Chuyến đi cứu trợ đến xã Hương Thọ, huyện Vũ Quang, tỉnh Hà Tĩnh lần này là một địa phương vừa xa, vừa lạ. Đồng bào ở đây với ngôn ngữ, và cuộc sống cũng vừa lạ vừa xa đối với chúng tôi.

Nhưng dù xa lạ, chỉ đôi ba ngày lưu lại, đã trở nên thân thương. Xin ghi lại chuyện bên lề …của nghĩa tình thân thương đó. 

1-     Thiên thời, địa lợi, nhân hoà

Giờ phút chót chúng tôi may mắn book được 5 vé trên chuyến bay Jet Star, hàng không giá rẻ, vì giá rẻ nên Jet Star bay trễ giờ, hủy chuyến bay là chuyện bình thường, hành khách không có quyền khiếu nại. May quá máy bay đã cất cánh đúng boong giờ. Trên máy bay, không phục vụ nước uống, ăn cái gì cũng phải trả tiền, lại còn bị “răn đe “: hành khách hút thuốc bị phạt 1 triệu đồng, không tắt điện thoại di động bị phạt 1 triệu đồng.

Tuy nhiên, Jet Star đã có nghĩa cử đẹp là miễn phí tiền cước overweight hàng cứu trợ cho chúng tôi. Sau 1 giờ 50 phút bay, chúng tôi đến sân bay Vinh bình an, trời nắng, khô ráo, nhiệt độ 25 o C và Hà Tỉnh cũng thế. Mừng quá.

Đến nơi phát quà, ngôi nhà thờ Vĩnh Hội thuộc xã Hương Thọ đang sửa chữa, nằm trên một khu đất đồi rộng rãi, xa xa phía trước là con sông có tên Ngàn Trươi, phía sau cũng là một con sông tên Ngàn Sâu.

Đại diện ERCT, cô Hạnh cùng với cha Đại đến trước đoàn chúng tôi, rất đúng hẹn, và nhịp nhàng. Cha Lưu, một linh mục trẻ cai quản nhà thờ, đã điều động các thanh niên trong giáo xứ “cửu vạn” 720 bao gạo từ xe tải đến sân trước. Nếu trời mưa bất chợt phía sau nhà thờ cũng có nhà để xe có mái che, chúng tôi có thể “tác nghiệp” và bà con cũng có nơi trú mưa, gạo và tập cũng không bị ướt.  

Ngoài ra, Uỷ Ban Nhân Dân cũng cử người và trưởng thôn đến gọi loa phát theo danh sách 715 hộ của 11 thôn nên trật tự và công bằng là điều đáng khen ngợi cho công tác tổ chức ở đây.

Năm chúng tôi cùng anh lái xe người quê Hà Tỉnh dong ruổi với nhau suốt con đường dài từ Nghệ An sang Hà Tĩnh, đến Vũ Quang sang Hương Khê, trở lại Vinh, bên nhau trên từng cây số như một gia đình.

Một khám phá vui vui là 4 người anh Lưỡng, Kim Yến,Tuấn (em trai KY ) Tú Phương ( cháu anh Lưỡng ) đều cùng tuổi con chuột. Tôi hỏi Trường tuổi con gì, Trường nói “  Em tuổi con mèo, nên em khoái ‘ăn hiếp” anh Lưỡng “. Thật ra, Trường tiết lộ “ em tuổi Thìn, Nhâm Thìn “.

Thân, Tý, Thìn tam hợp, hèn gì. Đoàn chúng tôi đều là những người thích đùa, dễ tính, nên ở mọi nơi, mọi lúc đoàn đều vui vẻ, cười suốt . Sempai Lưỡng, “bác Tư “ (của cháu Tú Phương ) ít nói, hiền lành, là “ nạn nhân “ thường xuyên bị kohai Vĩnh Trường chọc ghẹo nhất.

Trường mới sắm máy ảnh Nikon rất “ pro “, khoái xách máy ảnh đi chụp cảnh loanh quanh, có lần mọi người đã lên xe ngồi chờ anh chàng,Trường hớn hở “ khoe “: Em mới đưa máy lên chụp mà có người hỏi em có phải “bác “  là nhà báo ?“. Sempai Lưỡng “ kê “ liền : “Đúng rồi, báo đời, báo hại“. Mọi người cười to vỗ tay : “1- 0 nha Trường “.

Tóm lại : xin đừng trông mặt bác Tư mà bắt hình dong, thấy bác Tư nhỏ con mà bắt nạt nhé.

2-    Lũ quét và … “lũ gỗ”

Xã Hương Thọ huyện Vũ Quang là xã miền núi mới thành lập, rất nghèo, đất rừng cằn cỗi xơ xác, đất canh tác lúa ít ỏi, chỉ trồng một ít hoa màu như bắp, sắn. Ngoài ra dân vào rừng gom củi để bán kiếm thêm thu nhập. Mùa lũ năm nay bắp chưa kịp lớn, lúa mùa mất trắng, họ phải sử dụng toàn bộ cây bắp để làm thức ăn cho gia súc như heo gà trâu bò vì đây là phương tiện sinh sống duy nhất, quý hiếm còn lại với con người sau trận đại hồng thủy. 

Tôi có dịp hỏi chuyện cụ Nguyễn Thị Thuận 90 tuổi, người đến nhận quà cứu trợ, già nua, lọm khọm, tóc vấn khăn tang trắng, đúng là bà mẹ nông thôn “ miền ngoài ”.( Người Hà Tĩnh gọi chúng tôi là người đến từ “ miền trong ” ).

Đây là cuộc trao đổi tiếng được, tiếng không vì tôi không có “ phiên dịch ” tiếng …Hà Tĩnh.

-         Cụ có khỏe không ? cụ để tang ai vậy cụ ?

-         Ông Cậu mứt, ở bến xá bến ( ông cậu mất ở bên xã bên )

( Tiếng Hà Tỉnh hay thêm dấu sắc ).

-         Cụ sống có vất vả không?

-         Nhá khống có rộng, khống có nuối chí ( nhà không có ruộng, không có nuôi con vật gì,)

(Tiếng Hà tĩnh gọi “ ruộng” là rộng, nói “không ” là “ nõ ”. Cụ già nấu ăn “ công quả “ cho nhà thờ Vĩnh Hội là bác của cha Lưu đã hỏi đoàn sau bữa cơm : Ăn có ngon nõ ?, tức là ăn có ngon không ? ly cà phê sữa gọi là ly “nâu béo “ ).

Rời Hương Thọ, hình ảnh cảm động nhất trong tôi mãi mãi vẫn là những cụ già, những Mẹ, những U, những Bu, những Bầm, tiếng gọi thân thương những bà mẹ nông thôn miền ngoài, thời chiến tranh gian khổ, đau thương là thế, lúc hòa bình vẫn vất vả vì miếng cơm, manh áo đắp đỗi qua ngày.

Cha Lưu giới thiệu với anh Lưỡng : cha Phụng trông coi giáo xứ Tân Hội chúng tôi đến huyện Hương Khê buổi sáng ngày 8/11, nơi hai con sông Ngàn Trươi và Ngàn Sâu gặp nhau, vừa qua tạo ra một vùng rốn lũ kinh hoàng. Hương Khê bị thiệt hại nặng nề nhất, nhiều người chết nhất. Ở Hà Tĩnh nhiều huyện, xã có tên bắt đầu từ chữ Hương, Hương Khê chẵng hạn, Hương Trạch, Hương Lâm, Hương Giang, Hương Thuỷ v..v.. riêng huyện Phúc Trạch nổi tiếng có giống bưởi ngon, tiến sỹ nông học Tô Bửu Lưỡng muốn tìm hiểu thêm về giống cây đặc sản này.

Chúng tôi đến thăm các nhà vườn trong giáo xứ, phát hiện có nhiều nhà đang sửa chửa, xây mới thành những ngôi nhà gỗ, gỗ ở đâu mà lắm thế, tốt, đẹp, mới tinh. Tôi có hỏi anh Sơn, người thôn Phú Lễ, mới hay, cơn lũ vừa qua, các huyện miền núi Hương Khê chứng kiến gỗ, củi ồ ạt trôi về các sông dạt vào các đường làng, ngõ xóm, người dân sống ven sông Ngàn Sâu đua nhau đi vớt gỗ, gom luôn cả gỗ lậu của lâm tặc, không có dấu búa kiểm lâm. Gỗ lậu bán đi là gỗ tốt, to làm được nhà, vật gia dụng, còn lại nấu bếp.

Việc “ lũ gỗ ” ồ ạt trôi về là bằng chứng cho việc phá rừng đầu nguồn nghiêm trọng đã và vẫn còn tiếp diễn. Không phải chỉ thiên tai mà còn “ nhân tai “. Họa con người gây ra khủng khiếp không kém.

3-    Những bữa cơm tình nghĩa.

Đến Vũ Quang, chúng tôi không hình dung ra huyện lại nghèo và xơ xác đến thế. Toàn huyện chỉ có một khách sạn đúng hơn là nhà nghỉ do Công ty

khoáng sản Hà tĩnh xây, cô tiếp tân đã báo động khi đặt phòng :” khách sạn chúng em không có phục vụ ăn uống, các bác phải đi ra ngoài, cách khách sạn gần 2 cây số mới có quán ăn và hàng quán ở đây đóng cửa sớm lắm.

Tốt nhất là các bác nên chuẩn bị thức ăn mang theo.”

Bởi thế khi cha Lưu thông báo đã chuẩn bị cho đoàn bửa cơm chiều “đạm bạc “ thì tôi không khách sáo chút nào, vui vẻ nhận lời, cảm ơn rối rít. Đúng là đạm bạc, vì nhiều chất đạm ( thịt heo xào, cá kho ) nhưng không tốn bạc lắm vì cha Lưu nói cá ở sông bắt lên. Còn thịt heo quả là xa xỉ đối với người dân miền núi. Chúng tôi ăn ngon lành, Tuấn “ xơi “ luôn ba chén cơm đầy.

Tôi quen với cách nấu ăn có vị mặn chát của người miền Trung, nên không lo lắng, vì có sẵn chục chai nước lọc La Vie mỗi chai 1lít để “giải khát “. Riêng Tú Phương, bông hoa bé nhất đoàn, nhẫn nha nhai cơm trắng vì :

“ mặn wá, con ăn hổng được “.

Đêm ở Vũ Quang thì sợ thật đấy, heo hút, tối tăm, hai câu thơ của nhà thơ Nhân văn giai phẩm Trần Dần tả về Hà nội năm 1955, được tôi “ pha chế “

“ Tui đi hổng thấy phố thấy nhà, chỉ thấy đen thui con đường màu …mực “.

( Nguyên văn : tôi đi không thấy phố thấy nhà, chỉ thấy mưa sa trên màu cờ đỏ ).

Kiếm một cái quán cóc “ liêu xiêu” bán mì gói nước sôi nhưng …kiếm hoài không ra, đành vào một quán cà phê leo lét “ ngàn sao “ uống trà gừng tâm sự lan man đủ thứ chuyện: chuyện quê hương mình sao cứ nghèo : nghèo “ hết biết”, nghèo “ bất tận”, nói lan man sang cả chuyện phim ảnh VN và thế giới. Dân mình ( Exryu mình ) “ nhiều chuyện“ thiệt.

Buổi sáng hôm sau, anh lái xe hối hả chở đoàn đi kiếm nơi ăn sáng, mấy cái bánh mì thịt và bánh croissant mang theo từ Sài gòn còn thừa không đủ ấm lòng các ”chiến sỹ tiền phương “. Cả đoàn ghé vào một quán có đông người ăn, tưởng là ngon lành, không ngờ, Vĩnh Trường gọi phở gà đem phở bò, lèo tèo có mấy lát thịt, nước thì ôi thôi toàn mùi vị bột ngọt.

Exryu Nhật Bản xứ sở Ajinomoto chính cống gắp có mấy miếng, đành xếp đũa, đầu hàng.

Trưởng đoàn lo quá ăn uống kiểu này, đoàn ốm mất, nhất là bác Tư, hôm qua đứng cả buổi phát quà. Tôi quyết định bửa ăn trưa hôm nay trên đường từ Hương Khê về thành phố Hà Tĩnh phải rất là “đạm bạc “(tốn bạc mà nhiều chất đạm cũng không sao ), cho nên cả đoàn sáng mắt khi thấy bảng quảng cáo ở một quán ven đường “đặc sản gà đồi “, gà đồi là gà miền núi, không phải gà nuôi công nghiệp, thịt chắc, thơm và ngon.

Lần này tôi xin phép cô chủ quán cho tôi được vào bếp ra thực đơn và đứng nấu, nêm nếm theo khẩu vị miền trong. Tôi “dọa “ cô chủ quán và cũng là đầu bếp, cháu nêm bột ngọt, muối nhiều các bác lớn tuổi ăn vào đau đầu tăng huyết áp, đột quỵ, vỡ óc đó. Nhờ vậy mà tôi được vào trong bếp gần 30 phút, chủ quán và các cháu phụ bếp chỉ có việc nghe và làm theo.

Bữa cơm có gà đồi luộc lá chanh, nước luộc và lòng gà nấu miến, cá rô phi sốt cà, tép rang, rau cải xào, rau sống, măng muối chua, cà pháo mắm tôm nước trà xanh nấu bằng lá trà tươi, sáu người ăn phủ phê, ngon lành chỉ mất có 180 ngàn đồng (9 usd ). Tôi đưa tờ giấy 200 ngàn cho cô chủ quán,tặng cho cô 20 ngàn đồng gọi là cảm ơn cô đã cho phép tôi “quậy” cái bếp của cô và cảm ơn tấm lòng của cô đối với chúng tôi đã phục vụ cho đoàn một bữa ăn vừa rẻ, vừa ngon, vừa sạch.

Nhưng thật là ngạc nhiên, cô không chịu lấy số tiền tip đó, trước mặt cô, tôi nói với Trường : ở VN, chưa bao giờ chị thấy có một nhà hàng nào “chê” tiền tip của khách. Cô vẫn nhất định không nhận, cuối cùng chỉ nhận nếu chúng tôi uống 4 ly cà phê phin : 2 đá đen và 2 “nâu béo “ cô pha cho đoàn, giá 5000 đồng 1 ly.

Tôi nghĩ đây cũng là một bữa cơm tình nghĩa, cô biết chúng tôi là người từ xa đến quê cô làm việc nghĩa, cô đã đáp lại bằng tấm lòng cũng đầy ắp tình.

Tìm đâu xa, người tốt ở quê hương mình còn nhiều lắm, dù họ rất nghèo.

4- Địa linh nhân kiệt

Hà Tĩnh có nhiều di tích lịch sử để tham quan, trên đường về thành phố Hà Tĩnh, đoàn chúng tôi  ghé thăm Ngã Ba Đồng Lộc, nơi 10 cô gái thanh niên xung phong đã hy sinh vì bom làm sập hầm, thăm bãi biển Thiên Cầm. (không biết Thiên Cầm là chim trời hay đàn trời, một ngàn cánh chim hay một ngàn cây đàn ?) và cuối cùng là “a must” to see : khu di tích tưởng niệm đại thi hào Nguyễn Du.

Tôi xin nhường cho anh Tô Bửu Lưỡng và Vĩnh Trường viết vì hai người có kỷ niệm “ riêng” đáng nhớ về những nơi này.

Trên đường trở lại Vinh, đoàn ghé thắp hương nơi 18 nạn nhân xấu số cùng với chiếc xe bus đã lao xuống dòng sông Lam được trục vớt lên. Có ai đã đặt cái bàn thờ nhỏ ở bờ sông ven đường, nơi đó vẫn khói hương nghi ngút.

Hà Tĩnh là vùng địa linh nhân kiệt, núi Hồng Lĩnh, dòng sông Lam là nơi Lê Lợi phất cờ tụ nghĩa chống quân Minh cùng với đệ nhất quân sư Nguyễn Trãi. Huyện Nghi Xuân là quê cụ Tiên Điền Nguyễn Du, huyện Uy Viễn là quê tướng công Nguyễn Công Trứ.

Lịch sử đất nước hơn 600 năm xa xưa như đang trôi về thật gần trong tâm tưởng tôi dù chỉ trong đôi ba ngày lưu lại.

Phải chăng như một may mắn dành cho người có sao Thiên di chiếu mạng như tôi, được đi nhiều, được hiểu nhiều về chuyện quê hương mình, đất nước mình, đồng bào mình ?

Và phải chăng hiểu nhiều lại càng thương hơn ???

kim yến

( Viết tại Hà Tĩnh- Vinh- Sài gòn, tháng 11 – 2010)