Shibusawa Eiichi : Nhà doanh nghiệp vĩ đại nhất của Nhật Bản

Trần Văn Thọ

Giáo sư Đại học Waseda, Tokyo

Hơn 100 năm phát triển kinh tế, Nhật Bản đă sản sinh ra nhiều nhà doanh nghiệp vĩ đại. Nói đúng hơn, không có họ th́ Nhật không có một nền công nghiệp hiện đại như ngày nay. Những người sáng lập Toyota, Honda, Sony, Matsushita, Canon, v.v.. đều là những nhà doanh nghiệp được người Nhật truyền tụng măi với ḷng tự hào. Nhưng vượt lên trên tất cả những người nầy có lẽ là Shibusawa Eiichi (1840-1931). Ông hội tụ tất cả mọi đức tính, mọi tố chất của một nhà lănh đạo. Và hơn thế nữa, sống trong buổi giao thời của hai chế độ, sống trong giai đoạn đất nước đứng trước nguy cơ bị Tây phương xâm chiếm, thái độ và hành động của một kẻ sĩ thức thời ở ông đă góp phần quyết định vào sự thành công của Minh Trị duy tân. Rồi đạo đức trong kinh doanh. Như ta sẽ thấy dưới đây, cổ kim Đông Tây có ai hơn Shibusawa? Câu chuyện Shibusawa c̣n đáng kể măi là v́ nó phản ảnh một tấm gương sáng của người lănh đạo chính trị trong chế độ mới v́ lợi ích quốc gia đă cầu hiền từ những người của chế độ cũ. Nếu không th́ tài năng của Shibusawa đă bị mai một và có thể người Nhật đă không có một đất nước như ngày nay.

Sinh ra vào giai đoạn cuối của thời đại Edo trong một gia đ́nh trồng dâu nuôi tằm tại Saitama, một tỉnh giáp Edo (tên cũ của Tokyo) về phía bắc, Shibusawa lúc nhỏ đă rất thông minh, ham học. Ông được Tokugawa Yoshinobu, tướng quân cuối cùng của thời Edo, tuyển vào cung để dạy cho công tử học. Sau công tử của tướng quân được gửi sang Pháp du học và Shibusawa cũng được gửi theo để dạy kèm. Trong lúc ở Pháp, Shibusawa khám phá nhiều điều mới lạ của một xă hội tiến tiến. Đặc biệt ông quan tâm đến tổ chức và hoạt động của công ty, của hệ thống ngân hàng. Thế rồi ông vừa dạy kèm công tử vừa vùi đầu vào việc nghiên cứ, ghi chép các vấn đề nầy.

Khi Shibusawa về nước (1868) th́ chế độ tướng quân đă suy đổ, thay vào đó là chính quyền mới được lập ra chung quanh Minh Trị Thiên hoàng và tướng quân cuối cùng đă về ở ẩn tại Shizuoka, một tỉnh ở vùng núi Phú sĩ. Shibusawa cũng theo chủ về ở Shizuoka. Về ở ẩn nhưng ông vẫn băn khoăn về vận mệnh đất nước, nhất là ông nghiên cứu và tập hợp tư liệu về việc xây dựng và tổ chức một nền kinh tế tiên tiến nhưng bây giờ lại không được thi thố tài năng. Ông suy nghĩ nhiều về phương cách truyền bá sự hiểu biết của ḿnh mong góp phần biến cải xă hội. Ông bèn lập ra Sở giảng dạy thương pháp (luật về thương mại) tại nơi ở của ḿnh với mong muốn giúp những doanh nhân vừa ra đời trong thời đại mới hiểu biết về cách tổ chức công ty hiện đại.

Cùng lúc đó, chính quyền Minh Trị đương bắt tay vào việc xây dựng đất nước dưới các khẩu hiệu “phú quốc cường binh”, “quyết theo kịp phương Tây”, v.v.. và nhận ra rằng họ đương thiếu một chuyên gia am hiểu các vấn đề tài chánh, ngân hàng,... Họ chuẩn bị gửi người đi du học nhưng được thông tin về Shibusawa, họ đă quyết định mời ông tham gia chính quyền và cho giữ ngay một chức vụ quan trọng  trong Bộ Tài chánh. Với cương vị và uy tín nầy, Shibusawa đă thi thố được hết tài năng của ḿnh. Năm 1872, ông thiết lập hệ thống ngân hàng hiện đại và lập ngân hàng tiên tiến, kiểu mẫu sau đó trở thành điển h́nh cho một loạt các ngân hàng công và tư h́nh thành trong giai đoạn 1877-1880. Trong các thập niên 1880 và 1890, Shibusawa c̣n lập ra hàng chục công ty hiện đại trong các lănh vực kéo sợi, dệt vải, đóng tầu, hàng hải, bảo hiểm, đường sắt, v.v.. Rất nhiều công ty hàng đầu của Nhật hiện nay thuộc nhiều lănh vực khác nhau đă bắt nguồn từ công lao xây dựng của Shibusawa. Để nâng cao địa vị của giới doanh nhân, ông c̣n khởi xướng lập Pḥng thương mại Nhật Bản và nhiều đoàn thể kinh tế khác. Thật không ngoa khi có nhiều nhà phân tích đă gọi Shibusawa là ông tổ của chủ nghĩa tư bản Nhật Bản.

  Shibusawa c̣n là một trong những người đầu tiên hô hào đạo đức trong kinh doanh, chủ trương nhà kinh doanh phải là người yêu nước và có hoài băo đem năng lực cải tiến xă hội, góp phần vào việc xây dựng đất nước và làm cho đồng bào minh được no ấm. Những công ty ông lập ra sau khi hoạt động đă lên quỹ đạo, ông rút lui nhường lại cho người trẻ để có th́ giờ lập nhưng công ty khác hoặc  làm những việc khác v́ ông thấy trong một đất nước non trẻ c̣n quá nhiều lănh vực cần ông phát huy năng lực. Ông có trên dưới 10 người con nhưng không hề áp đặt những công ty, những tổ chức do ông sáng lập phải nhận con ông vào trong ban lănh đạo. Ông chủ trương con cháu ông phải tự lập, tự ḿnh học hỏi, trau dồi và nếu xứng đáng th́ xă hội sẽ trọng dụng.  

Shibusawa bỏ công sức cho giáo dục và làm từ thiện. Ông đă tham gia sáng lập nhiều truờng đại học, kêu gọi đóng góp vô vị lợi từ các công ty. Đại học tôi học ngày xưa (**) đă bắt đầu bằng một cơ sở giáo dục do Shibisawa sáng lập thời đầu  Minh Trị.

Tên tuổi của Shibusawa Eiichi được truyền tụng măi ở Nhật Bản, chiếm một vị trí lớn trong sách giáo khoa cho học sinh các cấp. Ông là một trong những nhân vật lănh đạo vĩ đại của thời Minh Trị và có thể nói ông là nhà doanh nghiệp vĩ đại nhất của Nhật xét từ mọi phương diện tài năng, đức độ, và mức độ ảnh hưởng đến quá tŕnh đưa nước Nhật thành một cường quốc kinh tế.

(Tokyo, đầu Xuân 2005)


* 渋沢 栄一(しぶさわ えいいち). Bài đă đăng trên Doanh nhân Saigon cuối tuần số ra ngày 21.1.2005 (số Tết Ất Dậu)

** Trường đại học Hitotsubashi

*** Xem thêm sơ lược tiểu sử Shibusawa Eiichi  -  Phụ bản của Exryu Cuối Tuần