“ADIEU L’ARTISTE!”

Đào Hữu Dũng (65, Todai)

Năm 1963, thuở còn ngồi trên vỉa hè trường Luật ở Sài Gòn, không thích vào giảng đường mà chỉ chầu chực bên sạp báo để theo dõi truyện chưởng trong số báo mới ra, tôi đã làm quen với một nhân vật khác đời đẻ từ trí tưởng tượng của tác giả Kim Dung. Đó là Lão Ngoan Đồng Châu Bá Thông. Họ Châu là một nhân vật võ nghệ tuyệt luân nhưng tính tình vô cùng phóng khoáng, xem việc đời như một trò đùa, chỉ thích hái hoa đuổi bướm và nhập bọn rong chơi với đám trẻ con, không tị hiềm thứ bậc trên dưới.

Cái tên đó, bọn chúng tôi trong chỗ thân tình đã dùng để gọi đùa một người đàn anh khả kính trong đoạn đời du học ở Nhật và chúng tôi muốn dùng chữ đó trong cái nghĩa cao đẹp nhất của nó. Người chúng tôi muốn nói đến là anh Nguyễn Đình Long.

Mùa xuân 1965, khi đặt chân xuống phi trường Haneda và về trọ ở cư xá sinh viên quốc tế Komaba, chúng tôi đã được các anh đi trước tận tình giúp đỡ từ việc học hành, sinh sống đến giao tế. Tuy vô cùng mang ơn họ nhưng thực tình mà nói, bọn chúng tôi hồi đó không ai là không cảm thấy áy náy và căng thẳng vì các anh quá nghiêm trang đứng đắn trong khi chúng tôi mới ra khỏi nước, còn thích vui chơi và đang tập tễnh làm người lớn.

Vài tháng trôi qua cho đến một buổi sáng đẹp trời kia, một người đàn ông không biết ở đâu đã đến tìm gặp chúng tôi ở cư xá. Người ấy có thân hình phương phi, vầng trán cao, đôi mắt sáng với một vết sẹo nhỏ bên khóe mắt, nụ cười hóm hỉnh, mặc chiếc áo khoác đi mưa màu ô-liu nhạt, kéo đôi giày lệt bệt. Thay vì cho những lời khuyên bảo phải cố gắng học hành hay làm rạng danh nòi giống, người đó chỉ rủ chúng tôi …mặc quần áo để ra phố đi chơi với anh! Hỏi ra mới biết là một đàn anh cỡ lớn đã ra ở nhà ngoài từ lâu, “anh Long Mập”.

Ngạc nhiên thì có nhưng không thể nào từ chối một lời mời mọc thân tình của một con người “siêu phàm thoát tục” như thế. Từ đó, anh thường đến chơi với chúng tôi trong cư xá hoặc rủ đến nhà trọ của anh. Tuy nhiên, việc đi chơi của anh và chúng tôi không phải là thứ chơi bời lêu lỗng. Cũng là đi ăn cơm, uống cà phê, dạo phố… như ai thôi nhưng trong những ngày tháng ấy, anh đã dẫn dắt chúng tôi làm một cuộc hành trình vào chiều sâu của văn hóa Nhật Bản. Chính nhờ anh chỉ bảo mà không biết tự lúc nào chúng tôi đã chia sẻ những sở thích với anh và làm quen được với mọi ngành nghệ thuật như văn học, kịch nghệ, hội họa, âm nhạc, thể thao, văn minh, văn hóa Nhật Bản kể cả văn hóa ẩm thực.

Anh là con người của khoa học nhưng có một tâm hồn hết sức nghệ sĩ. Chính là dưới sự chủ trì của anh mà chúng tôi đã ra được những số Giai Phẩm Văn Nghệ Mùa Xuân, Mùa Thu ở Tôkyô mà nhiều bài đã được đăng tải lại trong nước sau đó. Chính nhờ có anh mà chúng tôi đã có những tập thơ tiếng Việt đầu tiên trên đất Nhật in bằng cồn với màu mực tím. Tập thơ ấy có những bài của Các Dương Nguyễn Đình Long, những vần thơ giản dị nhưng tinh tế và sâu lắng, tương phản với con người bề ngoài vui tính của anh. Tôi còn nhớ mang máng (xin đính chính hộ nếu tôi có lầm) những câu:

Làm thân sỏi cuội,
Nằm dưới giòng sông,
Lặng nhìn lòng sông thay đổi.
Không gì buồn hơn,
Nỗi buồn câm sỏi đá.

Hay là:

Chao ôi cơn bão lụt nào đã cướp mất nồi cơm,
Cơm làng tôi năm sắc ngô khoai,
Không nhợt nhạt như bát cơm Tôkyô người Nhật Bản.

Chính nhờ có anh mà anh em chúng tôi đã hiểu biết về Sân Khấu Nhỏ, tranh Modigliani, Cocteau và Foujita, cuộc đời hào hùng của nhân vật lịch sử Minamoto no Yoshitsune, trận quyết đấu giữa hai kiếm sĩ Miyamoto Musashi và Sasaki Kojirô, giai thoại về những tay lực sĩ Taihô, Kashiwado, Sadanoyama hay Rikidôzan, những áng thơ của Hagiwara Sakutarô hay Tanigawa Shuntarô, văn chương Tanizaki, Kawabata và Mishima.

Với anh, chúng tôi rất thoải mái nhưng lúc nào cũng có sự tương kính. Năm 1965, anh đã vào ban Tiến Sĩ nhưng vẫn “hạ cố” đến cả những thằng em mới ngấp nghé cửa trường Nhật Ngữ. Những yatai lụp xụp ở Shibuya, những quán cà phê sâu hun hút dưới tầng hầm, phố khách Yokohama hay phố mới Jiyugaoka là những nơi anh em chúng tôi thường xuyên hội họp. Có lần anh thuê xe chở tôi đi chơi xa và đến nửa đường mới cười hì hì cho biết vừa lãnh bằng lái xong đang chạy thử. Anh còn tổ chức cả cuộc du ngoạn ngoài đảo Ốshima cho đám hậu sinh xưa nay chỉ biết vùi đầu học tập. Anh đã mở cho chúng tôi với ngọn đũa thần - mà chỉ có anh nắm được bí mật - cánh cửa của một thế giới thần tiên muôn màu muôn vẻ.

Vì hoàn cảnh gia đình, anh về Việt Nam nối nghiệp nhà rất sớm (khoảng 1968 thì phải) và mãi đến năm 1985 nghĩa là gần hai thập niên về sau, tôi mới có dịp gặp lại anh ở Việt Nam. Thế rồi hễ có dịp dừng chân ở Sài Gòn, lúc nào tôi cũng đến thăm anh và rất vui khi được biết anh sống rất hạnh phúc bên cạnh chị và các cháu, thích ứng được với tình thế mới. Anh vẫn làm cho đến tuổi hưu trí công việc kỹ thuật về ngành dệt là ngành mà anh đã theo đuổi nhiều năm ở nước ngoài tuy Việt Nam của những năm trong và sau chiến tranh không phải là chỗ dễ sống. Từ mấy năm sau này, tuy sức khỏe sa sút nhiều nhưng mỗi lần gặp, anh vẫn thường khi thì tự tay nấu nướng những món quê hương như cá rô kho, canh măng chân giò… cho ăn, hay cố gắng đến gặp mặt ở một cửa hàng đặc sản nào đó. Hè 2006, anh còn gọi tôi lên gác ở ngôi nhà anh xóm Bàu Cát, mở cuốn sổ tay đọc cho tôi nghe những vần thơ anh vẫn sáng tác dưới bút hiệu Các Dương với cái phong vị thơ haiku nhưng đầy những ý tưởng tân kỳ và mang màu sắc hội họa. Lúc gặp lại chúng tôi, những người bạn cũ, anh bao giờ cũng tươi cười, thân tình và tôi cảm thấy rất hạnh phúc vì từng được anh dìu dắt và nâng đỡ trong một ngôi trường học lớn: trường học ngoài cửa lớp.

Anh Long nay đã vĩnh viễn ra đi. Chị cho biết anh mất tối ngày 2 tháng 2 , vỏn vẹn 4 hôm trước Tết Mậu Tý. Sáng ngày 3 tây, tôi đã thấy từ đêm qua tuyết đã rơi lặng lẽ ở Tôkyô như kết một vòng hoa trắng để tang anh. Tôkyô, quê hương thứ hai của anh đó với xóm Ishikawadai bên hông trường Tôkôdai, chỗ anh ở trọ, bừa bộn những tranh vẽ và giây nhợ, đồ đạc linh tinh. Nơi ấy, chúng tôi đã đến quấy phá nhiều lần nhưng cũng để chia sẻ nỗi buồn xa xứ với một người đàn anh học vấn uyên thâm, tính tình nhân hậu, luôn luôn yêu đời và thương mến đàn em.

Cuộc sống là vô thường và qui luật thời gian áp dụng cho tất cả, có chừa ai đâu. Sớm muộn gì chúng ta đều tiến về điểm hẹn thân phận đó. Thế nhưng vĩnh biệt Lão Ngoan Đồng Nguyễn Đình Long, tôi muốn nhắc đến anh như một người không có tuổi vì anh mãi mãi không già. Cái chết không thể cướp được anh khỏi con tim chúng tôi. Ngày hôm nay, tiếng ngáy “huyền thoại” của anh, cái tính “Quảng Nam hay cãi” cố hữu, cả cái tiếng gọi “mi tau” thời trẻ, “ông tui” về già, đều trở thành những kỷ niệm thân thương. Anh Long ơi, anh là con người rộng lượng, chỉ biết cho mà không cần nhận, bao lần đã đem đến cho tha nhân tấm lòng nghĩa khí hào hiệp, tình yêu thương bằng đôi mắt sáng trong và nụ cười bao dung.

Bắt chước người Pháp, tôi xin ngã mũ chào người đàn anh đáng kính, nhà khoa học với tâm hồn nghệ sĩ vừa từ giã sân khấu cuộc đời : “Adieu l’artiste!”

Đào Hữu Dũng

Tôkyô 3/2/2008