tốt hơn hôm nay, muốn xây dựng một tương lai sáng lạn hơn hiện tại.

Có lần khách nước ngoài đến nhà chơi, cùng nhau ăn uống. Tôi rất mạnh rượu còn anh ta thì yếu, lăn ra ngủ. Tối đó anh tạ ói mửa liên miên. Người giúp việc lấy thau hứng đem đổ xuống cầu tiêu. Sáng hôm sau khách la om xòm, bị mất hàm răng giả. Khổ một nỗi, đây là loại cầu tiên hầm, ai chịu xuống mò thì mới tìm được.

Đây là dịp để tôi chứng tỏ tôi có gan làm chuyện không ai dám làm. Tôi tự cởi trần, leo xuống mò thỉ tìm được ngay, lấy lên rửa sạch, tẩy trùng rồi tự ngậm thử trong miệng mình, không thấy hôi hám gì. Tôi nhả ra, rửa lại, tẩy trùng thêm môt lần nữa rồi trao cho khách. Mọi người trố mắt ngạc nhiên, nhưng chuyện gì chứ chuyện đó thì tôi thản nhiên làm được.

Trong cuộc sống ai cũng có trong người một công tố viên, một luật sư và một ông chánh án. Vì thế tôi chia hành vi tự biện hộ ra làm 2 loại. Một loại tích cực để biện hộ cho chủ trương mình muốn thực hiện một điều gì mới cho cuộc đời tốt đẹp hơn, còn một loại biện hộ thứ hai thuộc loại tiêu cực, chỉ để bào chữa một cách nhạt nhẽo về thất bại của mình.

Hàng ngày ngoài xã hội, trong công ty hay cơ quan nhà nước, tràn lan không biết bao nhiêu là chuyện tự bào chữa. Dèm pha hãng khác, nói xấu nhau cũng là một loại biện hộ cho thất bại của chính mình. Có những cuộc họp mà từ đầu đến cuối người ta nói toàn chuyện bào chữa. Tất cả chỉ là hiện tượng thụt lùi. Theo tôi hành động biện hộ chỉ nên dùng làm phương tiện tranh luận cho chủ trương cầu tiến của mỗi người.

Ở đâu có đua tranh, ở đó có kẻ đứng nhất. Để có thể đứng nhất phải trải qua nhiều giai đoạn. Nhưng thắng hay bại thật sự chỉ thật sự bắt đầu sau khi ta đoạt được vị trí đứng đầu này.

Đúng là nhờ đứng nhất mà ta được tự do thử nghiệm mọi thách thức, thực hiện sáng kiến độc đáo của mình. Nhưng ta chỉ có thể thực sự thành công nếu ta ý thức rõ ràng vai trò của người đầu đàn, nếu không thì những hành động của ta chỉ nhuộm tính kiêu căng.

Người đứng đầu, trên nguyên tắc, được dành cho mọi quyền ưu tiên, vì thế chỉ khi nào người đứng đầu có đủ nhiệt tâm thực hiện lý tưởng cao cả phục vụ cho đời, thì sự chiến thắng mới mang ý nghĩa chân chính của nó.

Tuổi trẻ được hưởng nhiều đặc ân. Nhưng không phải vì thế mà muốn làm gì thì làm. Để có được một xã hội đàng hoàng, đương nhiên mọi người phải tuân theo luật lệ, giữ gìn trật tự chung. Để tự do của mỗi người được tôn trọng, mọi người phải tôn trọng quyền tự do của người khác.

Một khi muốn đòi quyền lợi thì phải thi hành nghĩa vụ của mình. Đó là nguyên tắc cơ bản của chủ nghĩa dân chủ.

Không thể đổ thừa lỗi lầm của mình cho người khác. Bất cứ ở trường hợp nào cũng vậy, phải hành động theo ý chí của mình. Nếu tuổi trẻ tập được thói quen cơ bản này tất sẽ hiểu được tự do có cái giới hạn của nó. Tuổi trẻ mà không tôn trọng lẽ phải thì có lúc sẽ mọc nanh như một con thú.

Tôi muốn tìm đất cất nhà máy lớn sản xuất xe máy. Chúng tôi bỏ công đi xem nhiều nơi, nhưng chỗ nào được điều này thì mất điều kia. Một hôm chúng tôi đến thị trấn X tỉnh Aichi, ông tỉnh trưởng dọn tiệc linh đình đãi đằng chúng tôi ở tiệm ăn sang, còn chuyện quan trọng tôi thực tình muốn biết thì họ không hề đả động tới. Tôi xoay sang anh Phó Tổng Giám Đốc nói: “Thôi chết rồi, mục đích của họ khác rồi!”. Hai đứa tôi nhìn nhau chán ngán.

Trong tình hình như vậy, chúng tôi đến thăm thành phố Suzuka ^[[1]]. Xong, chúng tôi quyết định chọn tỉnh này ngay. Lý do thật đơn giản, ông tỉnh trưởng chỉ đãi chúng tôi có một tách trà, ngay cả một miếng bánh cũng không có.

Thời đại này là thời đại mỗi ngày một mới. Kỹ thuật ngày một tiến bộ, sản phẩm mới xuất hiện đó thế mà bị lỗi thời ngay. Có người la ”Dân làm thợ mà không chịu học”. Ngày nay ngay cả dân kỹ sư, nếu không có khả năng nhìn thấy được xu hướng thời đại thì không thể kinh doanh. Không nên phân biệt thợ với kỹ sư, người bán hàng cũng vậy, ai cũng phải học, cố gắng trau dồi chính mình.

Phải nghe đài phát thanh, theo dõi các chương trình TV, xem xi-nê, đọc sách và giao du rộng rãi với mọi hạng người trong xã hội, tất cả đều là những cơ hội tốt để học hỏi. Học hỏi từ mọi người và sẵn sàng chia sẻ kiến thức của mình cho người khác. Nỗ lực ở cả hai chiều có tầm quan trọng ngang nhau. Còn cứ láng nháng thì sẽ bị bỏ lại đàng sau.

Không bao giờ tôi đem chuyện làm ăn bàn với vợ. Nhưng khi nào gặp lộn xộn bên lề chuyện làm ăn thì tôi lại hay hỏi ý kiến vợ. Thí dụ tôi hỏi vợ: “Anh này chơi được không?” Ngoài chuyện kỹ thuật ra, tôi rất dốt. Những lần như thế, vợ tôi có cách nhìn của đàn bà con gái rất hay, tham khảo được.

Vai trò của người vợ trong nhà có cái hay của nó. Vợ tôi cả đời bị tôi hành liên miên, đã nhiêu lần khóc hết nước mắt vì tôi, chịu đựng vì tôi, nên biết hết mọi chuyện về tôi dù nhỏ đến đâu. Cho nên chuyện gì liên quan đến tôi, bả nói đều trúng tẩy hết. Tôi chịu thua và hoàn toàn tin bả.

Tôi tin là con người ta nếu thực tình muốn, thì chuyện gì cũng làm được. Honda hồi mới thành lập, máy móc cũ, máy bị cháy, mua về tháo ra tự sửa lại mà dùng. Để chế bạc pít-tông, làm gì có tiền mà mua thiết bị phân tích kim loại, phải tự chế tạo lấy. Không có tiền thì tự bỏ công, moi óc ra mà làm, tôi đã một mực trung thành làm hết sức mình theo nguyên tắc đó.

Khi xây nhà máy, tôi tự trộn xi-măng làm bê tông lấy. Xây xong, không có kiếng lắp cửa sổ, tôi chế kiếng luôn. Kiếm kiếng bể về đem bỏ vô lò nấu cho lỏng ra, chế kiếng, mặt kiếng chỗ lồi chỗ lõm nhưng xài cũng được. Khi chưa có tiền mà chịu moi óc, ráng hết sức làm thì chuyện gì cũng xong thôi.

Theo tôi, nếu ta vẽ đường biểu diễn về số người có tài thì nó sẽ giống như hình ngọn núi Phú Sĩ . Nghĩa là người tài cao thì ít mà người loàng xoàng thì nhiều vô số. Nước nào cũng vậy, xã hội nào, xí nghiệp nào cũng vậy.

Làm sao để một quốc gia, một xã hội đừng đánh mất sức sống, duy trì được phồn vinh hay để một xí nghiệp có thể phát triển liên tục được mãi mãi? Đó là phải làm thế nào tạo được một mục đích chung để mọi người dù tài cán khác nhau cũng có thể chia sẻ, cùng nhau góp sức thực hiện mục đích đó. Tôi muốn nhấn mạnh: tinh thần bình đẳng, ý thức đồng bạn đóng một vai trò vô cùng quan trọng.

Con người không phải là máy móc, việc gì cũng nên nhìn với tấm lòng của mình thì mới biết, nếu không thì mất cả tình người.

Tình người trong một người đã yêu khác với một người chưa hề biết yêu ai một trời một vực. Nó phản ánh trong phong cách của con người đó ở nhiều mặt. Luyến ái là xúc cảm giữa hai con tim nam và nữ. Người đã từng yêu thì rất nhạy cảm mà yếu tố này rất cần thiết trong công việc. Ngành kỹ thuật từ đầu đến đuôi là một bộ môn duy lý. Thế nhưng các bộ phận cơ khí tuy là vô tri nhưng nếu không có tình cảm ân cần nâng niu quý mến thì kỹ thuật đó khó trở thành một kỹ thuật tốt và được tồn tại lâu dài. Kỹ thuật cũng cần mọc mầm từ trong tim gan con người mà ra.

Thật ra hồi còn tại chức, tôi mong mỏi bắt tay được hết với tất cả nhân viên trong hãng. Nhưng phải chờ đến lúc thôi làm Tổng Giám đốc tôi mới thoả được ước vọng này. Tôi tốn hơn một năm rưỡi mới đi hết 700 chỗ trong nước và tốn hơn nửa năm đáp phi cơ đi mọi nơi trên thế giới mới gặp hết nhân viên làm việc ở nước ngoài.

Tuy là người của hãng nhưng nhiều người chưa bao giờ trực tiếp gặp mặt tôi nhất là nhân viên làm việc ở địa phương hay ở các trạm sửa chữa. Tôi đã đi bắt tay từng người một. Tôi đã chảy nước mắt và bọn nhỏ kia cũng khóc, tôi chẳng nói được một lời nào, xúc động trào nước mắt là vì thấy sung sướng. Thôi làm chủ hãng, nay tôi mới trở lại được với con người thật của tôi.

Thời đại ngày nay không phải là đời Edo ^[[2]] mà cũng chẳng phải là đời Minh Trị. Dù là kinh doanh hay chính trị, phải lấy cây thước toàn cầu làm tiêu chuẩn. Thời này kinh doanh ba đời mà vẫn còn để cha truyền con nối, chính trị mà con vẫn muốn nối ngôi cha, lấy địa bàn của cha để tranh cử nghị sĩ thì tôi muốn chửi thẳng vào mặt bọn họ, làm như vậy là khinh thị cổ đông quá, là khinh miệt cử tri quá.

Rõ ràng là trên thực tế hiểu lý lẽ là một việc, còn thực hành cho được lý lẽ là một việc khác, giữa hai bên có một cái hố thật sâu, thật rộng. Cái hố này sở dĩ có là do những trói buộc về xử thế, tập tục, tình nghiã hiểu ngầm qua nhiều thế hệ. Mọi người đều biết nếu muốn tiến bộ thì phải lấp nó đi, thế mà khi nắm được cái xẻng trong tay thì lại ngại không chịu xúc đất lấp nó.

Cho đến nay, các nhà khoa học kỹ thuật chỉ chú trọng đến đối tượng mình muốn nghiên cứu chứ không chịu quan sát tìm hiểu các vấn đề liên hệ đến con người, tôi cho như vậy là không được.

Vì sao? Vì dù làm khoa học hay kỹ thuật đi chăng nữa, rốt cuộc nhiệm vụ cơ bản là phải phục vụ con người. Người làm nghiên cứu về khoa học thuần lý còn phải vậy, nói gì đến người làm kỹ thuật trong công ty chế tạo các mặt hàng tiêu dùng phục vụ đời sống thường ngày. Khách hàng là con người. Con người biết sướng vui buồn giận thương ghét, có bất mãn và có ước mong, nếu không biết những tâm lý đó thì làm sao chế ra những mặt hàng ăn khách được.

Điều tra thị trường chỉ có ích tới một mức độ nào đó, như khi ta muốn lấy ý kiến về một mặt hàng đang có sẵn. Cải thiện theo ý khách cũng chưa chắc đã bán chạy được hàng. Nội chuyện đó cũng khó có ai lường nổi, nói chi tới việc muốn được giúp ý kiến để khai khác một mặt hàng độc đáo, hoàn toàn mới thì hiệu quả của việc điều tra ý kiến sẽ là con số không. Ý kiến đại chúng không hề là ý kiến sáng tác. Đại chúng không phải là người sáng tác mà chỉ là người bình luận. Kỹ thuật gia mới là nhà sáng tác. Không chịu thể hiện óc sáng tạo của mình mà chỉ đi hỏi ý đại chúng thì kỹ thuật gia đó không còn là người sáng tác nữa.

Một món hàng muốn được đại chúng đón nhận bằng cả hai tay, sản phẩm đó phải đem đến cho người mua những thích thú mà chính họ cũng không lường trước nổi. Chỉ nên trông đợi ở đại chúng những lời phẩm bình về các mặt hàng đang có sẵn.

Văn minh nhân loại nhìn trên trục thời gian lúc nào cũng tiến tới chứ không hề thụt lùi. Từ ngàn xưa song song với ước mơ chế cho ra vàng, con người còn muốn tìm cho được thuốc trường sinh bất tử. Con người đã cố chịu cực tìm đủ cách để sống cho dai và cho thật thoải mái. Bên cạnh liên hệ giữa thời gian và tuổi tác, con người còn phấn đấu làm chủ thời gian để tương đối hoá liên hệ giữa thời gian với không gian

Do nắm được phương tiện điều khiển tốc độ một cách an toàn và thoải mái, con người đã rút ngắn được thời gian di chuyển nên có thể nới rộng không gian hoạt động. Đạt được tiến bộ như vậy là vì con người đã không ngừng tích cực cố gắng khống chế thời gian.

Cuộc đời tôi, lúc 38 tuổi hết chiến tranh, 41 tuổi tôi lập Viện Nghiên cứu Kỹ thuật Honda. Suốt 24 năm sau đó, kỹ nghệ ô-tô đã đi lên cùng nhịp với đà phát triển kinh tế của cả nước. Đến thời kỳ phải đương đầu với cơn sóng quốc tế hóa, nó đã tự biến đổi để thích ứng được với đòi hỏi của thời đại mới.

Nay là lúc tôi nên tích cực nhường bước cho thế hệ trẻ, 66 tuổi tôi từ chức. Việc chung lưng đấu cật kinh doanh với anh Phó Tổng Giám Đốc Fujisawa ^[[3]] đến đây là chấm dứt.

Tôi bản chất là người kỹ thuật, không có điều gì đặc biệt để truyền lại cho lớp trẻ. Duy có một điều mà tôi tâm niệm trong suốt 78 năm trời nay là không bao giờ tôi khinh khi ai và không bao giờ để ai khinh khi mình.

Từ lúc còn nhỏ đến nay, tôi chưa hề nhúng tay vào lãnh vực tôi không rành. Chuyện hãng cũng vậy, anh Fujisawa Takeo là người cộng sự tôi tin tưởng 100% nên tôi giao hết việc bán hàng cho anh ấy. nghe và lấy ý kiến của anh ấy, do đó tôi bỏ hết được đầu óc vào lãnh vực tôi rành nhất.

Ngay trong lãnh vực tôi rành nhất đó, tôi cũng chỉ thành công có 1% còn 99% còn lại tôi đã nếm mùi thất bại.

Ngay cả miệt mài trong lãnh vực tôi giỏi thế mà có lúc hãng suýt bị sụp, vì vậy nếu đòi làm chuyện không rành thì đương nhiên bị thất bại là chuyện chắc chắn.

Dưới con mắt của người kinh doanh, nước Nhật bây giờ đầy dẫy những chuyện tôi thấy bất mãn.

Lý do là vì có nhiều chuyện bị sai ngay từ gốc. Có nhiều khiá cạnh không thể nói mấy ông thủ tướng, nghị sĩ đã làm tròn nhiệm vụ của mình đối với dân. Ông thủ tướng dĩ nhiên là ổng làm lớn nhưng nếu ổng không làm đúng bổn phận của mình thì không đáng kính trọng chút nào.

Có một điều tôi muốn nói nữa, đó là phải thực hiện cải cách thế nào để cho giới cần lao thấy an tâm. Một người suốt đời làm việc lem luốt như tôi, thực tình nghĩ như vậy đó.

Để đẩy mạnh được cải cách, điều cốt yếu là không làm tổn thương tình cảm và niềm tự hào của giới cần lao.

Chuyện gì mà được chính phủ bảo trợ thì hư hết. Rốt cuộc nếu không chịu cực tự làm thì đổ bể hết. Theo tôi, lối suy nghĩ việc gì được bộ Công Thương bảo trợ thì sẽ phát triển, là một điều sai lầm. Con nít cần bảo bọc là chuyện đã đành, xong đại học rồi mà còn đòi che chở thì hay ở chỗ nào?

Được bảo trợ hoài cho nên cứ đi ăn cắp kiểu mẫu người ta, bắt chước làm theo hàng của người ta, làm sao phát huy được óc sáng tạo. Người Nhật mà chịu cạnh tranh tất sẽ chịu làm hết mình. Lâu nay tôi vẫn nghĩ dù có phải cạnh tranh quá trớn với nhau đi chăng nữa thì cũng phải nên cạnh tranh.

Cứ nhìn ngành ô-tô của Mỹ, bây giờ chỉ còn 3 hãng lớn ^[[4]] chứ hồi xưa có gần 200 hãng. Trong đó chỉ còn 3 hãng sống sót nên nay họ mới mạnh như thế.

Trường học bây giờ hay có kỳ thị đối với lớp học trò bị gọi là học trò hư. Tôi thấy tội nghiệp cho bọn nhỏ ghét chuyện học hành, ngày cứ xuống dốc, thậm chí có đứa bỏ học luôn. Nghĩ lại hồi tôi còn là đứa học trò hay phá phách, lúc đó môn học còn ít, bài vở còn dễ thế mà tôi đã ghét không chịu học, bây giờ nội dung phải nhớ chất đống như núi, nghĩ thực tội nghiệp cho bọn học sinh ngày nay.

Hư như thế nào thì đáng bị gọi là đứa trẻ hư? Trở thành hư thì đó cũng là một thứ khả năng đấy chứ. Đứa nào tính tình càng đơn giản thì đứa đó càng chịu học. Để đừng làm cho đứa có vẻ hư trở thành đứa hư thật sự, điều quan trọng nhất là chúng ta đừng cố tình kỳ thị bọn nó.

Năm 1980 tôi được tặng mề-đay Holy. Trong lễ nhận huân chương tôi đọc diễn văn với nội dung dưới đây, các điều ấy bây giờ vẫn còn nằm trong phương châm của hãng Honda:

Không sợ thất bại, phải kiên trì thách thức các đề tài mới.

Coi trọng việc thực chứng để đáp ứng đưọc nhu cầu của xã hội.

Đó là những điều tôi tâm niệm. Tôi kết thúc bài diễn văn bằng cảm tưởng chân thật như sau: ”Dùng kỹ thuật để thực hiện hạnh phúc cho con người là sứ mệnh của kỹ thuật gia, đó là triết học và là niềm tự hào của tôi.”

[1] Suzuka, một thành phố thuộc tỉnh Mie, cách Nagoya khoảng 50km về phía tây nam. Ở đây có vòng đua ô-tô quốc tế Suzuka lớn nhất của Nhật (Suzuka Circuit) do công ty Honda xây dựng.

[2] Thời Edo (1603-1868) còn gọi là thời đại (Mạc phủ) Tokugawa do tướng quân Tokugawa Ieyasu lập ra ở Tokyo (lúc bấy giờ gọi là Edo) sau khi đánh bại tướng quân Toyotomi (Osaka). Tiếp theo đó là thời đại Minh Trị (Meiji).

[3] Fujisawa Takeo: sinh năm 1910, là cánh tay phải của Honda So-ichiro từ 1949, Honda So-ichiro đảm đương chuyện chế tạo sản phẩm còn Fujisawa Takeo đảm đương chuyện bán sản phẩm (cả quản trị và tài chính).

[4] GM, Ford và Chrysler