Con Ong Lìa Bầy

Lê thị Hàn & Nguyễn Bá Vinh

 

Quả thật là lạ. Chúng tôi ít khi nói chuyện chính trị, không đề cập đến học vị cũng như bàn cãi về các vấn đề khoa học dinh dưỡng, điện toán của ngân hàng, hoặc tài chánh kinh tế, các món chuyên môn của anh, anh Vinh, và tôi. Vậy mà chúng tôi gần gũi thân thiết với nhau đã 45 năm nay, hơn một nửa đời người. Anh và tôi cùng đến Tokyo mùa xuân năm 1963, bỡ ngỡ bước chân vào xứ lạ, với những băn khoăn ray rứt và hồn nhiên của tuổi trẻ. Chúng tôi đã nói với nhau rất nhiều chuyện, chia sẻ với nhau rất nhiều điều, cùng chung bước trên những con đường lớn, đường nhỏ ở Tokyo, California, New York, Boston, Philadelphia, Vietnam.... Chúng tôi gọi nhau bằng tên, bằng Bạn, bằng Mình, bằng Ông, bằng San, dạo sau này tóc anh trắng quá, chúng tôi gọi anh bằng Sensei. Thấy Chuyển luôn luôn làm việc nhiều, anh Vinh gọi Chuyển "The Japanese Bee". Giọng nói ấy, khuôn mặt tinh anh với đôi mắt lúc nào cũng như mỉm cười đó vẫn còn ở đâu đây. Bề ngoài lúc nào anh cũng nhẹ nhàng, vui vẻ, hòa nhã, nhưng thật ra anh đang cố gắng hết mình. Có thể là anh đang lo giải quyết một vấn đề cho một người bạn, ưu tư của một người thân, hay trả lời những thắc mắc của một đám sinh viên nào đó, ở Nhật Bản hay Việt Nam. Anh rất quan tâm đến giới trẻ và đặt nhiều kỳ vọng vào lớp sinh viên đang lớn lên. Anh nói đó chính là sức mạnh của quê hương. Anh hay nhắc, đừng coi thường bọn trẻ, chúng nó trưởng thành hơn mình tưởng, cần gì cứ hỏi, về vấn đề kỹ thuật giới trẻ nhanh trí cực kỳ. Vừa đến Nhật là anh và một nhóm bạn rủ nhau đi học Karate, dần dần ai cũng bỏ cuộc chỉ còn lại anh, đã theo học cho đến cùng để lấy được đai đen. Đâu có dễ gì có đai đen Karate. Cũng thời trai trẻ hồn nhiên đó, anh và các bạn đi học nhảy và anh đã là kép "twist" đẹp nhất. Đó là duyên Trời cho anh, nhờ vậy mà anh gặp Ryuko, người bạn trăm năm của anh. Tôi vẫn còn nhớ những ngày anh nói chuyện lấy vợ Nhật, ngày anh em Komaba dự đám cưới của anh và Ryuko, ngày anh có con gái đầu lòng tôi đã đặt tên Nguyễn Lưu Anh Đào. Lưu là tên tiếng Việt của Ryuko và kể từ đây chàng Nguyễn lưu lại xứ Anh Đào. Lúc nào anh cũng sẵn sàng giúp đỡ người khác một cách tích cực để người được anh giúp không thấy ái ngại. Một anh bạn trong tiếng nấc nghẹn ngào đã kể với tôi là "nếu không có Chuyển tôi đâu có nghĩ đến chuyện đi Nhật". Anh bạn đến tòa đại sứ Nhật để hỏi thăm về cách thức đi du học. Đang ngồi chờ ở phòng đợi thì gặp Chuyển bước ra. Cả hai đều chưa biết nhau, Chuyển tươi cười hỏi : "Bạn định xin đi Nhật à? Tôi sẽ chờ bạn ở đây, khi bạn nói chuyện với chuyên viên Nhật xong mình xuống uống cà phê, tôi sẽ cho bạn biết những gì tôi đã kinh nghiệm." Ra khỏi văn phòng, anh bạn thấy Chuyển vẫn còn ngồi đó chờ như đã hứa. Hai người nói chuyện với nhau thân tình. Chuyển chỉ dẫn những điều cần thiết phải làm, giải thích là có hai cách đi du học, quốc phí và tư phí. Chuyển nói: Bây giờ xin học bổng quốc phí cho năm học sắp đến đã trễ rồi. Tôi vừa mới được cho biết là đã được học bổng đi Nhật tháng tư này. Sau đó anh chở anh bạn mới quen đến gặp một người quen khác cũng đang chuẩn bị để xin đi học tư phí. Anh làm bạn dễ dàng như thế và anh biết duy trì tình bạn dài lâu, anh chăm sóc, chỉ bảo, anh thân tình . Cứ hỏi anh một vấn đề, nhờ anh một chuyện, dù nhỏ dù lớn anh đều hăng hái giúp một tay. Anh ít khi giận ai mà cũng không muốn ai giận anh. Một anh bạn kể, có lần không biết sao đó mà hai người phật lòng nhau, không ai nói chuyện với ai suốt cả ngày. Hôm sau anh Chuyển đến gõ cửa phòng bạn, rủ qua phòng mình nói chuyện. Qua phòng thì thấy Chuyển đã để sẵn hai bát soba nóng hổi, rồi ngắn gọn Chuyển nói: "Ăn đi". Hai người yên lặng ăn xong tô mì gói, Chuyển nhìn thẳng vào mắt bạn, chìa bàn tay ra, rồi hai bàn tay bắt lấy nhau. Chuyển vừa cười vừa nói với bạn : "Thôi nhé - Hòa bình nhé". Sao mà dễ thương thế, dễ gì mà làm được chuyện như vậy?. Rồi 1965, 66, 67, 68.. năm tháng cứ trôi qua, cuộc chiến ngày càng khốc liệt. Chúng tôi mỗi đứa bận bịu một kiểu khác nhau nhưng không bao giờ quên giúp bạn bè. Tôi đã từng ngồi với anh làm nhân chứng cho những cuộc kết hôn, những đám cưới của thời sinh viên, nói chuyện về tương lai, dù là một tương lai thời đó rất mù mịt không biết ngày hôm sau sẽ ra sao. Anh hay nói "Tụi mình lớn cả rồi, mỗi đứa phải chọn một con đường, thấy thích hợp thì cứ đi..." Năm 1968 tôi và anh cùng lên cao học, cùng ở Tokyo dù học ở hai trường khác nhau. Chúng tôi yên lặng tiễn đưa từng người bạn một rời khỏi Tokyo, đi theo bước đường họ chọn. Anh chu đáo lo lắng, tỉ mỉ từng chi tiết, những đêm khuya từ phi trường đưa tôi về nhà trọ, chúng tôi chỉ nói với nhau "mình sống với một tấm lòng, ở đâu rồi cũng vậy thôi". Anh biết tôn trọng quyết định của mọi người, không muốn thuyết phục ai phải suy nghĩ như mình cũng không chỉ trích ai về quyết định của họ. Anh không nặng lời và không nói xấu ai. Năm1970 xong cao học, đáng lẽ tôi ở lại Tokyo học chương trình tiến sĩ nhưng cuối cùng rồi tôi cũng ra di. Tiễn chân tôi anh nói, "học ở Mỹ cho nó khác, nhiều khi lại có ích hơn cho nước mình''. Những năm đó và những năm về sau nữa, chúng tôi mỗi đứa một phương. Chúng tôi qua thêm một xứ lạ, tứ cố vô thân, vật lộn với đời sống mới. Anh dấn thân vào một hành trình khác, dằn vặt, trưởng thành với những xót xa của tổ quốc điêu linh. Chúng tôi vẫn liên lạc với nhau để biết là ai nấy đều bình yên, gia đình hạnh phúc, con cái khỏe mạnh. Lúc nào anh cũng nhắc: "tiếp tục viết đi nhé". Thập niên 80, anh Vinh có nhiều dịp đi công tác ở Tokyo, lần nào hai anh cũng gặp nhau. Họ dẫn nhau về Inage, Chiba, đến thăm cư xá Komaba, đi Yurakucho ăn cháo. Có năm họ đến tiệm hớt tóc ở gần ga Inage, mong tìm lại hình bóng cũ, thất vọng khi thấy dáng dấp già nua của bà chủ tiệm bên cạnh cô con gái xinh đẹp như bà ngày nào, hai ông nhìn nhau...không cần nói cũng hiểu.. ôi thì .. tóc mình cũng đã bắt đầu đổi màu. Mãi đến năm 1993, anh mới có dịp qua Mỹ. Đến thăm chúng tôi tại New York, nhìn nhau chúng tôi cứ tủm tỉm cười, biết bao nhiêu điều chưa nói hay không nói, biết bao nhiêu dằn vặt âm ỉ trong lòng. Ngày đầu gặp nhau anh rất yên lặng, đi quanh khu vườn rồi quanh nhà, gặp gì cũng hỏi.. Cái này Nhật chưa có, cái kia chưa thấy bao giờ...ờ Mỹ giàu có thật... Chúng tôi đưa anh đi thăm exryu ở quanh vùng và một số bạn cũ thời trung học Chu văn An; đưa anh đi tìm hiểu New York, giới thiệu anh những khác biệt giữa Mỹ và Nhật . Sau chuyến đi đó anh nói, tất cả những gì mình nghĩ về Mỹ từ xưa nay đều khác hẳn với những gì mình đã thấy. Từ đó về sau, chúng tôi gặp nhau thường hơn, một hay hai năm một lần, nếu không ở New York thì ở California hay Tokyo. Mỗi lần anh đi thuyết trình ở Mỹ hay thăm con gái ở Âu Châu anh đều cố gắng trả thêm tiền sai biệt để ghé lại New York. Nhớ lại lần anh ghé thăm sau đám cưới cháu Anh Đào ở bên Đức, anh nói: "Chưa bao giờ mình khóc như thế ông à, tiễn con gái đi lấy chồng là biết mình đứt đi một khúc ruột". Rồi bạn sẽ biết, đau lắm, đau ghê lắm nhưng là cái đau "bitter sweet" đấy bạn ạ. Hai anh hay giỡn nhau về mái tóc, tóc anh thì lúc nào cũng mạnh, lúc còn đen thì xanh mướt, khi đổi màu thì bạc như bạch kim, trong lúc anh Vinh than phiền tóc mình cứ bỏ mình ra đi không một lời từ biệt. Thế là lần sau đến New York anh đem cho thuốc xức tóc và bảo: "Phải lo chăm sóc chứ, cũng như một khu vườn đẹp trồng cây cho tốt mà không tưới nước bỏ phân, không vun xới thì chẳng đi đến đâu. Bạn ơi, không phải chỉ là chuyện tóc thôi đâu nhé.. chuyện đời cũng thế..," Anh đúng là một nhà giáo, một nhà giáo có lương tâm. Ở New York anh và anh Vinh thích đi du thuyền quanh đảo Manhattan, xem nhạc kịch Broadway, đi thăm phố Ý phố Tàu. Dần dần anh thích nhạc kịch, sau khi xem vở Chicago về anh nói "ai bảo Mỹ không thâm thúy". Anh đang còn muốn xem nhiều nhạc kịch khác nữa nhưng mỗi lần đến chơi thời giờ đều rất giới hạn nên không làm được hết những điều dự định. Trước khi đến chơi anh đều dặn trước, nhớ cho ăn món thịt bò, cá salmon chiên dầm với nước mắm gừng "rất Huế" của tôi. Trong buổi ăn khi nào anh cũng uống bia trước, rồi uống rượu van sau. "Moderate nhé, cái gì trong cuộc đời cũng phải moderate các bạn ạ." Anh không đi chơi chỉ để mà chơi, lúc nào cũng tìm tòi học hỏi. Chúng tôi đưa anh đến những trường đại học quanh vùng New York. Anh đến thăm Marymount College ở gần nhà vì có liên hệ mật thiết đến Nihon Joshi Dai; khi đến những đại học khác quanh miền Đông lúc nào anh cũng quan sát kỹ lưỡng. "Chúng nó giàu quá bạn ạ, và rất phong phú, sinh viên ở đây thật may mắn, sách vở vô số kể. . cái này thì Nhật đang còn thua". Có lần anh đến thuyết trình tại đại học Wellesly, một đại học nữ gần Boston, anh nhất định không ở khách sạn mà đến ở lại cư xá với con gái chúng tôi "để xem bọn sinh viên ở Mỹ sinh sống như thế nào". Thế là bác Chuyển sống một ngày sinh viên với các cháu, ăn sáng ăn trưa đi thư viện.. buổi tối tụi nó mời bác đi ăn steak, gọi là American Food.. "Oh my God", anh về nói với chúng tôi, sao chúng nó ăn thịt lắm thế, miếng steak to tổ bố, ăn được cả tuần...mình phải bảo bọn nó đừng ăn thịt nhiều; ...dạ dạ, chúng nó khúc khích cười mình ông ạ... đâu có tiền mà đi ăn steak mỗi ngày.. "bác đừng lo". Một hôm anh vui vẻ gọi điện thoại cho chúng tôi từ Tokyo.. Hàn ơi, có tin này hay lắm. Thanh Phương muốn đi theo chân của bạn.. đang thi vào đại học Hitotsubashi. Mùa hè sau đó anh đưa cháu Thanh Phương Ayu qua ở lại với chúng tôi và lên thăm Hà An, Thanh An, lúc đó đang học đại học tại Boston và Providence. Anh muốn Thanh Phương có cơ hội hiểu biết đời sống và đại học Mỹ, để tìm thấy sự khác biệt tận mắt giữa Nhật và Mỹ . Anh Đào thì đã tốt nghiệp bác sĩ và hành nghề bên Đức. Anh mong mỏi thế hệ thứ hai tìm hiều thêm về Việt Nam, khuyến khích con cháu sinh trưởng tại ngoại quốc về thăm để hiểu biết thêm về quê hương xứ sở. Anh thúc giục chúng tôi phải về lại để thấy sự đổi khác. Hè năm 1997 anh là người đứng ra lo lắng cho hai mẹ con tôi và Thanh An ghé Tokyo trên đường về Việt nam. Chúng tôi ở lại nhà anh, chứng kiến sự tận tâm của anh cùng Ryuko săn sóc cháu Cửu Long mỗi ngày. Tôi thấy một ngày của "con ong này" dài quá, hai mươi bốn tiếng đồng hồ không đủ để làm việc nhà, việc trường, việc quê hương. Cùng mùa hè năm ấy khi thấy cháu Thanh An thích Việt Nam, xin ở lại Huế sống trong chùa 3 tuần, anh nói: "Đã thấy chưa, con cháu mình rồi sẽ yêu quê hương mình, từ quan tâm đến yêu thương đến giúp đỡ chỉ có một bước đường thôi." Đúng như thế từ đó về sau các cháu có thì giờ và phương tiện là về giúp bệnh viện Huế. Mấy năm gần đây anh cùng Ryuko vận động tổ chức nhà Quan Tâm với chương trình giúp đỡ người khuyết tật. Anh vẫn thán phục Ryuko đã kiên nhẫn, tận tâm để tạo được cơ hội giúp đỡ những gia đình có con cái khuyết tật. Anh nói "Công trình này là của Ryuko đó, vì vậy mà không có thì giờ đi New York với mình" rồi cười cười "Good job Ryuko" năm tới cả gia đình mình sẽ có thì giờ đi chơi xa đi Mỹ, đi Âu Châu, gia đình Anh Đào, gia đình Ayu .... Chúng tôi chờ đợi chuyến đi đó, chuyến đi hứa hẹn đó đáng lẽ đã xảy ra vào tháng 9, 2008 .... Trên một chuyến đi từ New York - Boston, trên xe chúng tôi vừa nói chuyện vừa nghe nhạc. CD bắt đầu bằng bài Quê Mẹ .. anh vừa nói chuyện vừa nghe, đến câu : "Bước thăng trầm vương vấn quê ai.." là vội hỏi CD của ai vậy? Anh Vinh trả lời của một người bạn mới tặng, cứ nghe đi... khi nghe đến khúc: "Người ly hương không hẹn ngày về Anh đi ngày ấy không về Ca dao em hát đoạn đời tang thương Ước chi em là dòng sông Mong gặp anh ngoài biển khơi Ước chi em là đám mây Mong gặp anh trong mưa Có hay em chỉ là sỏi đá Chờ rong rêu phủ hết phận đời mình" Vinh, cho nghe lại bài đó đi, đầu đề là gì vậy?. Anh Vinh để anh nghe lại hai bài Quê Mẹ và Sỏi Đá từ đầu.. ..Hay quá, hay quá, ai viết lời thế... Anh Vinh cười nói: Tác giả ngồi sau lưng Sensei đó, không nói trước sợ bạn thiên vị. "Oh my God.. you wrote it?" anh quay ra ghế sau, hai mắt và miệng to tròn. Về đến nhà anh yêu cầu làm cho một CD chỉ toàn là bài Sỏi Đá lập đi lập lại thôi. Về đến Tokyo anh vẫn hay để bản nhạc đó lên rồi thích thú ngồi làm việc. Tiếc quá, tôi chưa kịp hỏi tại sao anh thích bài đó đến thế, bây giờ thì tôi chỉ biết "dedicate" bài đó cho anh, mong là ở một thế giới nào đó anh vẫn còn nghe tiếng gọi "người ly hương không hẹn ngày về". Một trong những thư sau cùng anh viết. "Đang tìm thì giờ để ghé New York, The Bee is busy, busy all the time! Đời sống ở Nhật là như vậy đó! Đời sống ở Mỹ cũng cực nhưng enjoy hơn nhiều." Có những buổi sáng anh và anh Vinh lái xe hơi đưa tôi ra nhà ga để lấy xe lửa đi làm. Tôi ngồi trong xe nói chuyện cho đến lúc xe lửa đậu lại ở sân ga mới chạy vào. Anh nói "Bà này làm việc như con thoi, nhưng rồi lại thêm "mà chẳng bằng con ong đâu', anh luôn luôn ví anh là con ong, làm việc không ngừng. Anh biết làm việc ở Mỹ cũng cực nhưng không quá cực như ở Nhật. Cũng tại vì anh quá cố gắng. Chính Thanh Phương có lần nói với chúng tôi "Bố gambari sugi - cố gắng quá sức". Dạo sau này không hiểu sao chúng tôi hay nói chuyện đời. Khi nói về hạnh phúc, anh viết: "Mình cũng nghĩ như Hàn. Hạnh phúc có hay không là trong tâm của mọi người. Nếu nghĩ là mình có hạnh phúc thì đó là hạnh phúc. Còn nghĩ rằng mình bất hạnh, thì là bất hạnh thiệt. Theo mình nghĩ, con người phải biết tiến tới và phải biết dừng lại! Như ai đó nói: Sáng sớm ngủ dậy, thấy mình còn sống, là phải cám ơn đời đã cho mình thêm một ngày để yêu thương!" Tôi viết lại "Definitely, life is very short, and the older you get the shorter you feel about what's left in life for you...!!! (Thus, I understand why older people want to live longer....) Treasure the happiness that falls into your life and count your blessings. Only what belongs to you are really yours, everything else are nothing The world is a "ball of confusion over strange things" Hi Han. Subarashii kangae da ne !! Please enjoy what you have now! Life is too short!!!! Đừng phải suy nghĩ chuyện vớ vẩn!!! Bravo Han NVC Đâu có ngờ đó là một tiếng than. Đâu có ngờ đó là những lời trao đổi cuối cuộc đời. Hôm được tin anh bị tai biến mạch máu não, chúng tôi đang ở California. Cùng một đám bạn quý mến anh chúng tôi xin thầy Chơn Thành làm lễ cầu an cho anh ở chùa Liên Hoa. Chúng tôi ai nấy đều cầu nguyện có một phép nhiệm mầu đem anh trở lại với chúng tôi. Anh không thể nào bỏ bầy mà ra đi sớm như vậy. Nhưng Trời đã không chiều lòng thành, hay Trời đã đem anh ra khỏi cái nghiệp sống trầm luân. Anh mất khi chúng tôi ở trên máy bay về New York. Về đến nơi, anh Vinh lấy chuyến máy bay tiếp theo, bay ngược về Tokyo để đưa người bạn của gần nữa thế kỷ về nơi an nghỉ cuối cùng. Vẫn còn bàng hoàng xúc động, anh Vinh nói với một anh bạn, không ngờ mình đón Chuyển ở phi trường Haneda bốn mươi lăm năm trước, bây giờ lại gánh quan tài Chuyển trên vai đưa về bên kia thế giới. Ngày đưa đám anh ở Tokyo, trên xe lửa đi làm về nhà, tôi thấy một chiếc cầu vồng rực rỡ bắt qua bầu trời New York. Gần bốn mươi năm sống ở đây, tôi chưa hề được thấy cầu vồng băng qua dòng sông và những nhà chọc trời. Cứ muốn tin đây là một dấu hiệu anh gửi lại cho chúng tôi để an ủi phần nào sự ra đi bất chợt của anh. Mất anh, các bạn anh mất rất nhiều. Mất một người hết sức cân bằng, suy nghĩ rõ ràng, vừa nhất quyết, vừa nhu nhuyến về mọi phương diện: gia đình, bè bạn, nghề nghiệp, trách nhiệm xã hội. Có người bạn cầm điện thoại trên tay mà chỉ nói đi nói lại được với tôi mấy chữ "tiếc quá, tiếc quá, rồi ấm ức, tiếc thật".. Mất anh chúng tôi mất người tri kỷ, mất những lời dịu ngọt hiền hòa, một nguồn an ủi lớn. Mất anh tôi mất một người đọc và cảm thơ mình. Người bạn thân ra đi Đem theo một khoảng đời Đem theo một nụ cười Đem luôn một phần hồn tôi Một khoảng trống trong lòng Đau theo từng nhịp thở Với bao nhiêu kỷ niệm Xót xa ngày tháng lưu vong Có phải anh từng nói Đất nước là của mình Quê hương còn nơi đó Làm được gì làm đi "I am a busy bee" Cứ làm hoài không nghỉ Quê hương mình nơi đó Làm được gì làm đi Viết đi, viết nhiều đi Viết đi, viết nữa đi Tôi nghe tiếng thì thầm Với lời anh nhắn nhủ Ta đã thành vì sao Ở trên cao nhìn xuống Lấp lánh chiếu cõi đời Ca hát với bầy chim Đừng thương khóc cho mình Ở đây mình yên nghỉ Viết đi, viết nữa đi Đừng dừng lại.. dừng lại là thụt lùi.. Quê hương mình còn đó Làm được gì làm đi... Hãy thắp nén hương cầu nguyện cho anh được thảnh thơi trên cõi trời mênh mông vô tận. Bắt đầu vào tuổi 60 con đường còn lại để mình đi cứ ngắn dần. Dù sao thì chúng ta cũng nên để thì giờ để chia xẻ với nhau, vừa đi vừa dừng lại ngắm cỏ cây trời nước. Cố gắng thu hút tất cả ánh sáng, sắc đẹp của thiên nhiên hay của tâm hồn vào lòng mình để rồi mai mốt chỉ còn thấy một màu đen mà thôi. Tôi vẫn nghĩ "con ong moderate này" vẫn còn đâu đây, vẫn còn gọi điện thoại cho nhau, vẫn gửi điện thư qua lại. Anh hẹn với chúng tôi là "con ong" sẽ nghỉ làm việc vào năm 2014, lúc anh 70 tuổi. "Đừng dọn đi khỏi New York nghe, về hưu mình sẽ qua chơi vào mùa thu để ngắm rừng cây vì mình chưa được đến New York vào mùa thu để xem lá vàng.. rồi mỗi năm mình sẽ qua thăm một lần và sẽ ở lâu hơn." Sau vườn nhà tôi mùa này có rất nhiều ong, hay anh là một trong những con ong đó đang đến thăm. Lê thị Hàn & Nguyễn Bá Vinh Viết theo lời các bạn vàng của anh Nguyễn văn Chuyển Hastings-on-Hudson, New York tháng bảy, 2008