Thượng tôn pháp luật:

Sức mạnh của Nhật Bản thời Minh Trị duy tân

Trần Văn Thọ
Giáo sư Đại học Waseda, Tokyo

(Đăng ở báo Tia Sáng số tháng 10 năm 2004)

Cách mạng tháng 10 năm 1917 đă lật đổ đế chế Nga và Nicholas đệ nhị (Tsar Nicholas II, 1868-1918) , ông vua cuối cùng của đế chế, bị tử h́nh. Đây là sự kiện lịch sử nổi tiếng. Nhưng Nicholas đệ nhị khi c̣n là hoàng thái tử đă đi thăm Nhật Bản và bị ám sát hụt tại đây đă trở thành sự kiện ngoại giao quan trọng đe doạ tiền đồ của một nước Nhật mới ở giai đoạn đầu của quá tŕnh cận đại hoá là câu chuyện ít người biết đến.

Trong chuyến thăm chơi Nhật Bản, hoàng thái tử Nga đă bị ám sát hụt ngày 11/5/1891. Phạm nhân bị bắt. Rất may là hoàng thái tử chỉ bị thương nhẹ. Tuy nhiên đây là một sự xúc phạm nghiêm trọng đến một nước lớn và hùng mạnh vào thời đó. Dĩ nhiên là Nga rất tức giận và yêu cầu Nhật xử tử h́nh phạm nhân. Nhưng đối chiếu với luật pháp của Nhật lúc đó (Điều 116 trong bộ luật h́nh pháp vừa mới ban hành năm 1882, mới 9 năm trước đó) th́ tội phạm nầy mới bị tù chung thân chứ chưa đến mức phải tử h́nh.

Lănh đạo Nhật phải đứng trước một sự lựa chọn khó khăn: Phải làm theo đ̣i hỏi của Nga hay là giữ vững tinh thần thượng tôn pháp luật, cương quyết bảo vệ uy quyền của cơ quan lập pháp. Làm theo yêu cầu của Nga là để giữ hoà hiếu với một nước Tây phương hùng mạnh (lúc đó Nga rất mạnh về quân sự, không ai trong và ngoài nước Nhật có thể tưởng tượng được rằng 13 năm sau đó một nước châu Á có thể chiến thắng một nước Tây phương lớn mạnh trong chiến tranh Nhật Nga), v́ không khéo vấn đề nầy sẽ dẫn đến một cuộc xung đột quân sự trong thời đại mà nước lớn nào cũng t́m mọi cớ để xâm lấn nước yếu hơn, trong đó khả năng chiến thắng của Nhật là rất nhỏ. Nhưng theo chọn lựa đó th́ Nhật sẽ phải hy sinh uy quyền của pháp luật nhà nước.

Đă có sự tranh luận sôi nổi trong chính phủ Nhật về sự chọn lựa giữa hai con đường. Phải nói thêm ở đây là các thành viên chính phủ thời đó ai cũng yêu nước, có tinh thần trách nhiệm trước dân tộc, sự chọn lựa nào cũng đứng trên lợi ích của dân tộc. Ito Hirofumi, Thủ tướng đầu tiên của Nhật, lúc đó là người đứng đầu Khu mật viện (cơ quan tư vấn tối cao của Thiên hoàng và chính phủ) và nhiều lănh đạo khác chủ trương là Nhật nên làm theo yêu cầu của Nga. Người chủ trương sự lựa chọn ngược lại là Kojima Iken, Viện trưởng Đại thẩm viện (tương đương Bộ trưởng Tư pháp bây giờ). Kojima cho rằng Nhật phải cương quyết bảo lệ luật pháp của ḿnh, nếu không c̣n ai sẽ xem Nhật là nước có chủ quyền và tinh thần thượng tôn pháp luật sẽ không bén rễ trong dân chúng, người Nhật sẽ dễ coi thường kỷ cương phép nước.

Cuối cùng giới lănh đạo thấy ư kiến của Kojima là đúng, đă tuân thủ pháp luật hiện hành là không xử tử h́nh phạm nhân. Thay vào đó họ đă làm bằng ḷng Nga bằng cách yêu cầu Minh Trị thiên hoàng tự ḿnh đến Kyoto, nơi nghỉ của hoàng thái tử Nga, để trực tiếp xin lỗi, đồng thời Bộ trưởng Nội vụ và Bộ trưởng Ngoại giao đă từ chức để lănh chịu trách nhiệm về sự kiện đáng tiếc đă xảy ra.

Như vậy Nhật đă chọn một giải pháp khôn ngoan nhất để vừa giữ vững luật pháp vừa tránh được xung đột với một nước đương hùng mạnh. Sự chọn lựa đó đă làm cho thể giới nể trọng một đất nước mới ở trong giai đoạn đầu của quá tŕnh phát triển nhưng rất văn minh, biết tôn trọng những giá trị phổ biến của một xă hội hiện đại.

Cũng nhờ thái độ của Nhật trong sự kiện nầy mà các nước phương Tây đă phải đồng ư băi bỏ hiệp ước bất b́nh đẳng mà họ ép Nhật phải kư trong các thập niên 1850 và 1860. Trong hiệp ước đó, Nhật mất chủ quyền trong nhiều lănh vực như không có quyền tự trị về chính sách thuế quan, về việc xử người nước ngoài phạm tội tại đất nước ḿnh, v.v.... Nhiều lần Nhật đă cố gắng thương lượng với phương Tây để băi bỏ hiệp ước bất b́nh đẳng nầy nhưng lúc nào cũng bị Tây phương cho rằng Nhật c̣n quá non trẻ, chưa đủ khả năng của một nhà nước  pháp trị. Thái độ của Nhật trong sự kiện trên đă làm cho Tây phương kính nể và chứng minh là Nhật hoàn toàn có tư cách của một nước có chủ quyền. Từ năm 1894 đến 1911, những hiệp ước bất b́nh đẳng với các nước phương Tây dần dần được băi bỏ.


* Xem thêm sơ lược tiểu sử Kojima Iken  -  Phụ bản của Exryu Cuối Tuần

Mời đón xem trong số tới :

Nitobe Inazo và việc chọn ngành học phục vụ chiến lược công nghiệp hóa

Shibusawa Eiichi: Nhà doanh nghiệp vĩ đại nhất của Nhật Bản